پزشک شدن به ویژه در یکی از رشته‌های تخصصی، آرزوی بسیاری از افراد از دوران کودکی بوده است؛ اما نارضایتی‌های روزافزون دستیاران تخصصی پزشکی، شیوع بالای افسردگی در میان آنان و گزارش‌های نگران‌کننده از خودکشی‌هایشان گویای این واقعیت است که باید تدابیری جدی و قانونی برای حل این مسائل اندیشیده شود.
از دیرباز، پاسخ به این سؤال که آینده‌ات را چگونه می‌خواهی بسازی، غالباً با جمله «می‌خواهم پزشک شوم» همراه بود. آرزویی که از سال‌های سنین پایین در دل دختران و پسران ایران شکل می‌گیرد، آرزوی پوشیدن روپوش سفید و کسب اعتبار و احترام ویژه‌ای است که این حرفه به همراه دارد. همچنین، درآمد خوبی که بعد از موفقیت در آزمون دشوار دستیاری به دست می‌آید، مزید بر علت می‌شود تا دانشجویان پزشکی چرا به این عرصه علاقمند باشند. درامدی که به خوبی سال‌ها انتظار و تلاش‌های سخت را توجیه می‌کند.
اگرچه رسیدن به مرحله تخصص ممکن است در سنین بالاتر کمی دیر به نظر برسد، اما درآمد پزشکان متخصص به قدری جذاب است که سال‌ها زندگی در زیر سایه خانواده و تحصیل در دهه چهارم زندگی را کاملاً منطقی جلوه می‌دهد. اما اکنون با کمال تأسف، هم پزشکان عمومی و هم برخی رشته‌های تخصصی با نارضایتی‌های شغلی و درآمدی مواجه‌اند؛ به حدی که حتی برخی از دستیاران پزشکی که نفرات نخبه‌ای از جامعه به شمار می‌روند، به چنین اقدام دردناکی متوسل می‌شوند.
دوره دستیاری یا رزیدنتی مرحله‌ای است که پس از اتمام دوره عمومی پزشکی و اخذ مدرک دکترا آغاز می‌شود و معمولاً بین ۴ تا ۶ سال به طول می‌انجامد. در نظام آموزشی پزشکی ایران، دستیاران تخصصی فقط دانشجو نیستند بلکه از آنها به عنوان نیروی اصلی در بیمارستان‌های دولتی وزارت بهداشت نیز یاد می‌شود. جایی که پزشکان متخصص (اتند) که مسئولیت سلامت بیماران را بر عهده دارند، کمتر در صحنه حضور می‌یابند و بیشتر کارها بر دوش دانشجویان خود، یعنی همان رزیدنت‌ها قرار می‌گیرد.
این دانشجویان موظف‌اند که در شیفت‌های طولانی و متعددی در روز و شب با حقوق ناچیز به کار خود ادامه دهند و حق طبابت در خارج از بیمارستان‌های دولتی را نیز ندارند.
دستیاران پزشکی به تحصیل در ۲۷ رشته تخصصی مختلف از جمله تخصص‌های کودکان، پاتولوژی، ارولوژی، ارتوپدی، زنان و زایمان، مغز و اعصاب، داخلی، بیماری‌های عفونی، قلب و عروق، پوست، بیهوشی، جراحی عمومی، جراحی مغز و اعصاب، چشم پزشکی، آنکولوژی، رادیولوژی، روانپزشکی، گوش، حلق و بینی، پزشکی هسته‌ای، طب کار، طب فیزیکی و توانبخشی، طب اورژانس، پزشکی ورزشی، جراحی قلب و عروق، جراحی قفسه صدری، پزشکی قانونی و پزشکی اجتماعی پرداخته و نهایتاً قصد دارند آینده سلامت کشور را به عهده بگیرند.
اما واقعیت‌های جامعه نشان می‌دهد افرادی که باید آینده نظام سلامت ایران را رهبری کنند، خود دچار چالش‌های متعددی از جمله ناامیدی و افسردگی هستند. این وضعیت نامطلوب به اشکال مختلفی مانند مهاجرت، تغییر حرفه، بی‌انگیزگی در خدمت و در نهایت اقدام به خودکشی نمایان می‌شود.
۳۰ درصد دستیاران پزشکی به خودکشی فکر می‌کنند
«دکتر وحید شریعت» رئیس انجمن علمی روانپزشکان ایران در این خصوص بیان کرد: مشاهدات میدانی نشان می‌دهد که نرخ خودکشی به طور کلی در بین جمعیت کشور افزایش یافته، اما این رقم در میان دستیاران پزشکی به مراتب بیشتر است. آمار خودکشی بین دستیاران پزشکی که اعلام شده و همچنین تحقیقات انجام شده درخصوص تفکر خودکشی در این گروه، شواهدی بر این امر هستند که باید به آن توجه جدی کرد.
وی افزود: تحقیقی که خانم دکتر فهمیه سعید استادیار گروه روانپزشکی دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی در سال ۱۴۰۱ بر روی برخی از رزیدنت‌ها انجام داده، نشان می‌دهد که تقریباً ۳۰ درصد از دستیاران پزشکی به فکر خودکشی افتاده‌اند. حتی اگر این آمار قابلیت تعمیم نداشته باشد، قطعاً تصویر روشنی از وضعیت کنونی را بازتاب می‌دهد.
دکتر شریعت همچنین توضیح داد: آنچه از اهمیت بیشتری برخوردار است، تعداد دستیاران پزشکی هستند که به خودکشی موفق دست می‌زنند. بر اساس آمار اعلام شده از سوی سازمان نظام پزشکی، در یک سال گذشته ۱۶ دستیار تخصصی از این‌گونه اقدامات نامطلوب خودکشی کرده‌اند. البته وزارت بهداشت قطعاً اطلاعات دقیق‌تری داراست، اما این آمار را به عنوان اطلاعات محرمانه نگه می‌دارد و آنها را منتشر نمی‌کند. یکی از مشکلات اساسی کشور این است که هر زمان که مسأله‌ای پیش می‌آید، آمارها یا محرمانه می‌شوند و یا به سرعت تکذیب می‌شوند.
رئیس انجمن علمی روانپزشکان تأکید کرد: آمار خودکشی معمولاً بر مبنای تعداد در صدهزار نفر در سال است. بنابراین اگر آمار ۱۶ خودکشی موفق میان رزیدنت‌ها را مبنای محاسبه قرار دهیم، با توجه به جمعیت حدود ۱۵ هزار نفری این گروه، نسبت خودکشی در میان آنان به حدود ۱۰۰ در صدهزار نفر می‌رسد. در حالی که این رقم برای جمعیت عمومی بر اساس آمار رسمی پزشکی قانونی ۶.۵ در صدهزار نفر است، با این حال تخمین‌های غیررسمی به عددی نزدیک به ۱۰ در صدهزار نفر اشاره می‌کند.
بدین ترتیب، می‌توان نتیجه گرفت که میزان خودکشی موفق در میان رزیدنت‌ها و دستیاران تخصصی پزشکی تقریباً ده برابر جمعیت عمومی است که بسیار نگران‌کننده محسوب می‌شود.
رئیس انجمن علمی روانپزشکان ایران تصریح کرد: افزایش نرخ خودکشی در میان رزیدنت‌ها به دلایل متعددی بستگی دارد، اما به نظر می‌رسد ناامیدی مهم‌ترین مشکل است. جامعه به طور کلی در حال حاضر به حالت ناامیدی گرفتار آمده است و این احساس در بین پزشکان جوان هم وجود دارد به طوری که بسیاری از آنها پس از سال‌ها تحصیل، آینده‌ای روشن را در تقابل با زحمات خود نمی‌بینند.
به علاوه، رشته پزشکی با چالش‌های اقتصادی و اجتماعی درآمد، همچنین هجمه‌ها و تصمیمات غیرکارشناسی از سوی نهادهای سیاست‌گذار مواجه است. تصمیماتی مثل کاهش کارشناسی و دو برابر کردن ظرفیت پذیرش در رشته‌های پزشکی یا پذیرش دانشجویان تخصصی از مقطع دیپلم، منجر به تشدید ناامیدی در بین پزشکان می‌شود.
دکتر شریعت ادامه داد: این قبیل اصلاحات نشان‌دهنده بی‌تدبیری هستند و در عین حال، بسیاری از مسئولان در درک مشکلات پزشکان ناکام می‌مانند. همزمان با چالش‌های شغلی و دستمزد بسیار پایین رزیدنت‌ها، این شرایط باعث می‌شود که آنها آینده‌ای روشن تصور نکنند و در نهایت به سمت ناامیدی و خودکشی پیش بروند.
در این شرایط، تصور کنید که یک دستیار پزشکی با مشکلات متفاوتی از جمله شخصی، اقتصادی و عاطفی مواجه شده و دچار افسردگی نیز باشد؛ در چنین حالتی احتمال آنکه به فکر خودکشی بیفتد، به شدت افزایش پیدا می‌کند.
متأسفانه در مقابل این واقعیت نگران‌کننده، یک مشکل دیگر این است که در وزارت بهداشت و سایر نهادهای مسئول، با فضایی از انکار و تکذیب روبه‌رو هستیم. در جلسات و کمیته‌هایی که برای بررسی این مسائل تشکیل شده، مسئولان وزارت بهداشت این معضل را به‌کلی انکار کرده و به آن به عنوان مشکلی فرعی یا زاییده فضای مجازی پرداخته و به جای ارائه راهکار، بر آن حمله می‌کنند.
وی همچنین بیان کرد: با وجود این که در رسانه‌ها نسبت به خودکشی‌های رزیدنت‌ها سر و صدای زیادی تولید شده، نهایتاً یک جلسه کارشناسی برگزار شد و از انجمن علمی روانپزشکان نیز دعوت به عمل آمد، اما از میان مسئولان ارشد وزارت بهداشت تنها معاون آموزشی حاضر شدند و هیچ یک از معاونت‌های درمان، بهداشت و دانشجویی حتی در حد مدیرکل نیز در این جلسه شرکت نکردند، که نشانگر عدم اهمیت این موضوع برای آنها است. مسئولان وزارت بهداشت حتی از به کار بردن واژه «خودکشی» اجتناب کرده و به آن به عنوان «رفتارهای خودآسیب‌زننده» اشاره می‌کنند.
هشدار؛ خودکشی رزیدنت‌ها جدی است
خودکشی رزیدنت‌ها به معضلی جدی در نظام سلامت تبدیل شده است.
«دکتر محمود فاضل» رئیس شورای عالی نظام پزشکی نسبت به این مسئله به پژوهشگر ایرنا ابراز کرد: با توجه به آمار نگران‌کننده خودکشی‌ها در میان رزیدنت‌ها، کمیته‌ای در سازمان نظام پزشکی تشکیل شد و از مسئولان وزارت بهداشت و نهادهای مرتبط دیگر نیز برای عضویت در این کمیته دعوت به عمل آوردیم. مسأله خودکشی رزیدنت‌ها به عنوان یک معضل جدی برای جامعه پزشکی به شمار می‌رود.
بنابراین شورای عالی نظام پزشکی در آذرماه امسال با مصوبه‌ای، به تشکیل کمیته‌ای برای بررسی علل خودکشی در میان رزیدنت‌ها پرداخته است. در این کمیته نمایندگان وزارت بهداشت، سازمان پزشکی قانونی، بهزیستی، معاونت پیشگیری از جرم قوه قضائیه، انجمن علمی روانپزشکان و نماینده رزیدنت‌ها دعوت شده‌اند.
وی افزود: آنچه برای مردم و جامعه پزشکی حائز اهمیت است این است که دستیاران پزشکی تخصصی باید بتوانند با آرامش تحصیل کنند. آنها آینده سازان نظام سلامت کشور هستند که ما و نسل‌های بعدی باید سلامت آنها را به دستشان بسپاریم. در صورتی که دانشجویان پزشکی در اندازه کافی آموزش نبینند، سلامت جامعه در آینده به خطر خواهد افتاد.
رئیس شورای عالی نظام پزشکی ادامه داد: دستیاران تخصصی پزشکی با دو دسته چالش روبرو هستند؛ یکی مسائل کنونی چون مشکلات معیشتی و رفاهی که در حداقل ممکن است. اغلب مشخص نیست که رزیدنت‌ها دقیقاً دانشجو محسوب می‌شوند یا کارکنان بیمارستان، آن هم با وجود فشار کاری سنگین، ۶۰ درصد بیشتر نسبت به سایر کارکنان در بیمارستان‌ها حضور دارند، اما حقوق بسیار ناچیزی دریافت می‌کنند.
وی افزود: علاوه بر آنکه دستیاران پزشکی درآمدی بسیار اندک دارند، از کار در مطب و حق طبابت نیز بی‌بهره‌اند و وزارت بهداشت آنان را از هر نوع فعالیت شغلی دیگر نیز منع کرده است؛ لذا نیاز به بهبود وضعیت معیشتی آنها وجود دارد. همچنین، حجم بالای کار و خشونت‌های موجود در بیمارستان‌ها نیز تهدیدی جدی برای سلامت روان و جسم آنان به شمار می‌رود.
رئیس شورای عالی نظام پزشکی افزود: دستیابی به راه‌حلی مناسب جهت رفع مشکلات جسمی، روانی و موضوع خودکشی دستیاران نیازمند بررسی‌های کارشناسانه و دقیق است. بهبود حقوق و شرایط معیشتی دستیاران، اصلاح تعرفه‌های پزشکی و رسیدگی به نقاط قوت و ضعف ادغام آموزش پزشکی و خدمات پزشکی در ایران از جمله مسائلی است که باید در این راستا مورد توجه ویژه قرار بگیرد.
دکتر فاضل اذعان داشت: به راستی کار دستیاران پزشکی فوق العاده طاقت‌فرساست. با این حال آنان از هر نوع حق و حقوق شغلی محروم هستند. لازم است تا طرح‌ها و قوانین حمایتی در وزارت بهداشت، دولت و مجلس برای ساماندهی شرایط رزیدنت‌ها تصویب گردد تا این معضل مهم حل شود. در برابر مشکلات کنونی، آینده‌ای مبهم پیش روی آنان قرار دارد و واقعاً امیدی به آینده شغلی روشن در انتظار دستیاران پزشکی تخصصی نیست. تعرفه‌های غیر واقعی و نارضایتی پزشکان متخصص کنونی نیز به وضعیت آنها تحت فشار خواهد افزود.
در چنین شرایطی، رزیدنت‌ها، که در واقع پزشکان متخصص آینده کشور هستند، افقی روشن برای آینده‌شان نمی‌بینند و به همین دلیل با ناامیدی، افسردگی و بی‌انگیزگی مواجهند، که متأسفانه در بعضی موارد به خودکشی و پایان زندگی‌شان منجر می‌شود.