عزتالله ضرغامی در روزنامه اعتماد اشاره کرده است:
با این وجود، آنچه امروزه در مورد مسأله حجاب و افزایش بدحجابی در جامعه دیده میشود، گواهی بر این است که با یک پدیده چندوجهی و پیچیده روبهرو هستیم و نمیتوان آن را تنها به ضعف اعتقادات فردی یا یک عامل فرهنگی و اجتماعی تقلیل داد.
موضوع بدحجابی در سالهای اخیر به یکی از محورهای قابل توجه در گفتوگوهای عمومی، محافل کارشناسی و تصمیمگیریهای حاکمیتی تبدیل شده است. اما یکی از مشکلات جدی در این زمینه، سادگی در تحلیل مسأله و پافشاری بر تبیینهای یکبعدی است. نادیده گرفتن عوامل متنوع و بهویژه تضادهایی که در شکلگیری این پدیده مؤثر هستند، نهتنها به درک بهتر مسأله کمک نمیکند بلکه ممکن است سیاستها و اقدامهای اصلاحی را نیز به بیراهه بکشاند.
به همین دلیل، بر اساس تجربه و مطالعات شخصی و با الهام از شیوه تحلیلی شهید آیتالله مرتضی مطهری در کتاب باارزش «علل گرایش به مادیگری»، تلاشی کردهام تا مجموعهای از زمینهها و عوامل مؤثر بر گرایش به بدحجابی را شناسایی و دستهبندی کنم. واضح است که هر یک از این محورها به بررسیهای مستقل، شواهد اجتماعی و تبیینهای دقیقتری نیاز دارد؛ اما ارائه آنها میتواند آغازگر گفتوگویی جدیتر و واقعگرایانهتر باشد. شمارش ۲۱ عامل مؤثر در گرایش به بدحجابی وجود دارد که باید به آنها پرداخته شود.
عوامل فردی و رفتاری
نخستین عامل، سهلانگاری و ضعف اعتقادی؛ در افرادی خاص، کاهش باورهای دینی یا کاهش حساسیت نسبت به ارزشهای اخلاقی، زمینهی دوری از پوشش مناسب را فراهم میآورد.
دومین عامل، تأثیرپذیری و جوزدگی از محیط؛ بهگونهای که افراد بدون تأمل و بررسی از الگوهای پوششی موجود در جمع دوستان، محیط اجتماعی یا فضای مجازی پیروی میکنند.
سومین عامل، راحتطلبی و تساهل رفتاری؛ به معنای ارجحیت آسایش و سلیقه فردی بر رعایت هنجارهای پذیرفتهشده.
چهارمین عامل، روشنفکری نمایشی و تلاش برای متمایز نشان دادن خود از طریق حذف نمادین برخی هنجارهای اجتماعی.
پنجمین عامل، جستوجوی همسر و جذب توجه جنس مخالف که در برخی موارد، نوع پوشش به ابزاری برای دیدهشدن و ایجاد جذابیت تبدیل میشود.
ششمین عامل، خودنمایی و تبرج؛ بدین معنا که تمایل به نمایش ظاهری و جلبتوجه دیگران میتواند یکی از انگیزههای انتخاب نوع پوشش باشد.
هفتمین عامل، لجاجت با خانواده و محیط اطراف؛ در این حالت، بدحجابی ممکن است بهعنوان یک انتخاب پوششی، بلکه نوعی رفتار اعتراضی و نافرمانی در مقابل محدودیتهای خانوادگی و اجتماعی تلقی شود.
عوامل سیاسی و اجتماعی
هشتمین عامل، موضعگیری سیاسی و اتخاذ رفتارهای واکنشی یا انتقامجویانه در برابر حاکمیت؛ به این معنا که در برخی موارد، نوع پوشش به ابزاری برای ابراز نارضایتی سیاسی تبدیل میشود.
نهمین عامل، فعالیتهای سوداگرانه برخی عوامل فساد و فحشا که با بهرهبرداری از جذابیتهای ظاهری و تضعیف هنجارهای اخلاقی به منافع اقتصادی و سازمانیافته خود دست مییابند.
دهمین عامل، تضعیف نهاد خانواده و کاهش نقش تربیتی، نظارتی و هویتبخش آن در انتقال ارزشها به نسلهای جدید.
یازدهمین عامل، ترویج سبک زندگی غربی از سوی رسانههای خارجی و برخی شبکههای ماهوارهای که با تکرار و عادیسازی الگوهای خاص پوشش و رفتار، بر ذائقه و نگرش بخشی از جامعه اثر میگذارند.
دوازدهمین عامل، کمبود پوششهای اسلامی جذاب، متنوع، باکیفیت و ارزانقیمت، بهویژه در رابطه با چادر و لباسهای متناسب با نیازها و سلیقههای مختلف زنان؛ و در مقابل، دسترسی آسانتر به برخی پوششهای نامناسب با الگوی فرهنگی مطلوب.
عوامل فرهنگی، تبلیغی و حکمرانی
سیزدهمین عامل، ضعف در نظریهپردازی و فقدان ادبیات علمی و قانعکننده و بهروز درباره حجاب؛ ادبیاتی که بتواند با زبان جوانان صحبت کند و ارتباط حجاب با کرامت انسانی، هویت فرهنگی و آزادی مسئولانه را تبیین نماید.
چهاردهمین عامل، کمکاری گفتمانی نهادهای تبلیغی و فرهنگی و ناتوانی در تولید محتوای جذاب، تأثیرگذار و متناسب با تحولات فرهنگی جامعه.
پانزدهمین عامل، دیدگاه حداکثری و سختگیرانه نسبت به قوانین حجاب از سوی بعضی نهادهای ارشادی، بدون توجه کافی به ظرفیتهای اقناعی، تربیتی و شرایط گوناگون اجتماعی.
شانزدهمین عامل، بیتوجهی به ظرفیت تساهل عرفی و تدریج در فرهنگ دینی و نادیده گرفتن تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی در محیطهای مختلف، از جمله روستاها و جوامع محلی.
هفدهمین عامل، تبعیض رفتاری برخی مسئولان و تناقض بین گفتار و عمل آنها که با ایجاد بازتاب رسانهای گسترده، به سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی آسیب میزند.
هجدهمین عامل، ضعف در معرفی و ارائه الگوهای موفق رفتاری و کمبود تمامی چهرههای تأثیرگذار و قابل اعتنا در عرصههای فرهنگی، هنری، ورزشی و اجتماعی که بتوانند حجاب را بهعنوان یک انتخاب آگاهانه و جذاب اجتماعی نمایندگی کنند.
نوزدهمین عامل، تناقض در چهره و سبک زندگی واقعی برخی بازیگران و چهرههای زن در جامعه با تصوری که در برنامههای تلویزیونی و تولیدات نمایشی از آنها ارائه میشود؛ تناقضی که ممکن است به کاهش اعتبار و باورپذیری پیامهای فرهنگی منجر شود.
بیستمین عامل، اتخاذ نظام اولویتبندی نادرست در مواجهه با آسیبهای اخلاقی و اجتماعی از سوی عدم هماهنگی برخی مبلغان و روحانیون؛ بهگونهای که برخی اوقات با هدف کماهمیت جلوه دادن مسأله بدحجابی در مقایسه با سایر آسیبها، ظاهراً به تضعیف اهمیت و جایگاه این موضوع میانجامند.
بیستویکمین عامل، شکلگیری و استمرار دوقطبی کاذب میان موافقان و مخالفان نظام بر اساس مسأله حجاب از آغاز انقلاب؛ بهگونهای که حجاب در برخی موارد از یک موضوع دینی، اخلاقی و اجتماعی به معیاری برای تقسیمبندی سیاسی و ارزیابی وفاداری افراد تبدیل شده است.
شناخت مسأله برای انتخاب راهحل درست
بررسی این عوامل نشان میدهد که بدحجابی نمیتواند بهعنوان نتیجهای از یک تصمیم فردی، یک جریان سیاسی، تبلیغات رسانهای یا ضعف اعتقادی محسوب شود. این پدیده محصول تعامل مجموعهای از عوامل فردی، خانوادگی، فرهنگی، اقتصادی، رسانهای و حکمرانی است. اگر تصمیم بر این است که اقدام مؤثری برای تقویت فرهنگ حجاب در جامعه انجام شود، نخستین گام باید عبور از تبیینهای سطحی و قبول پیچیدگی مسأله باشد. نمیتوان از سویی انتظار داشت که جامعه به یک ارزش پایبند باشد و از سوی دیگر نسبت به ضعف الگوهای فرهنگی، ناکارآمدی نهادهای تبلیغی، تناقض عملی برخی مسئولان، مشکلات اقتصادی در تأمین پوشاک و کاهش اعتماد عمومی بیتفاوت بود. برای اینکه حجاب به یک ارزش پایدار اجتماعی تبدیل گردد، نیاز به پشتوانههای معرفتی، قانعکننده فرهنگی، الگوهای قابل قبول، سیاستگذاری هوشمندانه و رفتار صادقانه است. قانون و الزام میتواند بخشی از سیاستگذاری را تشکیل دهد، اما بهتنهایی قادر به جایگزینی فرهنگسازی، اعتمادسازی و پذیرش اجتماعی نخواهد بود.
۱۷۳۰۲
