رئیس اداره بیماری‌های عضلانی-اسکلتی دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت در خصوص شیوع فزاینده پوکی استخوان در ایران هشدار داد و بیان کرد که این بیماری «خاموش» تنها مختص افراد مسن نمی‌باشد و کودکان نیز ممکن است به نوع ثانویه آن مبتلا شوند. او همچنین به سه چالش اصلی در راستای کنترل این بیماری اشاره کرد: کمبود دستگاه‌های سنجش تراکم استخوان، کاهش مصرف لبنیات و بی‌توجهی بیماران به ادامه درمان.
دکتر فاطمه حاجی ولی‌زاده به مناسبت «هفته ملی سلامت استخوان» تصریح کرد که پوکی استخوان به یک گروه سنی خاص محدود نمی‌شود و گفت: هرچند که این عارضه بیشتر در زنان بالای ۵۰ سال و مردان بالای ۷۰ سال مشاهده می‌شود و شایع‌تر است، اما امکان ابتلا به آن در هر سنی وجود دارد. عواملی چون افزایش سن و تغییرات هورمونی در زنان می‌تواند به بروز این بیماری منجر شود. اگرچه سن بالا احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد، ولی برخی کودکان نیز ممکن است به خاطر بیماری‌های زمینه‌ای، مصرف داروها و شرایط خاص دیگر دچار پوکی استخوان شوند. به‌طور کلی، این بیماری عمدتاً به دوران میانسالی و سالمندی تعلق دارد.
«پوکی استخوان ثانویه» چیست؟
او در مورد «پوکی استخوان ثانویه» توضیح داد: این نوع پوکی استخوان زمانی رخ می‌دهد که فرد به دلیل ابتلا به بیماری خاص یا مصرف داروهای خاص، به این عارضه مبتلا شود. بنابراین، پوکی استخوان ثانویه به دلیل تغییرات هورمونی یا افزایش سن ایجاد نمی‌شود. اگر بیماری زمینه‌ای که منجر به این عارضه شده، درمان شود، استخوان‌ها به وضعیت طبیعی خود باز می‌گردند. در صورتی که آن بیماری به‌طور کامل درمان نشود، افراد باید علاوه بر درمان بیماری خود، به درمان پوکی استخوان نیز بپردازند. پدیده‌هایی چون روماتوئیدآرتریت، بیماری‌های التهابی روده، اختلالات غدد تیروئید و پاراتیروئید، دیابت، برخی بدخیمی‌ها و سرطان‌ها و همچنین مصرف داروهایی مانند کورتون‌ها ممکن است باعث پیدایش پوکی استخوان در هر سنی شوند. باز هم تأکید می‌کنم که پوکی استخوان ثانویه ناشی از افزایش سن و تغییرات هورمونی نیست.
ابتلای زنان به پوکی استخوان بیشتر از مردان
رئیس اداره بیماری‌های عضلانی-اسکلتی دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت در مورد تأثیر سن و جنسیت بر پوکی استخوان گفت: استخوان‌ها به طور مداوم در حال «ساخت»، «برداشت» و «از دست‌رفتن» هستند که این یک فرآیند طبیعی می‌باشد. تحقیقات نشان می‌دهند که با افزایش سن، مواد موجود در بافت استخوان بیشتر از آنچه که ساخته می‌شود، برداشت می‌شوند و این موضوع موجب کاهش استحکام استخوان‌ها می‌شود. برخی عوامل نیز می‌توانند استعداد افراد را برای ابتلا به پوکی استخوان افزایش دهند و به‌عنوان مثال، شیوع این بیماری در زنان بیشتر از مردان است.
کم‌وزنی و ریسک ابتلا به پوکی استخوان
نقش نژاد و یائسگی زودرس در ابتلا به پوکی استخوان
او با اشاره به اینکه وزن پایین یکی از فاکتورهای ریسک‌زا برای بروز پوکی استخوان است، بیان داشت: برخی عوامل که منجر به ابتلا به این بیماری می‌شوند، «غیرقابل کنترل» هستند. تحقیقات نشان داده‌اند که «نژاد» نیز تأثیری بر ابتلای به پوکی استخوان دارد؛ به‌طوری‌که افراد سفیدپوست بیشتر از افراد سیاه‌پوست به این بیماری مبتلا می‌شوند. وقوع یائسگی پیش از سن ۴۰ یا ۴۵ سال نیز احتمال ابتلا به این بیماری را بالا می‌برد.
الکل و دخانیات از عوامل زمینه‌ساز پوکی استخوان
او در مورد سبک زندگی و خطرات آن در ابتلا به پوکی استخوان توضیح داد: نتایج پژوهش‌ها نشان می‌دهند که استعمال دخانیات و مصرف الکل خطر ابتلا به پوکی استخوان را افزایشی می‌کنند؛ از این رو، کنار گذاشتن الکل و دخانیات امری ضروری است. همچنین «تغذیه» و «ورزش» که به سبک زندگی مربوط می‌شوند، می‌توانند به پیشگیری یا بهبود وضعیت پوکی استخوان کمک کنند.
کلسیم، ماده معدنی ضروری برای سلامت استخوان‌ها
او در ادامه افزود: برای استحکام استخوان‌ها، مصرف کلسیم بسیار حائز اهمیت است. علی‌رغم اینکه عوامل ژنتیکی بر استحکام استخوان‌ها تأثیرگذارند، مصرف این ماده معدنی برای سلامتی استخوان‌ها ضرورت دارد. نیاز به کلسیم تا ۳۰ سالگی که استخوان‌ها به حداکثر توده خود می‌رسند، ضروری است. پس از این سن نیز باید میزان کلسیم دریافتی به‌قدری باشد که از برداشت آن توسط بدن جلوگیری شود. در سنین بالای ۵۰ سال، این مصرف باید کافی باشد. افراد باید روزانه بین ۸۰۰ تا ۱۲۰۰ میلی‌گرم کلسیم مصرف کنند که می‌تواند از طریق منابع غذایی مختلف نظیر لبنیات، برخی دانه‌ها (عدس)، و سبزیجاتی نظیر سویا و کلم بروکلی تأمین شود. لبنیات مهم‌ترین منابع کلسیم هستند.
ارائه یارانه، راهکاری برای افزایش مصرف لبنیات
در پاسخ به این سؤال که آیا گرانی لبنیات کاهش مصرف آن را در کشور به‌دنبال داشته است و آیا ارائه یارانه می‌تواند راه‌حلی برای رشد مصرف این محصولات در جامعه باشد، حاجی ولی‌زاده گفت: شناسایی علل و دلایل کاهش مصرف لبنیات و کلسیم در جامعه نیازمند یک بررسی جامع می‌باشد. زمانی که قیمت یک ماده غذایی بیش از توان خرید مردم باشد، مصرف آن کاهش می‌یابد. علاوه بر قیمت بالای محصولات لبنی، عادات غذایی عمومی نیز بر این موضوع تأثیر گذار بوده و مصرف کلسیم در جامعه را تحت فشار قرار می‌دهد. اگرچه مردم می‌توانند کلسیم را از منابع غذایی دیگر نیز دریافت کنند، ولی ارائه یارانه می‌تواند راه‌حلی کارآمد برای افزایش مصرف لبنیات باشد. به علاوه، باید ارائه یارانه به همراه برنامه‌های آموزشی نیز مورد توجه قرار گیرد.
چرا مردم پوکی استخوان را بیماری نمی‌دانند؟
باورهای غلطی که سلامت استخوان را می‌شکند
او همچنین اشاره کرد که متأسفانه، برخی پوکی استخوان را بیماری تلقی نمی‌کنند و این یک تصوری کاملاً نادرست است. زمانی که پیامدهای این عارضه خود را نشان می‌دهد، افراد از وجود آن باخبر می‌شوند. شکستگی یکی از مهم‌ترین عوارض پوکی استخوان به حساب می‌آید. استخوان‌ها اسکلت بدن محسوب می‌شوند و در صورتی که این اسکلت دچار اختلال شود، به شکستگی منجر می‌گردد.
رئیس اداره بیماری‌های عضلانی-اسکلتی دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت افزود: شکستگی به‌عنوان یک عارضه جدی می‌تواند مشکلات قابل توجهی را برای افراد به وجود آورد. غالباً پوکی استخوان در استخوان‌های اصلی اسکلت بدن بروز می‌کند و به ویژه در استخوان‌های ستون فقرات، شکستگی‌های متعددی رخ می‌دهد. وقتی شکستگی در این ناحیه اتفاق می‌افتد، افراد ممکن است با مشکلاتی مانند کاهش قد، تغییر منظر و قوس‌های غیرطبیعی پشت روبرو شوند.
مرگ یک‌پنجم مبتلایان به شکستگی لگن در سال نخست پس از حادثه
وی در مورد شکستگی لگن نیز اظهار کرد: این نوع شکستگی بسیار خطرناک بوده و حتی ممکن است به مرگ شخص منجر شود. بررسی‌ها نشان می‌دهند که نیمی از افرادی که دچار شکستگی لگن می‌شوند، به زندگی عادی خود بازنمی‌گردند و توان یا قدرت انجام فعالیت‌های روزمره را از دست می‌دهند. همچنین، بسیاری از این افراد نیاز به وسایلی چون عصا، لگن و ویلچر پیدا می‌کنند. در چنین شرایطی، کیفیت زندگی آنها به‌طور چشمگیری پایین می‌آید.
حاجی ولی‌زاده خاطرنشان کرد: بررسی‌ها نشان داده‌اند که ۲۰ درصد افرادی که دچار شکستگی لگن می‌شوند، در سال اول پس از این حادثه فوت می‌کنند. بنابراین، می‌توان گفت که طول عمر این افراد به‌طرز چشمگیری کاهش می‌یابد. مرگ ناشی از شکستگی لگن مرتبط با پوکی استخوان و عوارض دیگر آن، ضرورت توجه به سلامت استخوان و پیشگیری از این عارضه را نمایان می‌سازد. در ابتدا باید از پیشگیری این بیماری جلوگیری کنیم و در صورت مبتلا شدن، باید از وقوع عوارض جدی آن مانند شکستگی پیشگیری نماییم.
درمان پوکی استخوان حداقل ۵ سال زمان می‌خواهد
او همچنین خاطرنشان کرد که درمان پوکی استخوان بین ۳ تا ۵ سال زمان نیاز دارد و اظهار داشت: افرادی که قصد دارند بیماری خود را به‌خوبی مدیریت و درمان کنند، باید به درمان خود پایبند باشند. در صورت توقف ناگهانی درمان، احتمال بروز مشکلات ناشی از پوکی استخوان افزایش می‌یابد. متأسفانه، بسیاری از مبتلایان به پوکی استخوان داروهای خود را به‌طور خودسرانه متوقف می‌کنند و تأثیرات آن را نمی‌بینند. پوکی استخوان با بیماری فشار خون متفاوت است؛ در حالی که فردی که داروهای فشار خون را قطع کند، افزایش فشار را احساس کرده، ولی در مورد پوکی استخوان چنین احساسی وجود ندارد. متأسفانه، تعداد زیادی از افراد از مصرف داروهای خودداری کرده یا به‌طور خودسرانه آنها را متوقف می‌سازند.
برنامه‌ریزی برای ارائه خدمات در مراکز جامع سلامت
رئیس اداره بیماری‌های عضلانی-اسکلتی دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت تصریح نمود که عدم پایبندی به درمان یکی از مشکلات اصلی درمان پوکی استخوان به شمار می‌رود. بنا بر این شرایط، ارتقاء سواد سلامت یک موضوع اساسی به حساب می‌آید. برگزاری پویش‌های سلامت استخوان به‌عنوان راهی برای افزایش آگاهی عمومی به‌خصوص در این زمینه تلقی می‌شود. همچنین، ارائه بسته‌های مراقبتی در مراکز جامع سلامت برای مبتلایان به پوکی استخوان در دست اقدام قرار دارد. امیدوارم با افزایش سواد سلامت و ارائه بسته‌های خدمات در شبکه بهداشتی کشور، بتوانیم از عدم پایبندی افراد به درمان جلوگیری کنیم.
کمبود دستگاه سنجش تراکم استخوان در کشور
او در مورد کمبود دستگاه‌های سنجش تراکم استخوان در کشور توضیح داد: متأسفانه، بیشتر دستگاه‌های سنجش تراکم استخوان در پایتخت و برخی مراکز استان‌ها موجود هستند. بررسی‌ها نشان می‌دهند که در کشور به ازای هر یک میلیون نفر، تنها ۶ دستگاه سنجش تراکم استخوان وجود دارد که اغلب در اختیار بخش خصوصی هستند. لذا ضروری است تا سیستم دولتی کشور به دستگاه‌های سنجش تراکم استخوان مجهز گردد و این تست تحت تعرفه دولتی ارائه شود. همچنین توجه به توزیع این دستگاه‌ها در کشور باید مورد توجه قرار گیرد تا دسترسی مردم به این خدمات آسان‌تر باشد. بهتر است به ازای هر یک میلیون نفر، ۱۰ دستگاه سنجش تراکم استخوان فراهم شود.