فرسودگی شغلی فقط روحیه و انرژی را تحت تأثیر قرار نمیدهد، بلکه میتواند حافظه و عملکرد مغز را نیز مختل کند. یک روانپزشک توضیح میدهد استرس و فرسودگی چگونه بر مغز اثر میگذارند و چه زمانی فراموشی نیاز به بررسی تخصصی دارد.
بهگزارش انتخاب و به نقل از انلی مای هلث؛ فراموش کردن نام همکارتان وسط یک گفتوگو، وارد اتاق شدن و ناگهان به خاطر نیاوردن اینکه برای چه کاری آمدهاید، یا فراموش کردن قرار ملاقاتی که معمولاً هرگز از یادتان نمیرود؛ اگر این اتفاقها در دورهای از فشار و خستگی شدید کاری برایتان آشناست، احتمالاً فقط تصور شما نیست.
فرسودگی شغلی بسیار فراتر از تغییرات خلقوخو و کاهش انرژی است و میتواند توانایی مغز برای پردازش، ذخیره و بازیابی اطلاعات را تحت تأثیر قرار دهد.
استرس مزمن ناشی از فرسودگی شغلی، منابع شناختی مغز را بیش از حد درگیر میکند و به همین دلیل کارهای روزمرهای مانند به خاطر سپردن نامها، قرارها یا حتی محل گذاشتن وسایل ناگهان دشوارتر میشوند.
فرسودگی شغلی چگونه بر مغز تأثیر میگذارد؟
روانپزشک و مشاور درباره سازوکارهای زیستی مؤثر در این روند توضیح میدهد:
- استرس طولانیمدت سطح کورتیزول را افزایش میدهد. بالا ماندن مزمن کورتیزول میتواند عملکرد هیپوکامپ، بخشی از مغز که در شکلگیری و بازیابی خاطرات نقش دارد، را مختل کند.
- فرسودگی شغلی ظرفیت حافظه فعال را کاهش میدهد. در نتیجه، نگه داشتن و پردازش اطلاعات در همان لحظه دشوارتر میشود.
- استرس مزمن بر قشر پیشپیشانی مغز اثر میگذارد. این بخش در تمرکز، تصمیمگیری و سازماندهی نقش دارد و اختلال در عملکرد آن میتواند باعث حواسپرتی و فراموشی شود.
- اختلال خواب که اغلب همراه فرسودگی شغلی است، حافظه را بیشتر تحت تأثیر قرار میدهد. خواب باکیفیت برای تثبیت اطلاعات جدید و ذخیره آنها در حافظه ضروری است.
- خستگی ذهنی ناشی از کار طولانی و مداوم، ظرفیت شناختی مغز را کاهش میدهد و منابع کمتری برای انجام کارهای ساده مربوط به حافظه باقی میگذارد.
این موضوع فقط یک نظریه بالینی نیست. یک مرور پژوهشی درباره سازوکارهای فرسودگی شغلی که در سال ۲۰۲۵ در International Journal of Molecular Sciences منتشر شد، با استفاده از دادههای MRI بررسی کرد که فرسودگی شغلی چگونه ارتباط میان بخشهای مختلف مغز را تغییر میدهد.
پژوهشگران اختلال در ارتباطات عصبی مرتبط با هیپوکامپ راست را مشاهده کردند؛ ساختاری که در حافظه و تنظیم احساسات نقش مهمی دارد. همچنین کارایی برخی نواحی مغز مرتبط با توجه و کنترل احساسات کاهش یافته بود.
آیا این فقط خستگی است یا مسئلهای جدیتر؟
ممکن است وسوسه شویم فراموشی ناشی از فرسودگی شغلی را صرفاً به خستگی نسبت دهیم، اما تحقیقات نشان میدهند که ممکن است تغییرات عمیقتری در عملکرد مغز در جریان باشد.
در یک مرور پژوهشی که در جامعه علمی روانشناسی مورد توجه قرار گرفته، از میان هفت مطالعهای که حافظه افراد دچار فرسودگی شغلی را بررسی کرده بودند، شش مطالعه ارتباط مشخصی میان فرسودگی شغلی و اختلالات حافظه پیدا کردند. سیستمهای مرتبط با توجه و عملکردهای اجرایی مغز نیز تحت تأثیر قرار گرفته بودند.
البته پژوهشگران تأکید کردهاند که بیشتر این مطالعات روی نمونههای کوچک و در یک مقطع زمانی انجام شدهاند؛ بنابراین هنوز نمیتوان با قطعیت گفت فرسودگی شغلی مستقیماً باعث این اختلالات میشود. با این حال، مشاهده این ارتباط در چندین مطالعه قابل توجه است.
فراموشی ناشی از فرسودگی شغلی چقدر طول میکشد؟
به گفته دکتر کریشنا، مدت زمان بهبود به شدت فرسودگی شغلی و نحوه مقابله با آن بستگی دارد.
در موارد خفیف، فراموشی ناشی از فرسودگی ممکن است پس از چند هفته استراحت مناسب و کاهش استرس بهتر شود.
اما فرسودگی شدید یا طولانیمدت، بهویژه اگر ماهها نادیده گرفته شود، ممکن است برای بازگشت عملکرد شناختی به سطح طبیعی به چند ماه دوره بهبودی مداوم نیاز داشته باشد. خواب کافی، کاهش حجم کار و مدیریت استرس از عوامل مهم در این روند هستند.
نشانههای رایج فراموشی ناشی از فرسودگی شغلی چیست؟
دکتر کریشنا توصیه میکند به این الگوها توجه کنید:
- فراموش کردن مکرر نام افراد، قرارها یا کارهای روزمره
- مشکل در تمرکز یا از دست دادن رشته افکار هنگام صحبت کردن
- گم کردن یا جا گذاشتن وسایل بیشتر از حد معمول
- دشواری در به خاطر سپردن اطلاعات جدید، حتی با وجود تلاش معمول
- احساس «مهآلود بودن ذهن» یا کندتر شدن روند فکر کردن نسبت به گذشته
- همراه شدن فراموشی با علائمی مانند خستگی مداوم، کاهش انگیزه، تحریکپذیری و بیتفاوتی نسبت به کار یا مسئولیتها
چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد؟
به گفته دکتر کریشنا، در شرایط زیر بهتر است فراموشی و مشکلات شناختی توسط متخصص بررسی شوند:
- اگر فراموشی بهطور قابلتوجهی عملکرد کاری، روابط یا زندگی روزمره را مختل کرده است.
- اگر همراه با خلق پایین مداوم، احساس ناامیدی یا از دست دادن علاقه به فعالیتهایی باشد که قبلاً از آنها لذت میبردید.
- اگر مشکلات شناختی با وجود استراحت، مرخصی یا کاهش حجم کار بهتر نشوند.
- اگر علائم فرسودگی شغلی همراه با مشکلات جسمی مانند اختلال خواب، تغییر اشتها یا خستگی جسمی غیرقابلتوضیح باشد و این علائم برای هفتهها ادامه پیدا کنند.
- اگر انجام مسئولیتهای ساده روزمره دشوار شده باشد؛ در چنین شرایطی ممکن است خودمراقبتی بهتنهایی کافی نباشد و ارزیابی تخصصی لازم باشد.
برای بهبود و پیشگیری از فرسودگی شغلی چه کنیم؟
دکتر کریشنا برای بهبود شرایط، چند راهکار عملی پیشنهاد میکند:
- خواب کافی و منظم را در اولویت قرار دهید، زیرا خواب مناسب مستقیماً به ترمیم حافظه و عملکرد شناختی کمک میکند.
- برای ساعات کاری و حجم کار مرز مشخصی تعیین کنید تا از فشار مزمن جلوگیری شود.
- در طول روز بهطور منظم استراحت کنید و بهطور مداوم با وجود خستگی به کار ادامه ندهید.
- از روشهای کاهش استرس استفاده کنید، مانند فعالیت بدنی، تمرکز ذهنی یا تکنیکهای آرامسازی.
- کارها را به مراحل کوچکتر تقسیم کنید و در دوران بهبودی از یادآورها و یادداشتهای مکتوب کمک بگیرید تا فشار کمتری به حافظه فعال وارد شود.
- اگر فرسودگی شغلی قابلکنترل نیست یا عملکرد شناختی و زندگی روزمره را بهطور جدی تحت تأثیر قرار داده است، از یک متخصص سلامت روان کمک بگیرید.
- ریشههای فرسودگی شغلی را برطرف کنید، مانند حجم کار بیش از حد یا محیط کاری نامناسب، و فقط به کنترل علائم اکتفا نکنید.
جمعبندی
فراموشی ناشی از فرسودگی شغلی فقط نتیجه «مشغول بودن ذهن» نیست و میتواند پایه زیستی و قابلتوجهی داشته باشد. افزایش کورتیزول، تأثیر بر هیپوکامپ و تغییر در ارتباط میان بخشهای مختلف مغز از جمله عواملی هستند که میتوانند در این فرایند نقش داشته باشند.
مدت زمان بهبودی برای همه یکسان نیست، اما توجه به خواب، کاهش فشار کاری و مدیریت استرس معمولاً اهمیت بیشتری از تلاش برای ادامه کار با وجود خستگی شدید دارد.
اگر فراموشی مداوم یا رو به تشدید است یا همراه با افت خلق و بیانگیزگی دیده میشود، بهتر است آن را هشداری برای کمک گرفتن در نظر بگیرید، نه مشکلی که باید با نادیده گرفتن و ادامه دادن به فعالیتها از کنارش گذشت.