در سال ۱۹۱۲، یک کتابفروش لهستانی به نام ویلفرید ووینیچ به‌طور تصادفی به یک نسخه‌ی خطی رمزآلود متعلق به اوایل قرن پانزدهم دست یافت. این کتاب به‌طور تقریبی شامل ۲۴۰ صفحه است و با خطی ناشناخته و به صورت دستی نوشته شده است. درون آن تصاویر عجیبی از انسان‌ها، گیاهان غیرمتعارف، نمادهای نجومی و سایر تصاویر شگفت‌انگیز وجود دارد. این اثر که به نام دست‌نوشته‌ی ووینیچ معروف شده، با قدمتی بیش از ۶۰۰ سال به عنوان یکی از اسرارآمیزترین کتاب‌های جهان شناخته می‌شود.
پس از خریداری این اثر توسط ویلفرید ووینیچ در سال ۱۹۱۲، تلاش‌های گوناگونی در زمینه رمزگشایی متن آن از سوی محققان و متخصصان، از جمله رمزنویسان و رمزگشایان نظامی، صورت گرفت که تا به امروز به نتیجه‌ای نرسیده‌اند.
در سال ۱۹۶۹، این نسخه به دانشگاه ییل واگذار گردید و هم‌اکنون در «کتابخانه‌ی کتب و نسخه‌های خطی نادر باینکه» نگهداری می‌شود. در سال ۲۰۲۰، ییل اقدام به بارگذاری دیجیتال این دست‌نوشته کرد، به‌طوری‌که برای اولین بار هر فردی در سراسر کره زمین قادر به دسترسی کامل به آن شود.
اکنون تنها زمان مشخص خواهد کرد که آیا این تدبیر در نهایت به کشف رمز و راز این کتاب منجر خواهد شد یا خیر.
ویلفرید ووینیچ در روز ۱۲ نوامبر ۱۸۶۵ در شهری به نام تلشیایی که امروزه بخشی از لیتوانی محسوب می‌شود، متولد شد. او دبیرستان را در سووآلکی لهستان گذراند و سپس تحصیلات خود را در دانشگاه‌های ورشو، سن پترزبورگ و مسکو ادامه داد و در نهایت موفق به اخذ مدرک شیمی از یکی از این دانشگاه‌ها گردید.
در سال ۱۸۸۵، او به دلیل تلاش برای آزادی اعضای یک جنبش انقلابی دستگیر شد و پس از آن به اردوگاه کار در سیبری فرستاده شد. اما در سال ۱۸۹۰، وی توانست از آنجا فرار کرده و تا پایان سال در لندن زندگی کند. او تا سال ۱۸۹۵ به حمایت از سازمان‌های ضدتزار ادامه داد تا اینکه مرگ یکی از همکارانش او را به فکر تغییر مسیر زندگی‌اش وا داشت. از آن نقطه به بعد، او به عنوان فروشنده کتاب‌های نایاب و عتیقه مشغول به کار شد.
در سال ۱۸۹۸، ووینیچ نخستین کتابفروشی خود را در میدان سوهو لندن تأسیس کرد و به‌طور واضح نشان داد که در یافتن کتاب‌های کمیاب بسیار مستعد و خوش‌شانس است. او با یک انقلابی سابق به نام اتل بول ازدواج کرد و در سال ۱۹۰۴ به تابعیت بریتانیا درآمد و نام قانونی‌اش را به ویلفرید مایکل ووینیچ تغییر داد.
بعد از آن، در سال ۱۹۱۲، یک گروه از یسوعیون در کالج گیسیلری ایتالیا تصمیم به حراج تعدادی از کتاب‌های موجود در کتابخانه‌شان گرفتند. بیشتر این کتاب‌ها به واتیکان عرضه شد، اما ووینیچ موفق شد چند جلد از آنها را از جمله همین جلد را به‌دست آورد که به نام دست‌نوشته ووینیچ مشهور شد.
در سال ۱۹۱۴، وی فروشگاه دومی از کتاب‌هایش را در نیویورک افتتاح کرد و به مدت سال‌ها به تحقیقات خود در زمینه رمزگشایی این نسخه خطی ادامه داد و تا پیش از آنکه بتواند بر اسرار آن نور بیفکند، از دنیا رفت.
تلاش‌ها برای رمزگشایی دست‌نوشته ووینیچ
پس از درگذشت ووینیچ در سال ۱۹۳۰، مالکیت این اثر عجیب به همسرش منتقل شد. طبق وصیت همسر وی این دست‌نوشته بعد از مرگش در سال ۱۹۶۰ به یکی از دوستان نزدیکش به نام آن نیل رسید. نیل سپس این کتاب را به یک عتیقه‌فروش دیگر به نام هانس پی. کراوس فروخت. از آنجا که کراوس نتوانست خریدار مناسبی پیدا کند، در سال ۱۹۶۹ کتاب را به دانشگاه ییل اهدا کرد، جایی که تحت عنوان MS ۴۰۸ فهرست‌گذاری شد.
با اینکه بسیاری از متخصصان از رشته‌های مختلف در دهه‌های بعدی سعی کردند این اثر عجیبی را رمزگشایی کنند، معنای حقیقی آن همچنان برای حتی برترین کدشکن‌ها رمزی مبهم باقی مانده است.
این نسخه خطی از نظر ظاهری بیشتر به یک کتاب مدرن شباهت دارد تا یک طومار متعلق به قرون وسطی. تعدادی از صفحات آن حاوی دیاگرام‌های پیچیده‌ای هستند. در میان تصاویر متنوع از نمادهای نجومی و گیاهان غیرمعمول، تصاویری از افراد برهنه در حال دوش گرفتن و موجودات عجیبی مانند اژدها را نیز در بر می‌گیرد.
در طول سال‌ها، نظریه‌های بی‌شماری دربارهٔ دست‌نوشته ووینیچ مطرح شده است. به‌عنوان مثال، یکی از کارشناسان بر این عقیده است که این کتاب به عنوان راهنمای سلامت زنان طراحی شده، در حالی که برخی دیگر معتقدند خود ووینیچ آن را با هدف فریب مردم پدید آورده است. بدیهی است نظریه‌های غیرمحتمل‌تری نیز وجود داشته‌اند.
این اثر به قدری عجیب مانده و رمزگشایی آن چنان دشوار شده که کارشناسانی مانند آندریاس شینر، فیزیکدان، از آن به عنوان «سم خالص» برای محققان یاد کرده‌اند. شینر پیشتر خود این نسخه را با استفاده از تجزیه و تحلیل‌های احصائی بررسی کرده بود، اما نتوانسته بود به تمامی اسرار آن پی ببرد.
سرانجام، تحقیقات شینر نشان داد که متن این نسخه خطی، یک زبان طبیعی و سازمان‌یافته نیست، بلکه رشته‌ای تصادفی از کاراکترهاست. او بعدها این نظریه را بسط داد و اعلام کرد که این نسخه یک فریب قرون وسطایی است و متن آن از اساس بی‌معناست.
با این حال، مطالعات دیگر کاملاً برعکس این حقیقت را نشان دادند و برخی از محققان ادعا کردند که این کتاب به زبانی ناشناخته و جدید نوشته شده و عده‌ای دیگر آن را به عنوان نسخه‌ای عجیب از لاتین، عبری یا ترکی تلقی کردند.
با وجود تمامی این موارد، هنوز ابهامات بسیاری دربارهٔ دست‌نوشته ویلفرید ووینیچ وجود دارد، اما در سال‌های اخیر محققان موفق به کشف چندین قطعه کلیدی از اطلاعات شده‌اند.
آنچه محققان در مورد دست‌نوشته ووینیچ آموخته‌اند
فن‌آوری‌های نوین نهایتاً راه را برای رمزگشایی این دست‌نوشته باز کرده و در حالی که هنوز هیچ‌کس قادر به درک معنای دقیق متون آن نیست، از زمان خرید آن توسط ووینیچ، نکات جدیدی درباره آن فاش شده است. در ژانویه ۲۰۲۳، روزنامه «هنر» گزارش داده است که استفان گوسی، پژوهشگر، به‌طور بالقوه موفق به ردگیری مالکیت این نسخه خطی شده است.
گوسی اظهار داشته است: «طرح من این بود که کلیه معاملات مربوط به کتاب را با تحلیل دفتر حساب‌های امپراتوری هافکامر (اتاق امپراتوری) در وین و پراگ جمع‌آوری کنم، جایی که همه مکاتبات ورودی و خروجی ثبت می‌شدند. اگر معامله‌ای با ۶۰۰ سکه طلا وجود داشته باشد، احتمال آن می‌رود که به خرید همان چیزی که در نامه مارسی (مارسی) اشاره شده، مرتبط باشد.»
نامه‌ی مارسی به پزشکی درباری قرن هفدهم به نام یوهانس مارکوس مارسی اشاره دارد که نسخه خطی ووینیچ را از صاحب پیشین آن، گئورگ باریش، کیمیاگر دریافت کرد.
یوهانس مارکوس مارسی
مارسی به‌طور منظم با آتاناسیوس کِرچِر، پژوهشگر یسوعی مکاتباتی داشته است، به‌طوری‌که چند سال پس از تصاحب این نسخه، آن را همراه با نامه‌ای برای کرچر فرستاد و در آن نوشته بود: «این کتاب به من از سوی یکی از دوستان نزدیک اعطا شد. به محض اینکه به دستم رسید، آتاناسیوس عزیزم، آن را برای تو مقدر کردم، زیرا معتقدم هیچ‌کس جز تو قادر به خواندن آن نیست.»
به لطف همین نامه، گوسی توانست ردیابی مالکیت این کتاب را به انجام برساند. او دریافت که این نسخه در دوره امپراتور مقدس روم، رودولف دوم، در اختیار او بوده و او این اثر را بین سال‌های ۱۵۷۶ تا ۱۶۱۲ از یک فروشنده ناشناس به ارزش ۶۰۰ دوکات خریداری کرده است.
با این وجود، تحلیل‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که این دست‌نوشته در ابتدا در قرن پانزدهم تألیف شده و تقریباً ۱۵۰ سال پیش از خرید آن توسط رودولف ساخته شده است.
گوسی سپس پی برد که اسناد مربوط به سال ۱۵۹۹ نشان‌دهنده آن است که رودولف مجموعه‌ای از نسخه‌های خطی را از پزشک کارل وایدمن به ارزش ۶۰۰ فلورین (نوعی سکه طلا) خریداری کرده که به احتمال زیاد همان کتابی است که مارسی در نامه‌اش به آن اشاره کرده است.
وایدمن در منزل گیاه‌شناس لئونارد راوولف ساکن بود و بعد از مرگ راوولف و همسرش شروع به فروش کتب به امپراتور کرد.
گوسی اظهار داشت: «فرض من این است که [وایدمن]احتمالا کتاب‌هایی را از راوولف به ارث برده است.»
در این داستان، نکته پنهان باقی می‌ماند که چگونه راوولف برای نخستین‌بار به این کتاب دست پیدا کرده و همچنین این سوال که چه کسی نویسنده آن بوده، بی‌پاسخ مانده است. اما شواهد جدید به‌طور قاطع هرگونه ادعایی مبنی بر جعل این کتاب توسط خود ووینیچ را رد می‌کند، چراکه تاریخ‌سنجی رادیوکربنی تأیید کرده که این کتاب در اوایل دهه ۱۴۰۰ نوشته شده است. همچنین نظریه ووینیچ مبنی بر اینکه این اثر توسط راجر بیکن، یک فیلسوف و راهب قرن سیزدهم تألیف شده، به کل نادرست است. علی‌رغم همه این‌ها، رمز و راز دست‌نوشته‌ی ووینیچ همچنان در عوالم خود باقیست.
منبع: فرادید