تحولات اقتصادی دهه ۹۰ نشانگر تغییرات قابل توجهی در ساختار طبقات اجتماعی است و طبقه متوسط که به عنوان طبقه‌ای پویا و تاثیرگذار شناخته می‌شد، به شدت در حال کاهش و ریزش است.
به گزارش آرمان امروز، مسعود نیلی، اقتصاددان، در نشست «سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد» با موضوع «زوال طبقه متوسط» که در دی ماه ۱۴۰۲ به همت مرکز تحلیل داده شریف برگزار شد، در ارائه‌ای با عنوان «شواهدی از ویژگی‌ها و تحولات گروه‌های درآمدی در ایران» به تحلیل وضعیت رفاهی جامعه از نیمه دهه ۷۰ به بعد پرداخت.
این اقتصاددان بیان کرد: تحلیل‌ها نشان می‌دهد که در دهه ۹۰، نه تنها مقدار مطلق درآمد با کاهش قابل توجهی روبرو بوده است، بلکه شاخص‌های توزیع درآمد نیز دچار افت شده‌اند. نیلی در این همایش، جزئیات داده‌های رفاهی از میانه دهه ۷۰ تاکنون را ارائه کرد و تصریح کرد: تحولات در طبقه متوسط ایران، نشان می‌دهد که در دهه ۹۰ تغييرات مهمی در زمینه رفاه اجتماعی رخ داده است، به نحوی که هم درآمد مطلق و هم شاخص‌های توزیع درآمد به سمت وضعیت نامساعدی پیش رفته و توزیع درآمد رو به نابسامانی رفته است.
این اقتصاددان به تفصیل در مورد جزییات این تحولات صحبت کرد و اضافه نمود: طبقات کم‌درآمد، متوسط و بالا در این سال‌ها تحت تاثیر شرایط اقتصادی قرار داشته‌اند. اهمیت طبقه متوسط در این است که از نظر تعداد و از زاویه اقتصادی و اجتماعی، این قشر دارای اهمیت ویژه‌ای است. طبقه متوسط نه تنها در علم اقتصاد، بلکه از منظر علوم اجتماعی و سیاسی نیز اهمیت خاصی دارد، زیرا تغییرات این قشر می‌تواند پیامدهای قابل توجهی به همراه داشته باشد که نیازمند بررسی دقیق است.
۹۳ درصد خانوارها یارانه می‌گیرند
بر اساس داده‌های پایگاه اطلاعات رفاهی ایرانیان که در فروردین ماه سال گذشته منتشر شد، ۹۳ درصد از خانوار‌های ایرانی در زمره یارانه‌بگیران قرار داشتند که از این میان، ۳۵ درصد فقیر، ۵۷ درصد در طبقه متوسط و ۸ درصد از طبقه برخوردار و ثروتمند محسوب می‌شدند. اگرچه درصد فقرا نسبت به طبقات متوسط و برخوردار قابل توجه است و نشان‌دهنده شکاف طبقاتی در جامعه است که نیازمند تحقیق مستقل است، اما در اینجا بیشتر بر زوال طبقه متوسط تمرکز داریم.
طبقه متوسط به عنوان یک طبقه اجتماعی، شامل افرادی در مشاغل گوناگون است که درصد بالایی از جمعیت شاغل را تشکیل می‌دهند و زندگی آن‌ها بیشتر به طبقه بالاتر شباهت دارد. براساس داده‌های فوق، کشور در سال‌های اخیر از تعادل نسبی و قابل قبولی برخوردار بوده است، زیرا طبقه متوسط بیشترین سهم جمعیتی را به خود اختصاص داده بود. اما اکنون به واسطه فشارهای اقتصادی و تورم، ۷۰ درصد از طبقه متوسط به سرعت و به شکل تند به سمت فقیر شدن پیش می‌رود.
از بین رفتن طبقه متوسط که اکثریت جامعه را شامل می‌شود، زنگ خطری جدی برای کشور به شمار می‌رود و متاسفانه جامعه ما با این چالش روبرو است. طبقه متوسط در واقع توازن اقتصادی و اجتماعی جامعه را برقرار می‌سازد و فقدان این طبقه موجب ایجاد خلا‌های اجتماعی و فرهنگی خواهد شد که به تبعات منفی گسترده‌ای منجر می‌شود. ظهور مشاغل نامعتبر، کاهش سطح عمومی سلامت، کاهش انگیزه برای تحصیل، افزایش بزهکاری و کاهش اعتماد به حکومت و به‌ویژه از دست رفتن حمایت مردم از حکومت—که به عنوان بزرگ‌ترین سرمایه داخلی کشور محسوب می‌شود—همه از پیامدهای تلخ فروپاشی طبقه متوسط است.
نقش مستقیم طبقه متوسط در توسعه اقتصادی
نیلی در این نشست بیان داشت: افراد فعال در عرصه کار، معمولا بخش کم درآمد جامعه را تشکیل می‌دهند و در مقابل، بخش دیگری از جامعه که زندگی خود را با سرمایه‌هایشان تأمین می‌کنند و از پس‌اندازهایشان برای توسعه اقتصادی بهره می‌برند، بخش پردرآمد جامعه را شامل می‌شوند. همچنین، گروهی وجود دارند که عمدتاً بر اساس تخصص و سرمایه انسانی خود فعالیت می‌کنند و درآمدی نیز به دست می‌آورند که طبقه متوسط را شکل می‌دهد و برای رشد اقتصادی، هم‌جواری این سه گروه اهمیت دارد.
این استاد دانشگاه ادامه داد: هر چه جوامع به سمت توسعه بیشتر پیش بروند، نقش طبقه متوسط نیز پررنگ‌تر خواهد شد، چرا که این قشر، عامل محرک تکنولوژی به شمار می‌رود و بخش عمده‌ای از تکنولوژی به کارآفرینی و تخصص وابسته است.
نیلی خاطرنشان کرد: در نتیجه، از دیدگاه عرضه در اقتصاد، با گذر زمان، اهمیت قشر متوسط افزایش می‌یابد و از لحاظ تقاضا نیز انباشت تقاضا در طبقه متوسط حائز اهمیت است، چون تقاضای قشر کم‌درآمد در سطح ناچیزی قرار دارد و تقاضای پردرآمد‌ها نیز معمولاً به سلایق خاصی محدود است. در جایی که صرفه مقیاس در اقتصاد از سمت تقاضا می‌تواند برطرف شود، این رشد به‌ویژه در قشر وسیع متوسط نمایان می‌شود که با افزایش آن، ثبات بیشتری در تقاضا شکل می‌گیرد و زمینه‌های سرمایه‌گذاری مبتنی بر تقاضا توسعه می‌یابد.
مشکلات اجتماعی همیشه ناشی از چالش‌های اقتصادی افزایش می‌یابند و باید به این واقعیت تلخ اذعان کرد که در حال حاضر به دلیل کاهش طبقه متوسط، مشکلات اجتماعی در جامعه ما به شدت بیشتر شده است! مقابله با فقر و افزایش رفاه اجتماعی و اقتصادی از مهم‌ترین اهداف دولت پس از پیروزی انقلاب اسلامی بوده است که امروزه با توجه به شاخص‌های ضریب جینی و تورم، مشخص می‌شود که این اهداف به مراتب کمرنگ‌تر شده و به نتایج مطلوبی دست نیافته است!