فهیمه نظری* در روز یک‌شنبه، دهم آذرماه سال ۱۳۷۰، انتخابات ریاست‌جمهوری و همه‌پرسی استقلال اوکراین به وقوع پیوست. تمامی شش نامزد حاضر در این انتخابات از حقایق استقلال کشور حمایت کرده و بر اهمیت رأی مثبت مردم در این همه‌پرسی تأکید کردند. در آن زمان، اوکراین با جمعیتی معادل ۵۲ میلیون نفر به عنوان دومین جمهوری بزرگ در درون اتحاد جماهیر شوروی شناخته می‌شد. دهم آذرماه ۷۰، نخستین انتخابات ریاست‌جمهوری اوکراین به سبک مستقیم به شمار می‌رفت. میخائیل گورباچف، رئیس‌جمهوری شوروی، در شامگاه روز شنبه نهم آذر از طریق تماس تلفنی با همتای آمریکایی‌اش، جورج بوش، در آستانه این همه‌پرسی اظهار داشت: «پاسخ مثبت به این همه‌پرسی قصد جدایی اوکراین از مسکو را نخواهد داشت. ما نیات مردم اوکراین برای استقلال را به منزله جدایی از اتحادیه نمی‌دانیم. خروج اوکراین از مسکو برای این اتحادیه، اوکراین، روسیه، اروپا و کل جهان می‌تواند به عنوان یک فاجعه تلقی شود.» (اطلاعات، یک‌شنبه ۱۰ آذر ۷۰)
همچنین، گورباچف در مصاحبه‌ای با خبرگزاری تاس از شهروندان اوکراینی خواست که در چارچوب اتحاد شوروی باقی بمانند و بیان کرد که «جدایی آن‌ها از مسکو ممکن است به بروز مشکلات ارضی منجر شود. رقابت‌های انتخاباتی ریاست‌جمهوری اوکراین موضوعی اساسی را تحت تأثیر قرار داده و آن رفاه و خوش بینی اوکراین است که به پیوستگی این جمهوری با اتحادیه وابسته است. ایده استقلال، که ممکن است به دلایل انتخاباتی یا دیگر مقاصد بازگو شود، می‌تواند به بروز اختلافات ارضی منجر گردد؛ چرا که نباید فراموش کرد که خارکف و شبه‌جزیره کریمه از طریق بلشویک‌ها به اوکراین ملحق گشته و کریمه پیوندی تاریخی با شوروی دارد. همچنین، رومانی نیز نسبت به برخی مناطق مرزی با اوکراین، به ویژه والاچنا و مولداوی، ادعاهای ارضی دارد.» (اطلاعات، یک‌شنبه ۱۰ آذر ۱۳۷۰)
در این همه‌پرسی، باشکوه‌ترین استقبال از استقلال اوکراین در میان مردم این کشور با رأیی بالای ۹۰ درصدی به وقوع پیوست و این وضع گورباچف را به تسلیم واداشت، هر چند که او خاطرنشان کرد که فروپاشی اتحاد شوروی می‌تواند خطر جنگ داخلی را به دنبال داشته باشد.
همان‌طور که گورباچف پیش‌بینی کرده بود، استقلال اوکراین جرقه‌ای بود که به فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی منجر شد؛ شعله‌ای که به سرعت تمامی جمهوری‌های این اتحاد را در بر گرفت و تنها ۱۶ روز پس از همه‌پرسی استقلال اوکراین، اتحاد جماهیر شوروی نابود شد: در روز سه‌شنبه ۲۶ آذر ۱۳۷۰، گورباچف در برابر واقعیتی که غیرقابل انکار بود، تسلیم شد و پذیرفت که این اتحاد از آغاز سال نوی مسیحی به جامعه‌ای مشترک‌المنافع تبدیل گردد.
ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور کنونی روسیه، ۳۰ سال بعد از فروپاشی شوروی در تاریخ یک‌شنبه ۲۱ آذر ۱۴۰۰، در مصاحبه‌ای با شبکه‌ی یک تلویزیون روسیه، حمایت از این فروپاشی را به عنوان یک تراژدی بزرگ مطرح کرد و به وضوح بیان کرد: «فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی برای من یک تراژدی بزرگ بود.»
*روزنامه‌نگار و پژوهشگر تاریخ
۲۳۲۵۹