ولادیمیر پوتین، رئیس‌‌‌‌‌جمهور روسیه، در تاریخ ۲۲ اکتبر به منظور شرکت در نشست بریکس در کازان و عکاسی با رهبران تقریبا ۲۴ کشور، از جمله نارندرا مودی از هند و شی‌جین‌پینگ از چین، حاضر خواهد شد. براساس گزارش اکونومیست، پوتین در سال گذشته به دلیل ترس از صدور حکم بازداشت توسط دادگاه کیفری بین‌المللی در لاهه، نتوانست در نشست بلوک بریکس که در ژوهانسبورگ برگزار شد، شرکت کند. این بار او امید دارد که به عنوان یک بازیگر کلیدی در بریکس، که شامل کشورهایی در حال توسعه است، خود را معرفی کند و چالش‌هایی را در برابر نفوذ نظام غربی ایجاد نماید.
طبق گزارش دنیای اقتصاد، اکنون و در پانزدهمین سالگرد تأسیس بریکس، کشورهای اصلی این گروه (برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی) دستاورد چندانی نداشته‌اند، اما پوتین در این نشست به دنبال تقویت این بلوک است و از اعضا می‌خواهد تا در راه‌اندازی یک سیستم جدید پرداخت مالی جهانی همکاری کنند. هدف وی از این ابتکار این است که نفوذ آمریکا را در نظام مالی جهانی کاهش دهد و شرایطی را برای حفظ روسیه و شرکای آن از تحریم‌ها فراهم کند.
سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، ماه گذشته اظهار داشت: «همه متوجه هستند که هر کشوری ممکن است با تحریم‌های آمریکا یا دیگر کشورهای غربی روبرو شود. سیستم پرداخت بریکس این امکان را فراهم می‌کند تا تبادلات اقتصادی بدون وابستگی به کسانی که دلار و یورو را به ابزاری برای فشار تبدیل کرده‌اند، انجام شود.» این سیستم که به عنوان «پل بریکس» شناخته می‌شود، انتظار می‌رود در سال آینده به بهره‌برداری برسد و به کشورها این امکان را می‌دهد که مبادلات بین‌المللی خود را از طریق پلتفرم‌های دیجیتالی که به وسیله بانک‌های مرکزی خود مدیریت می‌شوند، انجام دهند. به طور بحث‌برانگیزی، این سیستم ممکن است برخی از مفاهیم پروژه‌ای به نام mBridge را اقتباس کند که با همکاری یکی از ارکان نظام مالی غربی، یعنی بانک تسویههای بین‌المللی (BIS) به مرحله اجرا درآمده است. قسمت‌هایی از توافق‌نامه بریکس‌پی شامل درگاه‌های پرداخت مشترک و سیستم پیام‌رسانی بین‌بانکی غیرمتمرکز برای کشورهای بریکس است که نشان‌دهنده این است که بریکس پی در پی جایگزینی برای زیرساخت سوئیفت نیز هست.
نظام مالی آمریکا
چین همچنین مدت‌هاست بر این باور است که فناوری‌های جدید پرداخت می‌توانند قدرتی که آمریکا از طریق موقعیت خود در نظام مالی جهانی به دست آورده را به چالش بکشند. طرح بریکس می‌تواند هزینه‌های تراکنش‌ها را کاهش داده و سرعت آنها را افزایش دهد. این مزایای احتمالا برای اقتصادهای نوظهور جذاب خواهد بود. مقامات غربی نگران هستند که این طرح به شیوه‌ای طراحی شود که دور زدن تحریم‌ها را تسهیل کند. برخی نیز از نقش غیرمنتظره بانک تسویههای بین‌المللی در ایجاد این ساختار شگفت‌زده شده‌اند.
سلطه آمریکا بر نظام مالی جهانی یکی از ارکان اساسی نظم بین‌المللی پس از جنگ جهانی دوم بوده و این نفوذ علاوه بر قدرت اقتصادی و نظامی این کشور، به این واقعیت نیز مرتبط است که دارایی‌هایی به دلار مانند اوراق قرضه خزانه‌داری ایالات متحده به عنوان دارایی‌هایی مطمئن در برابر مصادره دولتی و تورم شناخته می‌شوند و به راحتی قابل خرید و فروش هستند. در حالی که بانک‌های مرکزی در تلاش‌اند تا سبد دارایی‌های خود را متنوع کنند و طلا را بیشتر خریداری کنند، هنوز حدود ۵۸ درصد از ذخایر ارزی خارجی به دلار تعلق دارد که این موضوع، بانک‌های آمریکایی را در هسته سیستم‌های مالی جهانی قرار داده است. ارسال پول در سطح بین‌المللی شبیه به گرفتن یک پرواز است؛ اگر دو فرودگاه به طور مستقیم به یکدیگر متصل نباشند، مسافران ناگزیرند پرواز خود را تغییر دهند و از واسطه‌ها استفاده کنند.
مبادله نارنگی و نخود
مرکزیت دلار به آمریکا قدرتی می‌دهد که دو پژوهشگر به نام هنری فارل و آبراهام نیومن، آن را به اثر «پان‌اپتیکون» آمریکا بر اقتصاد جهانی تشبیه کرده‌اند، زیرا تقریبا تمامی بانک‌هایی که با دلار فعالیت می‌کنند باید از طریق یک بانک همکار در آمریکا این کار را انجام دهند. این مسئله به آمریکا اجازه می‌دهد تا جریان‌ها را برای نشانه‌هایی از تأمین مالی تروریسم و دور زدن تحریم‌ها کنترل کند. این قدرتی بزرگ است که رهبران آمریکا مایلند به عنوان یک جایگزین برای جنگ از آن استفاده کنند. تعداد افرادی که تحت تحریم‌های آمریکا قرار گرفته‌اند، در دو دهه منتهی به سال ۲۰۲۱ بیش از ۹۰۰ درصد افزایش یافته و به حدود ۹۴۰۰ نفر رسیده است.
آمریکا از برخی بانک‌های خارجی خواسته است که ارتباط خود را با سیستم پیام‌رسانی بین‌بانکی جهانی، یعنی سوئیفت، قطع کنند. در سال ۲۰۱۸، سوئیفت ارتباط ایران را قطع کرد. با این حال، همه این موارد در مقایسه با شدت تحریم‌های مالی علیه روسیه پس از حمله این کشور به اوکراین در سال ۲۰۲۲ ناچیز به نظر می‌رسد. غرب ۲۸۲ میلیارد دلار از دارایی‌های خارجی روسیه را مسدود کرد، بانک‌های روسی را از کار کردن با سوئیفت منع کرد و مانع از انجام پرداخت‌ها از طریق بانک‌های آمریکایی شد. همچنین آمریکا تهدید کرده است که «تحریم‌های ثانویه» بر بانک‌های کشورهای دیگر که از اقدامات جنگی روسیه پشتیبانی می‌کنند، خواهد گذاشت. حتی سیاستگذاران اروپایی که از تحریم‌ها حمایت می‌کنند، از سرعت بستن فروشگاه‌های ویزا و مسترکارت، دو شرکت آمریکایی که منطقه یورو به آنها برای پرداخت‌های خرده‌فروشی وابسته است، در روسیه شگفت‌زده شدند.
این سونامی بر سر روسیه باعث شده که دشمنان آمریکا تلا‌ش‌های خود را برای جدایی از دلار تسریع بخشند و بسیاری از کشورها نیز به وابستگی خود به نظام مالی ایالات متحده نگاهی دوباره داشته باشند. چین این وابستگی را یکی از بزرگ‌ترین نقاط ضعف خود می‌داند. پوتین امیدوار است که در اجلاس بریکس از نارضایتی‌ها نسبت به دلار بهره‌برداری کند. برای او، ایجاد یک نظام جدید هم یک اولویت فوری عملی و هم یک استراتژی ژئوپلیتیک را تشکیل می‌دهد. بازارهای ارز در روسیه اکنون تقریباً به‌طور انحصاری با یوآن چین داد و ستد می‌شوند، اما به دلیل عدم توانایی روسیه برای استفاده به میزان لازم از این ارز برای حمایت از همه واردات، مجبور به تبادل کالاها شده‌اند. در اکتبر، روسیه توافق کرد که از پاکستان نارنگی بخرد و در مقابل آن نخود و عدس تأمین کند. بر اساس برخی گزارش‌ها، این فشارهای نقدی رو به افزایش است.
زندگی در خارج از نظام مالی آمریکایی
پوتین امیدوار است که با ایجاد زیرساخت مالی خاص خود، زندگی خارج از نظام آمریکا را بهبود بخشد. مقامات بریکس پیش از برگزاری نشست کازان، جلسات متعددی را برگزار کرده‌اند. آنها بر سر ایجاد یک آژانس رتبه‌بندی اعتباری که بتواند با نهادهای اصلی غربی که به عقیده روسیه «سیاسی شده»اند رقابت کند، به توافق رسیده‌اند. همچنین به ایجاد یک شرکت بیمه مجدد برای دور زدن شرکت‌های غربی که از بیمه برخی نفتکش‌های حامل نفت روسیه منع شده‌اند و یک سیستم پرداخت به منظور جایگزینی ویزا و مسترکارت پرداخته‌اند.
پوتین در تلاش است تا یک ارز مشترک بریکس برای قیمت‌گذاری در تجارت ایجاد کند که بر مبنای سبدی از طلا و دیگر ارزهای غیر دلاری باشد، اما مقامات هندی اخیراً با این پیشنهاد مخالفت کرده‌اند. جدی‌ترین ابتکار بریکس تا به امروز، برنامه‌ریزی برای استفاده از پول دیجیتال است که تحت حمایت ارزهای فیات رسمی قرار دارد. این طرح بانک‌های مرکزی را به جای بانک‌های همکار دارای دسترسی به سیستم تسویه دلاری در آمریکا، در راس تراکنش‌های بین‌المللی قرار می‌دهد. این پیشنهاد به این معناست که با تمرکززدایی از سیستم مالی، هیچ کشوری نمی‌تواند دیگری را از این سیستم مستثنی کند. از آنجا که بانک‌های تجاری از طریق بانک‌های مرکزی خود تراکنش‌ها را انجام می‌دهند، این سیستم «بهینه و ایمن» خواهد بود.
طرح «پل بریکس» که توسط وزارت خزانه‌داری و بانک مرکزی روسیه ارائه شده، بر استفاده از ارزهای دیجیتال پشتیبانی‌شده توسط بانک‌های مرکزی تاکید دارد و به نظر می‌رسد تا حد زیادی از پروژه mBridge الهام گرفته شده است، سیستمی که بانک تسویههای بین‌المللی در حال توسعه آن است و شامل چین، هنگ‌کنگ، تایلند و امارات متحده عربی می‌شود. این پروژه در حال حاضر در حال آزمایش یک سیستم جدید برای تسویه‌گذاری تراکنش‌ها است.
چالش‌های بریکس
طرح بریکس با موانع زیادی روبه‌روست. مقامات هندی از ایجاد یک سیستم موازی یا دوگانه برای پرداخت‌های دیجیتال استقبال نکرده‌اند. دولت‌ها عموماً بر اساس منافع خود عمل می‌کنند. اقتصاد هند به‌سرعت در حال رشد است و یکی از برندگان بزرگ وضعیت کنونی نظام مالی جهانی محسوب می‌شود. دلارتزایی در هند چندان مورد توجه نیست، زیرا هندی‌ها بیشتر از طریق سیستم‌های پرداخت سنتی مانند سوئیفت معاملات خود را انجام می‌دهند. همچنین روسیه که قصد دارد تراکنش‌ها را از طریق ارز دیجیتال انجام دهد، باید راه‌حلی برای تبدیل دارایی‌های خود که به صورت ارزهای خارجی ذخیره شده‌اند، به ارزهای قابل پذیرش در سطح بین‌المللی پیدا کند، اما ممکن است بریکس پیشرفت‌هایی در این زمینه فراهم آورد.
همه کشورها به این نتیجه رسیده‌اند که سیستم‌های پرداخت بین‌المللی فعلی بسیار کند و پرهزینه است و بسیاری از کشورهای در حال توسعه تمایل دارند آن را اصلاح کنند. همچنین، سیاستگذاران در کشورهایی مانند چین و روسیه به دنبال راه‌هایی برای کاهش وابستگی به دلار هستند تا از تحریم‌های آمریکا در امان بمانند. یکی از گزینه‌ها برای اصلاح این شرایط این است که آمریکا و متحدانش سعی کنند به طور مؤثر سیستم‌های جدید پرداختی که با دلار رقابت می‌کنند را مختل کنند. مقامات غربی به BIS هشدار داده‌اند که این پروژه ممکن است توسط دولتی‌هایی با انگیزه‌های نامناسب مورد سوءاستفاده قرار گیرد. از آن زمان، BIS کار خود بر روی mBridge را کند کرده است و به گفته برخی کارکنان و مشاوران پیشین، احتمالاً دیگر اعضای جدیدی را به این پروژه اضافه نخواهد کرد. گزینه دیگر بهینه‌سازی سیستم مبتنی بر دلار به گونه‌ای است که به لحاظ کارایی با رقبای خود رقابت کند. آمریکا از هم‌اکنون در حال آماده‌سازی برای رقابت است. در ماه آوریل، بانک فدرال نیویورک به‌همراه ۶ بانک مرکزی دیگر به پروژه BIS پیوست که هدف آن تسریع و ارزانتر کردن سیستم موجود است.
فدرال‌رزرو همچنین ممکن است سیستم پرداخت داخلی سریع خود را به سیستم‌های کشورهای دیگر متصل کند. سوئیفت نیز اعلام کرده که در سال آینده برنامه‌های آزمایشی برای تراکنش‌های دیجیتال را آغاز خواهد کرد و از برخی مزایای پیشین خود، مانند اثرات شبکه‌ای قوی و اعتماد، بهره‌برداری خواهد کرد. بنا بر ارزیابی‌های شورای آتلانتیک، حداقل ۱۳۴ بانک مرکزی در حال آزمایش پول دیجیتال هستند که بیشتر به منظور استفاده‌های داخلی انجام می‌شود. تعداد بانک‌هایی که روی چنین ارزهایی برای تراکنش‌های بین‌المللی کار می‌کنند، پس از حمله روسیه به اوکراین دو برابر شده و به ۱۳ بانک رسیده است.
اجلاس بریکس در این هفته، یک برتون وودز جدید نیست. در واقع، هدف اصلی روسیه و هم‌پیمانانش تنها انتقال تعداد اندکی از تراکنش‌های تحریمی به خارج از دسترس آمریکا است، اما برخی اعضا ادعاهای بزرگ‌تری دارند. سال آینده این اجلاس در برزیل برگزار خواهد شد و ریاست آن بر عهده لولا داسیلوا خواهد بود، فردی که به شدت مخالف نفوذ دلار است و سال گذشته از خود پرسیده بود: «چرا همه کشورها باید تجارت‌های خود را بر مبنای دلار انجام دهند؟ چه کسی چنین تصمیمی گرفته است؟»
در نهایت، هر سیستم پرداختی که از سوی بریکس مطرح شود، با چالش‌های فراوانی مواجه خواهد بود. تضمین نقدینگی کار ساده‌ای نیست و احتمالاً به یارانه‌های بزرگ دولتی نیاز خواهد داشت. اگر جریان‌های مالی و تجاری بین کشورها ناپایدار باشد که غالباً چنین است، باید دارایی‌ها یا بدهی‌هایی را در ارزهای یکدیگر انباشت کنند، که ممکن است برایشان خوشایند نباشد. بی‌اعتمادی به چین در هند، که یکی از اعضای کلیدی بریکس است، همچنان عمیق بوده و برای گسترش یک سیستم ارزی دیجیتال، کشورهای عضو باید بر سر قوانین پیچیده‌ای برای تسویه‌حساب و جرائم مالی توافق کنند. دستیابی به چنین اجماعی انتظار نمی‌رود در کازان تحقق یابد.