خون تحت شرایط عادی به‌طرز مداوم و یکنواخت در سیستم عروقی حرکت می‌کند، اما در زمان بروز خونریزی در نقطه‌ای از بدن، به سرعت لخته می‌شود تا از ادامه خونریزی جلوگیری نماید.
این فرایند لخته شدن خون به واسطه واکنش‌های پیچیده‌ای که بین مواد مختلف موجود در خون و دیواره‌های عروق خونی صورت می‌پذیرد، به وقوع می‌پیوندد.
عناصر کلیدی در تشکیل لخته خونی شامل موارد زیر هستند:
۱- تشکیل سرپوش پلاکتی.
پلاکت‌ها از جمله اجزای مهم خون به شمار می‌روند که در فرآیند انعقادی نقش دارند. زمانی که یک رگ خونی دچار آسیب (پارگی) می‌شود، پلاکت‌ها به سرعت به محل آسیب‌دیده می‌روند و با یکدیگر پیوند برقرار کرده و به ایجاد یک سرپوش می‌پردازند که خونریزی را کاهش می‌دهد.
علاوه بر این، آن‌ها موادی را آزاد می‌کنند که موجب آغاز واکنش‌های شیمیایی برای تشکیل لخته خونی می‌شود.
۲- واکنش‌های شیمیایی که به پیشرفت لخته شدن خون کمک می‌کنند.
خون شامل پروتئین‌های نامحلول معروف به فاکتورهای انعقادی است که تقسیم لخته را تسریع می‌بخشند. محصول نهایی این واکنش‌های شیمیایی، فیبرین نامیده می‌شود که خود پروتئین اصلی تشکیل‌دهنده لخته خون به حساب می‌آید.
رشته‌های فیبرین به گلبول‌های قرمز خون گیر می‌کنند و موجب تشکیل لخته می‌گردند. لختهٔ خونی که از فیبرین تشکیل می‌شود، به طرز قابل توجهی از سرپوش پلاکتی محکم‌تر و بادوام‌تر است.
۳- مکانیسم‌های ضد انعقاد برای توقف لخته شدن خون.
پس از شکل‌گیری لخته، لازم است تا گسترش آن در بدن محدود شود؛ چرا که ادامه این گسترش به آسیب و خطر جدی منجر خواهد شد.
پروتئین‌های ضد انعقاد با فاکتورهای انعقادی موجود در خون تعادل طبیعی برقرار می‌کنند.
آنزیم‌های ضد انعقاد به خنثی‌سازی فاکتورهای انعقادی اضافی پرداخته و از انتشار لخته خونی به نواحی دیگر بدن جلوگیری می‌کنند.
۴- بدن به تدریج لخته خونی را تجزیه و حل می‌کند.
زمانی که آسیب بافتی (محل خونریزی) بهبود یافت، بدن به طور تدریجی لخته خونی را حل کرده و آن را جذب می‌نماید.
آنزیم پلاسمین در حل‌کردن رشته‌های محکم فیبرین که در لخته خون وجود دارد، نقش دارد. سایر مواد نیز به فعال‌سازی پلاسمین کمک کرده و فرآیند تجزیه لخته خونی را تسهیل می‌کنند.
دلایل لخته شدن خون چیست؟
هر زمانی که جریان خون با مواد خاصی تماس پیدا کند، فرآیند لخته شدن خون آغاز می‌شود. به این مواد خاص ترومبوژنیک گفته می‌شود، زیرا آن‌ها سرعت تشکیل ترومبوز (لخته خونی) را افزایش می‌دهند، مانند کلاژن.
مواد ترومبوژنیک در گوشت و یا دیواره‌های رگ‌های خونی به وفور وجود دارند. در زمان آسیب به دیواره رگ خونی و خونریزی، این مواد با خون تماس پیدا کرده و به انعقاد آن کمک می‌کنند.
انعقاد خون برای متوقف کردن خونریزی در بدن ضروری است، اما در برخی موارد، لخته‌های خون می‌توانند خطرناک بوده و به آسیب‌های جدی منجر شوند.
اکثر حملات قلبی و سکته‌های مغزی و قلبی به علت تشکیل لخته خون روی پلاک‌های کلسترولی (چربی) در سرخرگ‌های قلب یا مغز رخ می‌دهد.
زمانی که یک پلاک چربی به‌طور ناگهانی دچار پارگی شود، مواد ترومبوژنیک موجود در پلاک با خون تماس پیدا کرده و موجب لخته شدن خون می‌گردند.
در شرایطی که خون به‌درستی جریان نداشته باشد، نیز ممکن است لخته خونی تشکیل شود.
اگر یک لخته خونی از محل اولیه خود جابجا شده و به سمت مغز حرکت کند، این موضوع می‌تواند منجر به وقوع سکته مغزی شود.
کم‌تحرکی و نشستن یا خوابیدن به مدت طولانی می‌تواند جریان خون در پاها را کاهش داده و احتمال تشکیل لخته خون در وریدهای پا را افزایش دهد (ترومبوز ورید عمقی).
تغییر در فرآیند لخته شدن خون
برخی از بیماری‌ها و داروها می‌توانند روند انعقاد خون و تشکیل لخته خونی را تحت تأثیر قرار دهند، از جمله:
۱- آسپیرین: آسپیرین فعالیت پلاکت‌های خون را مهار کرده و ایجاد لخته خونی را کاهش می‌دهد.
۲- وارفارین (کومادین): وارفارین یک داروی خوراکی است که تولید فاکتورهای انعقادی را کاهش داده و در نتیجه لخته شدن خون را به حداقل می‌رسد.
۳- هپارین: یک داروی تزریقی است که مانع از تشکیل لخته خون شده و با عملکرد ترومبین تداخل می‌کند.
۴- هموفیلی: هموفیلی یک اختلال ژنتیکی و مادرزادی است که در آن برخی از فاکتورهای انعقادی کاهش یافته و به تبع آن خون به‌سختی و دیر منعقد می‌گردد و فرد ممکن است دچار خونریزی‌های شدید شود.