یک فعال و پژوهشگر در زمینه میراث فرهنگی از رشد فزاینده فعالیتهای قاچاقچیان و کاوشگران غیرمجازی در «قصر ابونصر» واقع در شیراز خبر داد و به تخلیه زباله و نخاله، کور شدن حریم و پیشرفت زمینهای کشاورزی و همچنین ساخت بوستان در حریم این محوطه تاریخی اشاره کرد. این عوامل بهطور جدی وضعیت محوطه هخامنشی – ساسانی را دچار مشکل کرده است.
سیاوُش آریا، یک پژوهشگر در حوزه تاریخ و فعال در زمینه میراث فرهنگی و گردشگری، درباره وضعیت ناگوار «قصر اَبونصر» به ایسنا گفت: «این محوطه از معتبرترین یادگارهای تاریخی و فرهنگی شیراز و ایران است و در واقع هویت و شناسنامه شکوهمند مردم این دیار به شمار میآید. اما با عدم نظارت و غفلت مسئولان میراث فرهنگی استان و کشور، سال گذشته به مکانی برای برگزاری کارگاه آموزشی دانشجویان باستانشناسی دانشگاه هنر شیراز تبدیل شد و آسیبهای جبرانناپذیری به آن وارد آمد. علاوه بر این، با افزایش حضور قاچاقچیان، این محوطه به تازگی هدف دستبرد سوداگران و نابخردان قرار گرفته است.
محوطۀ تاریخی معروف به «قصر اَبونصر» به عنوان یکی از نخستین میراث ملی ثبتشده در سرزمین پارس و شهر شیراز با شماره ثبت ۱۳ شناخته میشود و کارشناسان آن را از ارزشمندترین محوطههای باستانی ایران میدانند. باستانشناسان و پژوهشگران تأکید دارند که این محوطه باید با دقت بیشتری پاسداری و محافظت شود. اما در دو دهۀ گذشته، این محوطه با چالشهای فزایندهای مواجه بوده و از سوی مسئولان میراث فرهنگی گزینههای مناسبی برای حفاظت از آن در نظر گرفته نشده است. از جمله نبود تعیین حریم و عرصه، که یکی از مهمترین اقدامات برای حفاظت از این یادگار باستانی محسوب میشود، تا ریختن زبالههای خانگی در محوطه و به ویژه در قسمت ورودی، که جلوهای ناخوشایند و زننده به آن بخشیده است. در دهههای گذشته، نیز توسعه زمینهای کشاورزی در اطراف و ساخت و سازهای مسکونی در حریم درجه یک این محوطه، باعث ایجاد منظر نازیبایی شده و وضعیت آن را مخدوش کرده است.
تأسیس بوستان محلی و سنگفرش آن در نزدیکی عرصۀ محوطه، که با مجوز ارگانهای مربوطه انجام شده و بهعنوان تخلفی آشکار تلقی میشود، نیز جدیدترین آسیبها و تجاوزها به این محوطۀ ارزشمند باستانی و فرهنگی است. این ساخت بوستان علاوه بر ویرانی لایههای باستانشناسی محوطه، هیچ دلیل فرهنگی، گردشگری یا حتی تفریحی برای مردم منطقه ندارد و صرفاً هدررفت منابع مالی به شمار میآید. این مسئله خصوصاً هنگامی محسوستر میشود که افرادی که با شرایط منطقه آشنا هستند، هیچگاه دست به چنین اقداماتی نمیزنند، به ویژه در مقیاس محوطهای که امروز به نادرستی بهعنوان حریم شناخته میشود. همچنین به تازگی در این بوستان، حوضچهای دایرهای شکل ساخته شده که نشاندهندهی ادامه دستاندازیها به حریم محوطه است!
یورش قاچاقچیان به «قَصرِ اَبونصر»
در روزهای اخیر، سوداگران آثار تاریخی و فرهنگی به بهانههای بیاساس و خیالانگیز در جستوجوهای گنج در محوطه دست به حفاریهای عمیق زدهاند که آسیبهای عمده و غیرقابل جبرانی به لایههای باستانشناسی وارد ساخته است. آنچه شگفتانگیز و جای تعجب دارد این است که قضیه ساخت بوستان محلی در حریم بهعنوان حفاظتی از محوطۀ «قصر اَبونصر» توجیه شده و در واقع، وضعیت حفاظتی این یادمان ملی نه تنها بهبود نیافته، بلکه بدتر نیز شده و آفتابطلبان را به درون محوطه و ساختارهای مِهرازی (معماری) آن جلب کرده است. باید دانست که در گذشته، کلیه حفاریهای غیرمجاز در مناطق پایینتر و اطراف محوطه انجام میشد و این دستبردهای جدید نگرانی قابل توجهی را به همراه دارد. به هر حال، این موضوع به معاونت میراث فرهنگی ادارۀ کل استان فارس گزارش شده و درخواست پیگیری و رسیدگی به وضعیت آن شده است.
نابودی ساختارهای معماری کاوش شده
اما پس از سالها، برای نخستین بار در اسفندماه سال گذشته، دانشگاه هنر شیراز بدون ارائه هرگونه طرح و نقشه حفاظتی و ساماندهی برای حفاظت و احیای دژ «اَبونصر»، این محوطۀ برجسته شهری در دوران تاریخی و ساسانی دشت شیراز را بهمنظور کاوشهای دانشجویی انتخاب کرده است. در مکانهای قبلا کاوش شده، که از طریق اسناد و مدارک موجود، دارای پیچیدگیهای فنی و معماری بودهاند، نادیدهگرفته شدن آوار و نهشتهای حفاظتی مشهود است!
این وضعیت نابسامان و نگرانکننده به وضوح در بافتهای معماری شاخص در دژ با نام خانۀ اَربابی یا خانه مرکزی خود را نشان میدهد. خالی کردن و دپوی عناصر معماری کاوش شده و رهاسازی اولین نشانهای معماری بدون انجام هرگونه عملیات حفاظتی و مرمتی در برابر عوامل مخرب طبیعی و انسانی، بهطور حتم منجر به نابودی همین بقایای اندک موجود خواهد شد. علاوه بر این، در نظر گرفتن پیچیدگیهای دورهبندی و فازبندی ساختاری که در طول قرنها مورد استفاده و سکونت قرار گرفته، با کاوشهای دانشجویی این چنینی و رهاسازی مقادیر زیادی از عناصر معماری در یک فصل کاوش نه تنها کمکی به درک تاریخی ما از این دژ نخواهد کرد، بلکه خطر از دست رفتن شواهد ظریف لایهنگاری را نیز به همراه خواهد داشت.
در آخرین بازدید میدانی، ساختارهای معماری که در کاوشها نمایان شدهاند، به شدت آسیب دیده و در معرض خطر نابودی هستند. زیرا پس از کاوشهای آموزشی، انتظار این بود که ساختارها و عناصر معماری بهدرستی پوشانده شوند و یا عملیات حفاظت و مرمت بر روی آنها انجام شود. با تأسف، وضعیت محوطۀ دژ اَبونصر اکنون بسیار نگرانکننده است و در بدترین شرایط حفاظتی قرار دارد.
شناختی از میراث تاریخی «قصر اَبونصر»
محوطۀ باستانی شناختهشده به «قصر اَبونصر» از برجستهترین محوطههای باستانی عصر تاریخی ایران در دشت شیراز به شمار میآید. وجود چندین درگاه سنگی هخامنشی و دیوار سنگی که بخشی از یک دژ مستحکم به شمار میرود، موجب برگزاری کاوشهای وسیع از سال ۱۹۳۱ تا ۱۹۳۳میلادی از سوی موزۀ متروپولیتن نیویورک، همزمان با ادامه کاوشهای پارسه (تخت جمشید) در آن شد. این کاوشها منجر به کشف بخشهای مختلفی از یک استقرار شهری در دوران تاریخی گردید که شامل دژ، حصار شمالی و مناطق سکونتی بود.
با گسترش غیرقابل کنترل شهر شیراز، امروزه بخشهای مهمی از محوطه «قصر اَبونصر» تحت ساخت و ساز قرار گرفته و عملاً از بین رفته است. همچنین فعالیتهایی نظیر ساخت بوستان شهری و معدنکاوی در عرصه و حریم منظر این محوطه باعث شده تا خسارتهای روزافزونی به آن وارد شود.
کاوشهای دهۀ ۳۰ میلادی منجر به کشف و معرفی عناصر مِهرازی(معماری) دژ «اَبونصر» شد. پژوهشگران در مورد بقایای موجود، تنوع زمانی بسیار گستردهای را از پایان دوران هخامنشیان در سدۀ سوم پیش از میلاد تا تمامی دوران ساسانی و حتی سدههای ابتدایی دوران اسلامی اعلام کردند که نشاندهنده اهمیت بالای دژ و باروی «قصر اَبونصر» است.
پس از سالها غفلت، عناصر مِهرازی کاوششده از بخشهای مختلف دژ و شهر، در طول نزدیک به یک قرن گذشته در زیر لایهها و آوار ناشی از فرسایش کاملاً پنهان مانده بودند و امید میرفت که در قالب یک طرح جامع حفاظتی و مرمتی مورد پاکسازی و نگهداری قرار گیرند.
محوطۀ باستانی معروف به «قصر اَبونصر» در تاریخ ۲۴ شهریورماه ۱۳۱۰ خورشیدی و با شماره ثبت ۱۳ بهعنوان اولین یادمان تاریخی در شهر شیراز و سرزمین پارس به ثبت ملی رسیده است.
عکسها از سیاوش آریا، پژوهشگر و کنشگر میراث فرهنگی