تاریخچه ی توسعه ی سلاح های شکار با قابلیت پرتاب در بین انسان های پیش از تاریخ، یکی از موضوعاتی است که توجه زیادی را به خود جلب کرده است و در مرکز مباحث انسان شناسان قرار دارد. گروهی از محققان در یک تحقیق اخیر مدعی شده اند که جدهای ما بیش از ۳۰۰ هزار سال پیش به فناوری تولید سلاح های پرتابی دست یافته بودند.
به نقل از زومیت، انسان های باستانی برای شکار از فاصله ای دور موظف بودند نیزه هایی تولید کنند که مناسب برای پرتاب باشند. در دوران پلیستوسن، این ابزار شکار عموماً با سری های سنگی که روی بدنه ای چوبی قرار می گرفتند، ساخته می شدند. با توجه به اینکه مواد آلی به سختی در طول زمان حفظ می شوند، تنها تعداد کمی از این نیزه های باستانی به جا مانده که این امر، اطلاعات ما را در مورد تاریخ آن ها محدود کرده است.
دکتر دیرک لدر، یکی از نویسندگان این تحقیق، در گفتگو با آی اف ال ساینس اظهار می دارد: «ما به چند نمونه از نیزه های چوبی دسترسی داریم که قدیمی ترین آن ها یک قطعه ۴۰۰ هزار ساله از کلکتون آن سی در انگلستان است. همچنین، دو نمونه دیگر یعنی نیزه های شونینگن با قدمت ۳۰۰ هزار سال و لرینگن که ۱۲۰ هزار ساله هستند، در آلمان کشف شده اند و تنها همین موارد در دسترس ماست.
با این حال، هنوز یک سوال بزرگ باقی است: آیا این نیزه ها با هدف پرتاب طراحی شده بودند یا ممکن است شکارچیان آن ها را نزدیک به شکار خود استفاده می کردند؟
چوب به ندرت در طول سالیان دراز سالم می ماند، اما سرهای سنگی این نیزه ها که غیرآلی محسوب می شوند، توانسته اند در طول صدها هزار سال بدون تغییر باقی بمانند. به منظور درک بهتر از شیوه ی به کارگیری این سرنیزه ها، پژوهشگران معمولاً مقطع عرضی آن ها را اندازه گیری و این داده ها را با نیزه های استفاده شده در فرهنگ های اخیر شکارچیجمع آورنده مقایسه می کنند.
بر مبنای روش مورد استفاده، برخی تحقیقات پیشنهاد کردند که قدیمی ترین سرنیزه های سنگی کشف شده در جنوب آفریقا و شام، از نظر ابعادی به نیزه های کوبشی شباهت بسیاری دارند. به موجب این یافته ها، نیزه های مناسب برای پرتاب از حدود ۱۹۰ هزار سال پیش به وجود نیامده اند. بنابراین، نظری به وسط می آید که شکارچیان پیش از این تاریخ، توانایی ساخت سلاح های پرتابی را نداشته اند.
اما روش ارزیابی در مطالعات قبلی نقاط ضعفی دارد. لدر توضیح می دهد: «نوک نیزه های کوبشی معمولاً در مقایسه با نوع پرتابی دارای مقطع عرضی بزرگ تری هستند. اما این تنها یک میانگین است. وقتی هر یک از این نیزه ها را به صورت مجزا مورد بررسی قرار دهیم، متوجه می شویم که همپوشانی زیادی بین نیزه های کوبشی، پرتابی و حتی پرتاب کننده ها وجود دارد.»
ازاین رو، محققان در این مطالعه جدید، نیزه های چوبی کلکتون آن سی، شونینگن و لرینگن را از زوایای مختلف مورد تحلیل قرار داده و به نتیجه ای رسیدند که تکیه بر مقایسه ی مقطع عرضی سرنیزه ها برای تعیین روش استفاده از آن ها، چندان دقیق نیست. آن ها پی بردند که طول نیزه و محل تعادل آن نسبت به طول کلی، معیارهای بهتری برای تشخیص نحوه ی استفاده از این ابزارها هستند.
لدر می گوید: «ما به نسخه های کاملی از نیزه های چوبی دسترسی داریم، نه فقط نوک آن ها. به همین دلیل، می توانیم درباره ی نقطه تعادل آن ها بحث کنیم که ویژگی ای بسیار حیاتی از منظر ایرودینامیکی است.»
محققان دریافته اند که در نیزه های پرتابی، نقطه تعادل معمولاً در میانه یا یک سوم جلویی قرار دارد. در حالی که در نیزه های کوبشی، وجود این ویژگی ضروری نیست. تحلیل نمونه های شونینگن نشان داد که نقطه تعادل آن ها در نیمه ی جلو قرار دارد که مناسب برای پرتاب است. اما در مورد نیزه ی لرینگن، نقطه تعادل در سمت عقب تر واقع شده است که نشان دهنده ی این است که آن نیزه برای پرتاب طراحی نشده و احتمالاً برای ضربه زدن از فاصله ای نزدیک استفاده می شده است.
پژوهشگران به منظور سنجش یافته های خود، نسخه های بازسازی شده از نیزه های شونینگن را به کارشناسان سلاح های باستانی ارسال کردند تا آن ها را در شرایط واقعی آزمایش کنند. نتایج حاصل از این بررسی ها نشان داد که این نیزه ها در نفوذ به پوست اسب، در هنگام پرتاب از فاصله ی دور، مؤثرتر از زمانی هستند که به صورت مستقیم به شکار ضربه می زنند.
با این حال، این یافته ها نمی توانند به طور قاطع اثبات کنند که انسان های ۳۰۰ هزار سال پیش در شونینگن به طور حتم از نیزه های پرتابی استفاده می کردند، اما می توانند نشان دهنده ی وجود فناوری شکار با سلاح های پرتابی در آن دوران باشند.
لدر در پایان اظهار می دارد: «بر اساس داده های موجود، به ویژه با در نظر گرفتن موقعیت نقطه تعادل، به طور قاطع اطمینان داریم که در شونینگن از نیزه های پرتابی استفاده می شده است. این بدان معناست که پرتاب نیزه، حداقل ۳۰۰ هزار سال سابقه تاریخی داشته و ممکن است حتی پیش از آن هم وجود داشته باشد.»
یافته های این تحقیق در نشریه ی Paleolithic Archaeology منتشر شده است.