در استان گلستان، منطقه‌ای که زمانی پرآب و سرشار از زندگی بود، اکنون با خاموشی و خشکی مواجه است. سدهایی که در گذشته ذخیره‌کننده آب و امیدهای اهالی دیار بودند، حالا به حال خود رها شده و خالی از آب‌اند. با گذشت هر سال، بارش باران کمتر و دمای هوا بالاتر می‌رود؛ این تحولات منجر به خشک شدن سدها و تهدید زندگی در این سرزمین شده است.
از ۱۴ سد موجود در گلستان، در حال حاضر ۹ سد به طور کامل خشک شده‌اند و مابقی نیز در وضعیت مطلوبی به سر نمی‌برند. امروز دیگر خشکسالی در گلستان فقط یک عدد نیست بلکه معیاری است برای تغییر زندگی کشاورزان، بی‌قراری خانواده‌ها و تهدیدی جدی برای آینده محیط زیست. زمین‌ها ترک خورده و سدها از آب تهی‌اند. در این وضعیت، مردم با نگران به آسمان می‌نگرند؛ آسمانی که کمتر باران می‌بارد و دشواری‌های بیشتری را نوید می‌دهد.
استان گلستان، همچون بسیاری از مناطق کشور، با بحران جدی در منابع آبی سدهای خود روبه‌رو است. خشکسالی‌های پی‌درپی، اثرات منفی بر تامین آب شرب، کشاورزی و محیط زیست گذاشته و چالش‌های جدی را به وجود آورده است.
تحلیل وضعیت آبگیری سدهای استان تا ۱۱ شهریورماه سال ۱۴۰۴ نمایان‌گر بحرانی بودن وضعیت آنهاست. به دنبال کاهش شدیدی که در بارش‌ها و افزایش دما مشاهده شده، حجم ذخایر آبی به شکلی نگران‌کننده افت کرده است. به‌طوری که میزان آبگیری در بیشتر سدهای اصلی به طور قابل توجهی کاهش یافته و برخی از آنها به طور کامل خشک شده‌اند.
سد کوثر که در حوضه قره‌سو قرار دارد، از نظر آبگیری ۸.۶ درصد نسبت به سال گذشته افت کرده است. این سد ۶.۷۵ میلیون مترمکعب ظرفیت دارد و سال گذشته در میانه‌های شهریور تنها ۱۱.۶ درصد از آن پر بود، اما امسال این عدد به ۳ درصد کاهش یافته که نشان‌دهنده افت شدید ذخیره آب و تهدید منابع آبی منطقه است.
حوضه گرگانرود و وضعیت بحرانی سدهای آن
درحوضه گرگانرود، هشت سد بزرگ و کوچک وجود دارد که همه آنها با کاهش قابل توجه حجم آب مواجه شده‌اند. سد شهید چمران با ظرفیت ۳ میلیون مترمکعب در این بازه زمانی همچنان خشک است که زنگ خطری جدی برای مدیریت آب منطقه محسوب می‌شود.
یکی از سدهای مهم استان، سد بوستان با ظرفیت ۳۱ میلیون مترمکعب، نیز به وضعیت بحرانی دچار شده است. در نیمه شهریور ۱۴۰۳، این سد حدود ۲۵.۸ درصد از ظرفیت خود (معادل ۷.۹۹ میلیون مترمکعب) را پُر داشت، اما در نیمه شهریور ۱۴۰۴ به‌طور کامل خشک شده است که این وضعیت نشان‌دهنده تأثیرات وخیم خشکسالی در استان است.
سد گلستان که ظرفیت آن برابر با ۴۲ میلیون مترمکعب است نیز دچار وضعیتی مشابه شده است. این سد در سال گذشته ۱۲.۲ درصد آبگیری داشته (معادل ۵.۱۲ میلیون مترمکعب)، اما امسال به طور کامل خالی است. این افت قابل توجه ذخیره آب، زنگ خطری برای کشاورزی، محیط زیست و صنعت استان به شمار می‌آید.
سد وشمگیر با ظرفیت ۳۷ میلیون مترمکعب نیز در سال گذشته ۱۱.۲ درصد آب ذخیره داشت که اکنون خشک شده است. بحران موجود در این سدها علاوه بر نزولات جوی کم، به علت افزایش دما و تبخیر بالای آب می‌تواند به وجود آمده باشد.
سد نگارستان با حجم مخزن حدود ۲۴ میلیون مترمکعب، شرایط بهتری نسبت به سایر سدها دارد، اما آن هم با کاهش چشمگیری در ذخایر آبی روبرو است. سال گذشته در این زمان ۳۵.۶ درصد (۸.۵۵ میلیون مترمکعب) از ظرفیت آن پر بوده که امسال به ۲۶.۱ درصد (۶.۲۶ میلیون مترمکعب) کاهش یافته است.
سدهای شهید ایمری، شهید قربانی و شهید دستغیب نیز با ظرفیت‌های بین ۳ تا ۶ میلیون مترمکعب تماما خشک شده‌اند که این موضوع خبر از وخامت شرایط منابع آبی منطقه می‌دهد.
وضعیت سدهای حوضه اترک و تالاب‌های آن
در حوضه آبریز اترک، سه سد کوچک و دو تالاب سد واقع شده که همگی از وضعیت نامناسبی برخوردارند. سد کرند با ظرفیت ۳ میلیون مترمکعب از سال گذشته تاکنون خشک شده است. سد دانشمند که حجم مخزن آن ۱۶ میلیون مترمکعب است، از ۹.۴ درصد ذخیره به ۱.۶ درصد کاهش یافته که خیلی نگران‌کننده است.
سد اینچه برون نیز با ظرفیت ۸.۵ میلیون مترمکعب از سال گذشته در وضعیت خشکی به سر می‌برد. این وضعیت می‌تواند آثار منفی گسترده‌ای بر اکوسیستم تالاب‌ها، کشاورزی و محیط زیست به وجود آورد.
تالاب سدهای آلماگل و آلاگل نیز کاهش قابل توجهی در ذخایر آبی خود داشته‌اند. تالاب آلماگل که ظرفیت آن ۵ میلیون مترمکعب است، از ۴۰ درصد آبگیری سال قبل به ۲۰ درصد آن کاهش یافته است. تالاب آلاگل نیز با ظرفیت ۵۵ میلیون مترمکعب از ۱۰.۹ درصد به ۳.۶ درصد کاهش ذخیره آب نشان می‌دهد که از کاهش منابع زیست‌محیطی ارزشمند استان حکایت دارد.
تنها ۴ درصد حجم سدها آب دارد
کل ظرفیت سدهای استان گلستان برابر با ۲۴۴.۲۵ میلیون مترمکعب است. سال گذشته در همین مقطع زمانی حدود ۱۵.۲ درصد (۳۷.۱۰ میلیون مترمکعب) از آن پر بود. اما در نیمه شهریور ۱۴۰۴، تنها ۴ درصد (۹.۷ میلیون مترمکعب) ظرفیت سدها پر است. این کاهش قابل توجه ذخایر آبی، تهدیدی جدی برای تأمین آب شرب، کشاورزی، صنعت و زیست‌بوم استان به شمار می‌رود.
افزون بر این، ورودی آب به سدها تقریباً به صفر رسیده و تنها سد نگارستان با ورودی بسیار ناچیز معادل ۰.۰۱ مترمکعب مواجه است. این امر گواهی بر کاهش شدید بارش و جریان‌های سطحی در استان است و ضرورت برنامه‌ریزی فوری برای مدیریت مصرف و ذخیره‌سازی آب را بیشتر می‌کند.
عوامل متعددی در این کاهش بی‌نظیر ذخایر آبی نقش داشته‌اند. تحلیل داده‌های اقلیمی چند سال اخیر نشان می‌دهد که استان گلستان با افت محسوس بارش مواجه بوده که تأثیر مستقیمی بر پر کردن سدها دارد. آمارها نشان می‌دهند که گلستان تجربه کاهش بیش از ۴۰ درصدی در میزان بارش‌ها را داشته است.
علاوه بر این، با توجه به وابستگی استان به کشاورزی، افزایش سطح کشت و برداشت‌های بی‌رویه از منابع آبی، باعث افت منابع زیرسطحی و سطحی شده است. تغییرات اقلیمی و بلندمدت نیز موجب افزایش دما و تبخیر بیشتر از ذخایر آب سدها گردیده است. فقدان برنامه‌های جامع مدیریت منابع آبی و نظارت کافی بر برداشت‌ها، بحران آب را تشدید کرده است.
وضعیت ذخایر آبی استان گلستان در نیمه شهریور ۱۴۰۴ به شدت نگران‌کننده است و نیازمند اقدامات فوری در سطوح مختلف استانی و ملی است. تدوین و اجرای برنامه‌های جامع مدیریت مصرف آب در بخش‌های کشاورزی، صنعت و شرب، سرمایه‌گذاری در سامانه‌های آبیاری پیشرفته، افزایش بهره‌وری مصرف آب، بازنگری در سیاست‌های تخصیص آب و جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز، توسعه و تقویت زیرساخت‌های ذخیره‌سازی و انتقال آب، افزایش آگاهی عمومی و آموزش در خصوص مصرف بهینه منابع آب و تدوین برنامه‌ریزی بلندمدت برای مقابله با آثار تغییرات اقلیمی و ارتقاء تاب‌آوری منابع آبی از اقدامات لازم به نظر می‌رسد.