نتایج تحقیقات اخیر حاکی از آن است که سفر به فضا می‌تواند باعث تسریع روند پیری در سلول‌های بنیادی خون انسان شود. پژوهشگران با استفاده از سامانه‌های خودکار در ایستگاه فضایی بین‌المللی (ISS) به‌طور پیوسته وضعیت سلول‌ها را زیر نظر داشتند و نشانه‌های پیری را تنها در عرض چند هفته تشخیص دادند. این کشف برای سلامت فضانوردان از اهمیت بالایی برخوردار بوده و می‌تواند به دانشمندان در درک بهتر پیری انسان روی کره زمین کمک کند.
به گزارش انتخاب و به نقل از هلث دی؛ سفر به فضا فشار قابل توجهی بر بدن انسان وارد می‌آورد و یک مطالعه جدید نشان می‌دهد که می‌تواند فرآیند کهولت سلول‌های بنیادی خون و سیستم ایمنی را تسریع دهد. محققان دانشگاه کالیفرنیا در سن دیگو به این نتیجه دست یافتند که سلول‌های بنیادی خون پس از کمتر از یک ماه حضور در فضا، علائم پیری سریع را بروز دادند.
در این تحقیق، از تصویربرداری خودکار مبتنی بر هوش مصنوعی در چهار مأموریت تأمین تجهیزات اسپیس‌ایکس به ایستگاه فضایی بین‌المللی بهره‌برداری شد تا تغییرات سلول‌های بنیادی فضانوردان به‌صورت زنده و لحظه‌ای رصد گردد. نتایج این مطالعه در تاریخ ۴ سپتامبر ۲۰۲۵ در نشریه Cell Stem Cell منتشر شد.
برای این پژوهش، دانشمندان فناوری نوینی با نام «نانوبایوراکتور» را طراحی کردند تا بتوانند سلول‌های بنیادی انسانی را در شرایط فضایی کشت دهند و تغییرات آن‌ها را به‌طور همزمان مورد بررسی قرار دهند. این سلول‌ها به مدت بیش از یک ماه تحت تأثیر شرایط خاص فضایی قرار گرفتند.
در این دوره، محققان مشاهده کردند که کارایی و عملکرد سلول‌ها کاهش یافته و علائمی مشابه با سلول‌های پیر بر روی زمین را از خود نشان دادند.
دکتر کاتریونا جیمسون، مدیر مؤسسه سلول‌های بنیادی سنفورد در UC San Diego، بیان کرد: «فضا بزرگ‌ترین آزمایش فشار بر بدن انسان به شمار می‌آید. این یافته‌ها اهمیت بحرانی دارند زیرا نشان می‌دهند که عوامل استرس‌زای فضایی، مانند میکروجاذبه و تابش کیهانی، می‌توانند فرآیند پیری مولکولی سلول‌های بنیادی خون را تسریع نمایند.»
این تحقیق همچنین بر اساس مطالعات قبلی، از جمله بررسی دوقلوهای ناسا که تأثیر سفر فضایی بر بیان ژن و تلومرها را مد نظر قرار داده بود، انجام شده و نگاهی دقیق‌تر به تغییرات سلولی ارائه می‌دهد.
پس از گذراندن ۳۲ تا ۴۵ روز در فضا، سلول‌های بنیادی خون چندین علامت پیری را بروز دادند. آن‌ها افزایش فعالیت نشان دادند، ذخایر خود را به‌سرعت مصرف کردند و توانایی بازسازی و استراحت خود را از دست دادند؛ عملکردی که برای سلول‌های بنیادی حیاتی است. میزان تولید سلول‌های سالم جدید کاهش یافته و علائم آسیب به DNA و کوتاه شدن تلومرها (کلاهک‌های محافظ در انتهای کروموزوم‌ها) شناسایی شد.
تلومرها که از کدهای DNA و پروتئین محافظت می‌کنند، نقش بنیادی در عملکرد کروموزوم‌ها و حتی در پیشگیری از سرطان ایفا می‌کنند. علاوه بر این، این مطالعه حضور نشانه‌های التهاب و استرس در میتوکندری‌های سلول (مرکز تولید انرژی سلولی) را نشان داد و بخش‌هایی از کد ژنتیکی که در حالت خاموش بودند، فعال شدند که می‌تواند عملکرد سیستم ایمنی را به‌خطر بیندازد و ریسک ابتلا به بیماری‌ها را افزایش دهد.
شایان ذکر است که هنگامی که سلول‌های آسیب‌دیده تحت تأثیر فضا به زمین بازگردانده شدند و در شرایط سالم قرار گرفتند، بخشی از آسیب‌ها شروع به بهبود کردند. این امر حاکی از آن است که ممکن است بتوان اقداماتی برای حمایت یا حتی بازسازی این سلول‌ها توسعه داد که محور تحقیقات آینده خواهد بود.
محققان همچنین تأکید کردند که این یافته‌ها کاربردهای عملی نیز در زمین دارند. فهم چگونگی تسریع پیری در فضا می‌تواند دیدگاه‌های نوینی درباره فرآیند پیری و بیماری‌های مرتبط با سن، نظیر سرطان، ارائه دهد. آن‌ها قصد دارند مطالعات بیشتری بر روی فضانوردان انجام دهند تا راهکارهای محافظتی واقعی برای سفرهای طولانی فضایی شناسایی شود.
دکتر جیمسون افزود: «چالش‌های تحقیقات فضایی به‌طور شگفت‌انگیزی برای علم در زمین مفید هستند. آزمایش‌های فضایی به قدری پیچیده‌اند که شما را ملزم به انجام بهترین علم در زمین می‌سازند. آنچه ما از مطالعه سرطان در فضا آموخته‌ایم، واقعاً شگفت‌انگیز است.»