اخیراً رئیس‌جمهور اعلام کرد که به خاطر مشکلات عمده ناشی از کم‌آبی، ممکن است کشور به گزینه انتقال پایتخت روی آورد. این بیانیه، توجهات زیادی را به خود جلب کرده است؛ زیرا تهران، به عنوان مرکز فعلی کشور، با چالش‌های زیست‌محیطی متعددی از جمله بحران آب روبرو است، اما تغییر پایتخت فرآیندی پیچیده و دشوار خواهد بود.
، مطابق با گزارش‌های رسمی و اطلاعاتی که توسط وزارت نیرو و کارشناسان عرصه منابع آب ارائه شده، وضعیت منابع آبی تهران در سال‌های اخیر به شدت نگران‌کننده شده است. بارندگی سالانه در پایتخت طی چند دهه گذشته تقریباً ۲۵ درصد کاهش یافته که این کاهش مستقیماً بر ذخایر سدهای اطراف تهران تأثیر منفی گذاشته است.
علاوه بر این، برداشت از منابع آب زیرزمینی در تهران به مرز بحرانی نزدیک شده است. سطح این منابع در طول دو دهه اخیر به‌طور میانگین حدود ۱۲ متر افت کرده که نتیجه‌اش افزایش فرونشست زمین در برخی نقاط شهر است. به طوری که تقریباً ۷۰ درصد از آب شرب تهران از سدهای اطراف همچون سدهای کرج، لار، طالقان، ماملو و لتیان تأمین می‌شود و کاهش بارندگی‌ها منجر به کاهش ذخیره این سدها تا حدود ۴۰ درصد از ظرفیت کل آنها شده است.
در تهران، میانگین مصرف آب سرانه به‌طور حدودی ۲۵۰ لیتر در روز برآورد شده که از استانداردهای جهانی بیشتر است. این سطح مصرف بالاتر از میزان پایدار بوده و فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد می‌آورد. به علاوه، به دلیل برداشت نامعقول از آب‌های زیرزمینی، برخی از مناطق جنوبی تهران با نرخ فرونشست سالیانه حدود ۲۵ تا ۳۰ سانتی‌متر مواجه هستند که یکی از عواقب جدی بحران آبی به شمار می‌آید.
این آمارها به وضوح وضعیت بحرانی منابع آبی تهران و نیاز به اتخاذ تدابیر فوری و پایدار برای مدیریت و بهینه‌سازی مصرف آب را نشان می‌دهند. به همین خاطر، رئیس‌جمهور به وضوح به مسائلی همچون بحرانی شدن ذخایر آبی و مصرف بی‌رویه آب پرداخته و اعلام کرد: ” توسعه تهران تحت این شرایط بی‌آبی، هر اقدامی که انجام دهیم، بی‌فایده است. پایتخت کشور با مشکلاتی مواجه است که راه‌حلی جز انتقال مرکزیت ندارد؛ آلودگی هوا، کمبود آب و فرونشست زمین و نظایر اینها با تداوم سیاست‌ها و اقداماتی که تا به الآن اتخاذ و پیاده‌سازی شده‌اند، فقط بیشتر خواهد شد و راه‌حل اساسی، جابجایی مرکزیت سیاسی و اقتصادی کشور است. “
وضعیت بحرانی منابع آبی در تهران
به دلیل جمعیت بالای تهران و تمرکز فعالیت‌های اقتصادی، اداری و سیاسی، فشار زیادی به منابع طبیعی این شهر وارد می‌شود. این وضعیت باعث شده تا برخی کارشناسان و مقامات به فکر انتقال پایتخت به منطقه‌ای با شرایط بهتر و منابع زیست‌محیطی پایدارتر باشند.
داریوش مختاری، کارشناس مدیریت منابع آبی در این زمینه در گفتگو با ایسنا اظهار کرد: تهران به دلیل موقعیت جغرافیایی و رشد سریع جمعیت، چالش‌های اساسی در تأمین آب دارد. بیش از ۷۰ درصد منابع آبی این کلان‌شهر از منابع سطحی همچون سدهای اطراف تأمین می‌شود، اما تغییرات اقلیمی، کاهش بارش‌ها و افزایش دما باعث کاهش شدید این ذخایر شده است.
وی ادامه داد: همچنین برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی به‌منظور جبران کمبود آب، موجب افت سطح این منابع گردیده است. این مسئله نه تنها پایداری منابع آبی را تحت تأثیر قرار داده، بلکه فرونشست زمین در برخی مناطق تهران را نیز به همراه داشته است.
راه‌حل چیست؟
این کارشناس تأکید کرد: برای مبارزه با بحران آب، صرفاً جابجایی پایتخت کافی نیست؛ بلکه ما به مدیریت بهتر منابع موجود، کاهش مصرف در بخش‌های کشاورزی، صنعتی و خانگی و توسعه فناوری‌های نوین در تصفیه و بازچرخانی آب نیاز داریم. در غیر این صورت، هر شهر دیگری که به عنوان پایتخت معرفی شود، بدون شک طی زمان با مشکلاتی مشابه دست و پنجه نرم خواهد کرد.
مختاری گفت: انتقال پایتخت یک فرآیند پیچیده و پرهزینه است. این تصمیم نه تنها نیازمند جابجایی نهادهای دولتی و اداری است، بلکه مستلزم ایجاد زیرساخت‌های جدید، جابجایی جمعیت و حل مشکلات اقتصادی و اجتماعی مرتبط با این انتقال است. همچنین، انتخاب مکان جدیدی که بتواند نیازهای زیست‌محیطی و اقتصادی کشور را تامین کند، یکی از چالش‌های بزرگ این طرح به حساب می‌آید.
وی همچنین به راهکارهای جایگزین اشاره کرد و افزود: به جای جابه‌جایی پایتخت، می‌توان با بهینه‌سازی مصرف آب، مدیریت بهتری از منابع و بهره‌برداری از فناوری‌های نو، بحران کم‌آبی در تهران را کنترل کرد. برنامه‌هایی مانند استفاده از آب‌های بازچرخانی، توسعه سیستم‌های تصفیه و ذخیره‌سازی آب و همچنین مدیریت بهینه در بخش‌های کشاورزی و صنعتی می‌تواند به طور مؤثری به کاهش فشار بر منابع آبی کمک کند.
این کارشناس افزود که اظهارات رئیس‌جمهور نه تنها بیانگر عمق بحران آب در تهران است، بلکه تصمیم به انتقال پایتخت نیازمند بررسی‌های دقیق‌تری است. این اقدام ممکن است در حل بخشی از مشکلات مفید باشد، اما همزمان چالش‌های جدیدی نیز به همراه خواهد داشت.
تبعات انتقال پایتخت چیست؟
مختاری اظهار داشت که اغلب تصمیمات با محدودیت‌هایی روبرو هستند که می‌توان با مدیریت صحیح، پیامدهای نگران‌کننده را اجرایی کرد. پیشنهاد انتقال پایتخت نیز از این قاعده مستثنی نیست. یکی از ابعاد نگران‌کننده این تصمیم، جنبه‌های زیست‌محیطی و تاریخی آن است. تجربه نشان داده که کلان‌شهرهای تهران و مشهد، به خاطر تراکم جمعیت بالا، جزو بحرانی‌ترین شهرها از نظر تعارضات زیست‌محیطی مانند کم آبی، آلودگی هوا، فرونشست زمین و نابودی باغات اطراف تهران هستند.
وی افزود: نگران‌کننده‌تر از این پیامدها، از بین رفتن تدریجی بافت‌های تاریخی مشهد و تهران از دهه ۴۰ به این طرف بوده است. می‌توان به تجارب کشورهای دیگر نیز نگاهی انداخت. معمولاً کشورهایی که پایتخت خود را از شهرهای بزرگ جابجا کرده‌اند، به اراضی وسیع و خالی از سکنه متوجه شده‌اند و در واقع یک شهر جدید به عنوان پایتخت تأسیس کرده‌اند. انتقال پایتخت می‌تواند مشکلاتی را که در حال حاضر دامنگیر شهرهای بزرگی چون تهران و مشهد شده است، با ضریب فزاینده‌ای به شهرهای جدید انتقال دهد.
این کارشناس به‌طور خاص بیان کرد که این انتقال به منزله توسعه بی‌رویه یک شهر است. به‌طور مثال، شیراز برای تأمین آب مشترکان شهری خود ناچار شده است که ۷۰ میلیون مترمکعب آب بین حوضه‌ای را از سد درودزن انتقال دهد و در عین حال نمی‌تواند کمبود آب مورد نیاز حدود ۵۰۰ هکتار از باغ‌های قصرالدشت را که آخرین ریه تنفسی شیراز محسوب می‌شود، تأمین کند. در عین حال، برای رشد و توسعه یک شهر به عنوان پایتخت، به شیرین‌سازی و انتقال آب از دریا نیاز خواهد بود که گزینه‌ای پرهزینه و غیرقابل اتکا است.
مدیریت مصرف را دریابید
به گفته مختاری، بنابراین، باید مدیریت آب و مدیریت گستره شهری را از قاعده پنجره شکسته رها سازیم؛ باید به دنبال راه‌حل‌های درست باشیم و از اقدامات سازه‌ای تکراری و ناکارآمد در مدیریت آب و حوزه شهری پرهیز کنیم. تنها با این رویکرد می‌توان با آموزش و فرهنگ‌سازی شهروندان، از مشارکت مشترکان آب شهری بهره‌برداری کرد و به خوبی به کاهش حداقل ۳۰ درصد از مصرف آب شهری دست یافت.
وی تأکید کرد: ترویج و آموزش نیاز به اعتبارات قابل توجهی دارد و تأثیرات مثبت آن در درازمدت عیان می‌گردد. همان اعتبارات باید به اقدامات سازنده و کارآمد اختصاص یابد. اگر راه درست را نرویم، همیشه ناچار خواهیم بود به طرح‌های مقطعی و موقتی مانند انتقال پایتخت فکر کنیم.