آیا «سن» یک مسئله بیولوژیکی است یا جنبه‌ای روانی دارد؟

 برخی افراد اعتقاد دارند که سن تنها یک «عدد» است، در حالی که گروهی دیگر بر این باورند که نمی‌توان نشانه‌های بیولوژیکی پیری را در بدن انکار کرد؛ زیرا علائم مشخصی از گذر زمان در بدن ظاهر می‌شوند. سؤال این است که آیا «پیری» یک فرآیند بیولوژیکی است یا فقط یک تصور ذهنی؟

بدن انسان به‌طور ابدی پایدار نیست و با گذشت زمان، برخی سیستم‌هایی که به‌خوبی عمل می‌کردند، به تدریج دچار اختلال می‌شوند.

در مباحث علمی مرتبط با پیری، نمی‌توان از اهمیت «تلومر» غافل شد؛ این ساختار بخشی از «دی‌ان‌ای» سلول‌ها بوده که در انتهای هر کروموزوم قرار گرفته و به‌عنوان یک سپر حفاظتی برای حفاظت از ژنوم سلول ایفای نقش می‌کند.

اما نکته اینجاست که هر بار که یک سلول تقسیم می‌شود، طول تلومرهایش کاهش می‌یابد تا زمانی که با ادامه روند تقسیم سلولی، تلومرها به حدی کوتاه می‌شوند که نهایتاً موجب مرگ سلول می‌گردند.

دانشمندان، حدود دو دهه پیش برای نخستین بار پیوند میان «کوتاه بودن تلومرها» و «کاهش طول عمر» را کشف نمودند. در آن زمان، تحقیقات صورت‌گرفته بر روی افراد بالای ۶۰ سال نشان داد که افرادی که تلومرهای کوتاه‌تری دارند، بیشتر در معرض خطر مرگ ناشی از بیماری‌های عفونی یا قلبی قرار دارند.

از آن زمان، «طول تلومر» به‌عنوان یک نشانگر زیستی پیری شناخته شده و از این طریق می‌توان وضعیت سلامتی افراد را با توجه به سنشان تخمین زد.

با این حال، اتفاق نظر درباره این امر وجود ندارد و تحقیقی که در سال ۲۰۲۱ به انجام رسید، نشان داد که به دلیل پیچیدگی‌های ذاتی پیری، بعید به‌نظر می‌رسد که یک نشانگر بیولوژیکی تنها بتواند تمام عوامل تأثیرگذار را ثبت و سن واقعی انسان را مشخص کند.

ولی این تحقیق هم اذعان کرد که «طول تلومر» می‌تواند در صورت ترکیب با «عوامل دیگر» نتایج بهتری درباره سن واقعی افراد ارائه دهد.

عوامل دیگر به ویژگی‌های منحصر به فرد مردان و زنان اشاره دارد (مانند کاهش تدریجی کروموزم Y در برخی سلول‌ها و یائسگی) که می‌تواند تسریع کننده‌ای برای پیری آنها باشد.

نشانه‌های پیری در قالب فرسودگی و آسیب‌دیدگی برخی اندام‌ها و بافت‌های بدن نیز ظاهر می‌شوند و گرچه گاهی یک سیستم بیشتر از سیستم‌های دیگر تحت تأثیر پیری قرار می‌گیرد، اما این تحقیقات نشان می‌دهد که دلیل شیوع بیماری‌هایی نظیر سرطان، زوال عقل و آرتروز در افراد مسن چیست و چرا توانایی‌هایی نظیر بینایی و شنوایی ممکن است به مرور زمان کاهش یابند.

سن چیست؟

دکتر جولیان موتز از کینگ کالج لندن، در کنفرانسی که در مارس ۲۰۲۳ برگزار شد، یافته‌های تحقیقاتی را ارائه داد که نشان می‌دهد افرادی با سابقه بیماری روانی، مسن‌تر از سن واقعی خود به نظر می‌رسند.

او اظهار داشت: «ما دریافتیم افرادی که مشکلات روانی داشته‌اند، دارای مشخصات متابولیکی هستند که نشان می‌دهد سن آنها بیشتر از سن حقیقی‌شان است. به‌عنوان مثال، بیماران مبتلا به اختلال دو قطبی، نشانگرهای خونی داشته‌اند که نشان می‌دهد آنها حدود ۲ سال بزرگتر از سن تقویمی خود هستند.»

به‌تازگی بررسی دیگری نشان داد افرادی که به کووید۱۹ مبتلا شده و در بیمارستان بستری گردیدند و از قبل در معرض سطح بالای آلودگی هوا قرار داشتند، علائم شدیدتری از ابتلا به کووید نشان داده و عوارض این بیماری تأثیری معادل ۱۰ سال بر سن تقویمی آنها داشته است.

همچنین اختلال نادر ژنتیکی به نام «پروگریا» موجب پیری زودهنگام می‌شود.

تلومرها نیز در صورت بروز هر مشکلی (شبیه به سایر اعضای بدن) می‌توانند موجب بیماری شوند و معمولاً علائمی بروز می‌دهند که معمولاً با پیری مرتبط است (مانند پوکی استخوان).

نکته دیگری که قابل توجه است این است که از منظر علمی، سن تقویمی شما معمولاً به احساسات شما ارتباط چندانی ندارد. به‌عنوان مثال، پس از گذراندن یک روز پر مشغله در محل کار ممکن است به شوخی بگویید که «حدود ۱۰ سال پیرتر شده‌اید»، در حالی که به‌عکس ممکن است بسیاری از افراد مسن‌تر بگویند که احساس نمی‌کنند که به بالای ۹۰ سال رسیده‌اند.

شما به اندازه‌ای که «احساس» می‌کنید پیر هستید

اگر تعداد شمع‌های روی آخرین کیک تولدتان «سن تقویمی» شما را نمایان می‌کند، سنی که در درون خود احساس می‌کنید به‌عنوان «سن ذهنی» شما شناخته می‌شود.

در سال‌های اخیر، تحقیقات گوناگونی انجام شده که حاکی از این است افرادی که احساس «جوانی» می‌کنند، احتمالاً عمر طولانی‌تری خواهند داشت.

یکی از این تحقیقات که در سال ۲۰۱۵ بر روی بیش از ۳۰۰ یهودی اشکنازی در بازه سنی ۹۴ تا ۱۰۹ سال انجام گردیده، نشان داد که نگرش مثبت افراد نسبت به زندگی به احتمال زیاد موجب افزایش طول عمرشان می‌شود.

مطالعه‌ای دیگر بیانگر آن است که «خوش‌بینی» با افزایش ۱۱ تا ۱۵ درصدی طول عمر مرتبط است و نتایج تحقیق دیگری نشان می‌دهد که سن ذهنی پایین‌تر، ممکن است نشانه‌ای از سلامت مغزی باشد.

بنابراین اگر نگرش فرد نسبت به زندگی می‌تواند این تأثیر قوی بر طول عمر او بگذارد، می‌توان گفت که «سن» بیشتر یک پدیده روان‌شناختی است تا یک موضوع بیولوژیکی.

با این حال، هرچند صحبت از نگه‌داشتن نگرش «خوش‌بینانه» نسبت به زندگی بسیار آسان است، در عمل، رسیدن به چنین نگرشی همیشه ساده نیست؛ به‌ویژه که تحقیقات به‌روشنی نشان داده‌اند که ارتباط عمیقی میان روابط اجتماعاتی و سلامت جسمانی وجود دارد و بنابراین، احساس تنهایی به‌عنوان یک معضل واقعی برای افراد مسن مطرح می‌شود.

«سن» موضوعی بیولوژیکی است یا روانی؟

شاید کارسازترین پاسخ این باشد که: «هردو».

زیرا وضعیت جسمی و روانی ما به موازات سن تغییر می‌کند و هر یک می‌تواند بر دیگری تأثیر گذاشته و در نهایت بر تجربه ما از پیری اثر بگذارد، به همین دلیل پیری پدیدۀ نسبتاً پیچیده‌ای به‌نظر می‌رسد.

علاوه بر این، حتی اگر تحقیقات به اهمیت «سن ذهنی» اشاره کرده‌اند، بعید است پزشکان به این زودی اهمیت «سن تقویمی» را نادیده بگیرند؛ زیرا تمرکز بر «سن تقویمی» همچنان یکی از بهترین معیارهایی است که ما را در برابر بسیاری از خطرها آگاه نگه می‌دارد و به‌عنوان مبنایی برای برنامه‌های مؤثر غربالگری بیماری‌ها عمل می‌کند.

پیری بیولوژیکی اجتناب‌ناپذیر است، اما تحقیقات روان‌شناختی هم نشان داده‌اند که اقداماتی که به حمایت از سلامت روان و رفاه فردی اختصاص می‌یابند می‌توانند به افراد کمک کنند تا عمر بیشتری داشته باشند.

منبع: یورونیوز