شهر سوخته، اگرچه به اندازه تخت جمشید، شوش و بینالنهرین شهرت ندارد، اما باستانشناسانی که از دهه ۷۰ در این ناحیه تحت تابش خورشید و وزش باد به تحقیق و کاوش پرداختهاند، به این باورند که «شهر سوخته هیچ چیز از بینالنهرین و تخت جمشید کم ندارد». دستاورد این سه دهه تلاش، بهتازگی در شهر لچه ایتالیا به نمایش درآمد و بازخورد چشمگیری را به همراه داشت، در حالی که همین نمایشگاه سال گذشته در ایران با کم توجهی و مهجوریت روبرو شد.
، عنوان نمایشگاه «شهر سوخته، اسطورهای که تاریخ شد» بود که پاییز سال گذشته در موزه ملی ایران برگزار گردید. بعد از آن دانشگاههای سیستان و بلوچستان در زاهدان و زابل نیز از آن استقبال کردند. این نمایشگاه مجموعهای متنوع از تصاویر و پوسترهای توضیحی درباره آثار کشفشده از شهر سوخته و فرآیندهای اکتشاف و کاربرد آنها را به نمایش گذاشت.
در تیر و مردادماه ۱۴۰۳، دانشگاه سالنتو ایتالیا نیز به مدت سه هفته محل برگزاری این نمایشگاه بود که به گفته سیدمنصور سیدسجادی ـ سرپرست کاوشهای شهر سوخته ـ در ۲۶۸ رسانه ایتالیایی انعکاس پیدا کرد و مخاطبان را به بازدید از این نمایشگاه ترغیب نمود. او بر این عقیده است که فعالیتهایی از این قبیل میتواند در دنیای امروز برای نمایاندن فرهنگ و تمدن ایران مفید باشد.
این نمایشگاه در دانشگاه سالنتو، در روزهای گرم تابستان اروپا، در یک صومعه تاریخی با قدمت ۱۱۰۰ میلادی که امروزه به فضای دانشگاهی تبدیل شده است، برپا شد و با استقبال قابل توجه کارشناسان، متخصصان و عموم مردم مواجه گردید. به ادعای «سیدسجادی»، این رویداد حتی آژانسهای گردشگری را به شناخت بیشتر شرق ایران و سیستان و بلوچستان ترغیب کرد.
سیدمنصور سیدسجادی ـ سرپرست کاوشهای شهر سوخته ـ در این مورد توضیحات بیشتری را برای جمعی از خبرنگاران ارائه داد و بیان کرد که به طور کلی با نمایشگاههایی که تنها اشیا باستانی را به نمایش میگذارند، موافق نیست. به عقیده او، این اشیاء به جز ارزش تاریخی باید حامل پیامی نیز باشند. همچنین وقتی ما آثار باستانی را برای مخاطبانی که در این حوزه متخصص نیستند نمایش میدهیم، تنها از تماشای آن بدون توضیحات اضافی درباره کاربرد و روند کشف آنها لذت خواهند برد. در باستانشناسی، حفاری فقط ۳۰ درصد کار را تشکیل میدهد و ۷۰ درصد از کار بعدازکاوش انجام میشود.
این باستانشناس ادامه داد: با این دیدگاه، از سه سال پیش در تلاش بودم که نمایشگاهی از عکسها و پوسترهای توضیحی از آثار کشفشده و بخشهایی از کاوشهای شهر سوخته آماده کنیم؛ این کاوشها که از سال ۱۳۷۶ به پیشنهاد آقای جلیل گلشن و با حمایت آقای سیدمحمد بهشتی آغاز شد، تا چند سال پیش بهصورت مرتب ادامه یافت و در دو یا سه سال اخیر با توقفها و مشکلات اداری کوچک مواجه شد و سال گذشته نیز هیچ کاوشی انجام نشد. به همین دلیل تصمیم گرفتیم تصاویر یک سری از اشیاء را همراه با توضیحات لازم آماده کرده و پوسترهایی بسازیم که فرآیند کار را به تصویر کشیده باشد.
او ادامه داد: در این پوسترها به نمایش گذاشته شده است که چگونه ابزار سنگی کشفشده بدست آمده، در کدام محوطه یافته شده و اهمیت آن چیست و همچنین نسبت آن با منطقه و اشیاء دیگر چگونه است. هدف ما از این نمایشگاه این بود که نشان دهیم در هزاره سوم پیش از میلاد در این ناحیه از فلات ایران چه فعالیتهای هنری و صنعتی انجام شده و چه ارتباطی با کشورهای دوردست، از جمله بینالنهرین و آسیای مرکزی داشته است.
سیدسجادی اظهار داشت: این نمایشگاه سال گذشته (۱۴۰۲) در تهران با همکاری موزه ملی ایران برپا شد و با استقبال مواجه گردید، اما به دلیل تداخل با همایش سالانه باستانشناسی در ایران، کمی زودتر از موعد پایان یافت، هرچند نمایش آن در دو دانشگاه زابل و زاهدان ادامه داشت.
سرپرست کاوشهای شهر سوخته در توضیح برگزاری این نمایشگاه در دانشگاه سالنتو ایتالیا گفت: در سال ۲۰۱۶، پژوهشگاه میراث فرهنگی با دانشگاه سالنتو ایتالیا تفاهمنامهای را امضا کرده بود تا متخصصان و اساتید این دانشگاه در کاوشهای شهر سوخته با ما همکاری کنند. با اینکه در ایران باستانشناسان برجستهای وجود دارند، اما در زمینه مطالعات بینرشتهای، به شدت با مشکل مواجهایم. به همین دلیل همیشه به همکاران جوانم توصیه کردهام که اگر قصد ادامه تحصیل در باستانشناسی دارند، به سمت میانرشتهایها بروند. البته برخی باستانشناسان خوب داریم، اما با توجه به گستردگی کشور و تعداد زیاد سایتهای تاریخی، این تعداد بسیار کم است و کافی نیست. به همین دلیل پژوهشگاه میراث فرهنگی این تفاهمنامه را منعقد کرد که نتایج مثبتی به همراه داشت. این همکاری تا سال ۲۰۲۱ ادامه داشت و ثمرات آن در کتابهایی به زبانهای ایتالیایی، فارسی و انگلیسی منتشر شده است.
او خاطرنشان کرد: دانشگاه سالنتو دارای پیشرفتهترین آزمایشگاههای میانرشتهای باستانشناسی است و تحقیقات در زمینه ایران، بر مبنای آن تفاهمنامه، بهصورت رایگان صورت میگیرد.
سیدسجادی بیان کرد که این نمایشگاه بنا بر تفاهمنامه با دانشگاه سالنتو قرار است در سه شهر ایتالیا برگزار شود که تاکنون تنها در لچه به انجام رسیده و شهرهای رم و فلورانس باقی مانده است.
سرپرست کاوشهای شهر سوخته اضافه کرد: این نمایشگاه به همراهی رئیس دانشگاه سالنتو با استقبال مواجه شد و آقای پرونه، نماینده وزارت امور خارجه ایتالیا که پیشتر سفیر این کشور در ایران بوده است و محمدرضا صبوری، سفیر ایران در ایتالیا، بر اهمیت تقویت روابط فرهنگی دو کشور با برگزاری چنین رویدادهایی تأکید کردند. همچنین جبرئیل نوکنده، رئیس موزه ملی ایران که قبلاً میزبان این نمایشگاه بود، پیامی در راستای تقویت همکاریهای فرهنگی دو کشور ارسال کرد و انریکو اسکالونه، سرپرست باستانشناسان ایتالیایی در شهر سوخته، بر ضرورت تداوم تحقیقات در این شهر تأکید داشت.
سیدسجادی همچنین به رونمایی و معرفی دو رمان ایتالیایی (بازرگان سومری) نوشته پاتریتسیا کاراسای و رمان فارسی (کلوت) نوشته دکتر حسین مرادی اشاره کرد و گفت: پس از آن، به همراه انریکو اسکالونه ـ سرپرست باستانشناسان ایتالیایی در شهر سوخته ـ آخرین انتشارات گروه باستانشناسی شهر سوخته معرفی و مستندی از شهر سوخته نمایش داده شد. همچنین کاتالوگی در این زمینه منتشر گردید و ما میخواهیم اگر دانشگاهی در ایران تمایل داشته باشد، این نمایشگاه را در دانشگاههای کشور نیز برگزار کنیم.
باستانشناس شهر سوخته همچنین مطرح کرد که این نمایشگاه فرصتی بود برای ارائه دو پیشنهاد به دانشگاه ایتالیا؛ خواهرخواندگی یکی از شهرهای ایران با لچه و همچنین نصب تندیس دو شخصیت ایرانی (فردوسی و نظامی یا ابنسینا) که در محوطه سفارت ایران در ایتالیا قرار دارد و پیشنهاد شد که به فضاهای شهری لچه انتقال یابد.
جلیل گلشن، باستانشناس و رئیس اسبق پژوهشگاه میراث فرهنگی و مدیرکل باستانشناسی سازمان وقت میراث فرهنگی که در کنار سیدمحمد بهشتی (از نخستین رؤسای سازمان میراث فرهنگی و عضو شورای عالی میراث فرهنگی و گردشگری) سیدسجادی را در این نشست همراهی کرد، از انگیزه برگزاری این نشست گفت که این نمایشگاه در ایتالیا با استقبال و توجه گستردهای روبرو شده است و در وضعیت فعلی برای ایران مفید میباشد. با این وجود، در حالی که این رویداد در ایتالیا به شدت دیده شده و با استقبال مواجه گردید، اما در ایران هیچ بازتابی نداشت، در حالیکه میتوان از چنین رویدادهای فرهنگی برای تقویت روابط با دنیای خارج بهره گرفت.
شهر سوخته، با قدمتی ۵۰۰۰ ساله در استان سیستان و بلوچستان واقع گردیده است و همانطور که باستانشناس این منطقه بیان داشته، تاکنون تنها ۴ درصد از وسعت ۲۸۰ هکتاری آن مورد کاوش قرار گرفته و آثار مختلفی از جمله مناطق مسکونی، صنعتی و گورستانی در آن کشف شده است. در این میان، شگفتانگیزترین یافتهها شامل چشم مصنوعی، جمجمه جراحیشده و کهنترین انیمیشن جهان بوده است. در تیرماه ۱۳۹۳، «شهر سوخته» به عنوان هفدهمین اثر تاریخی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت گردید.