نهم مرداد ماه به عنوان «روز ملی اهدای خون» تعیین شده است، و اهمیت آن به دلیل این است که ذخایر خونی و فرآوردههای آن به عنوان منابع حیاتی و استراتژیک کشور شناخته میشوند. اهدای خون به شکل داوطلبانه، نه تنها به تأمین نیازهای پزشکی کشور کمک میکند بلکه به ویژه در زمانهای بحرانی نیز نقش مؤثری ایفا مینماید. در همین زمینه، ایران به عنوان تنها کشور اسلامی در بانک بینالمللی خونهای نادر، با اهدای خون کاملاً داوطلبانه، توانسته است نیازهای کشور را به صورت کامل تأمین کند و با توجه به فرهنگ غنی ملت ایثارگر و برنامهریزیهای کارآمد، ما دارای ذخایر کافی برای کنترل بحرانها به مدت شش ماه هستیم.
بر اساس گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)، سازمان «انتقال خون ایران» در مرداد ماه سال ۱۳۵۳ شمسی تأسیس شد تا وضعیت نامناسب خونرسانی را بهبود بخشد و فرهنگ اهدای خون و تأمین خون و فرآوردههای سالم و مطمئن به طور رایگان برای نیازمندان، به ویژه بیماران مبتلا به تالاسمی، هموفیلی و لوسمی، را ترویج نماید. بنابراین، سالگرد تأسیس این سازمان به عنوان «روز ملی اهدای خون» شناخته میشود.
اهدای خون و تضمین سلامتی
طبق اظهارات کارشناسان، هر فرد بالغ (بین ۱۷ تا ۶۵ سال) با وزن تقریبی ۵۰ کیلوگرم، حدود ۵.۵ تا ۶ لیتر خون دارد و با اهدای ۲۵۰ تا ۴۵۰ سیسی از خون خود، نه تنها سلامتیاش به خطر نمیافتد بلکه به نجات جان دیگران نیز یاری میرساند. همچنین، اهدای خون میتواند در شناسایی بیماریهای نهفته در اهداکنندگان مؤثر باشد. هر فرد سالم میتواند سالانه تا چهار بار با فاصلهای معادل هشت هفته (دو ماه) خون اهدا کند. هدف اصلی انتقال خون در ایران تأمین خون و فرآوردههای سالم با کیفیت بالای استانداردهای بینالمللی برای بیماران و نیازمندان و همچنین ترویج طب انتقال خون است.
انتقال خون کاربرد فراوانی در پزشکی دارد و در موارد خاص به دستور پزشک معالج انجام میشود. خون قابلیت تفکیک به اجزاء مختلفی را دارد که میتواند به صورت یکجا یا به صورت جداگانه به بیماران تزریق گردد. اجزاء عمده خون شامل گلبولهای قرمز (برای درمان کمخونی و خونریزیها)، پلاکتها (برای درمان بیماریهای خونریزیدهنده در زمان کاهش شمارش پلاکتی) و پلاسما (برای تأمین پروتئینهای خون) است.
سازمان انتقال خون ایران فرآیندهای دقیقی را برای بررسی تمام اهداکنندگان به عمل میآورد تا ایمنی اهداکنندگان و دریافتکنندگان خون فراهم گردد. لذا تمام خونهای اهدایی تحت آزمایشات لازم در آزمایشگاههای معتبر سازمان قرار میگیرند تا از سلامت خون اطمینان حاصل شود و آزمایشهای مربوط به ایدز(HIV)، هپاتیتB، هپاتیتC، سیفلیس و گروهبندی خون به دقت انجام میشود.
شرایط اهدای خون
شرایط اهدای خون شامل موارد زیر است:
۱- حداقل سن ۱۷ سال و حداکثر سن ۶۵ سال
۲- حداقل وزن ۵۰ کیلوگرم
۳- فاصله بین دفعات اهدای خون باید هر ۸ هفته یک بار باشد؛ به شرط آن که در طول یک سال از ۴ بار بیشتر نشود.
۴- نداشتن کمخونی که با انجام آزمایش مشخص میشود.
در صورت داشتن سوابق زیر، لازم است پزشک متخصص انتقال خون در جریان قرار گیرد:
۱- مصرف برخی داروها
۲- آلرژیهای جدی مانند آسم و تب یونجه
۳- فشار خون بالا
۴- دیابت
۵- بیماریهای قلبی، ریوی، کلیوی و کبدی
۶- سابقه تزریق خون و فرآوردههای آن
۷- خالکوبی و حجامت
۸- سابقه اعتیاد به مواد مخدر تزریقی
۹- سابقه صرع یا تشنج
۱۰- سابقه تماس جنسی عادی
۱۱- سابقه جراحی در شش ماه اخیر
۱۲- دوران بارداری و شیردهی
مصرفکنندگان اصلی خون و فرآوردههای آن در ایران
۱- بیماران مبتلا به تالاسمی
۲- بیماران هموفیلی
۳- بیماران دیالیزی
۴- بیمارانی که به جراحیهای بزرگ (قلب، کلیه، مغز استخوان و جراحیهای زنان) نیاز دارند
۵- مبتلایان به بیماریهای خونی
۶- نوزادان مبتلا به زردی ناشی از ناسازگاری خون مادر و جنین
۷- دریافتکنندگان پیوند اعضا
۸- بیماران دچار سوختگیهای شدید
۹- افراد مبتلا به کمخونیهای مزمن
۱۰- مبتلایان به انواع سرطان، به ویژه در دوران شیمیدرمانی
ایران به عنوان نخستین کشور منطقه با اهدای خون داوطلبانه
گزارش عملکرد سازمان انتقال خون ایران در سطح ملی، منطقهای و جهانی نشان داده است که سازمان بهداشت جهانی «WHO» ایران را به عنوان یک الگوی موفق برای مدیریت ملی انتقال خون در دنیا به رسمیت شناختهاست و خاطرنشان کرده که اهدای خون در ایران با بالاترین میزان مشارکت بهصورت کاملاً رایگان انجام میشود و هیچ مشوق مالی در این فرآیند لحاظ نمیشود.
طبق اعلام این سازمان، ایران در شاخصهای اهدای خون با کشورهای اروپایی و آمریکایی در رقابت جدی است و در برخی موارد حتی از آنها پیشی گرفته است. از سوی دیگر، وزرای بهداشت کشورهای دیگر تشویق شدهاند که تاسیس سازمان ملی انتقال خون بر پایه اهداءکنندگان داوطلب را در دستور کار نظام سلامت خود قرار دهند؛ الگویی که سالهاست در ایران به کار گرفته شده و چندین کشور برای ایجاد انتقال خون ملی به این الگو تمایل نشان دادهاند. در این راستا، «مصطفی جمالی» رئیس سازمان انتقال خون ایران به مرجعیت کشور در زمینه آموزش و پژوهش در منطقه مدیترانه اشاره میکند.
شاخص اهدای خون در کشور به ازای هر هزار نفر، ۲۶ نفر میباشد که ایران را در کنار کشورهای توسعهیافته قرار داده است. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، شاخص اهدای خون به ازای هر یکهزار نفر در کشورهای با درآمد متوسط به بالا ۱۶ و در کشورهای با درآمد بالا ۳۱ است.
در همین زمینه، «عبادالله سالکمقدم» معاون فنی و فناوریهای نوین سازمان انتقال خون اظهار داشته است: «شاخص مشارکت اهداکنندگان خون مستمر در کشور ۸۷ درصد است، به این معنا که افراد باسابقه یا کسانی که سالانه دو بار خون اهدا میکنند، بهطور آگاهانه این کار را انجام میدهند و زندگی سالمتری را انتخاب کرده و به خودمراقبتیهای لازم عمل میکنند.»
وی همچنین بیان کرد که ایران، نخستین کشور در منطقه مدیترانه شرقی است که اهدای خون بهطور کاملاً داوطلبانه را فراهم کرده است و از سال ۲۰۰۷ به این سو به این هدف دست یافته و در حال حاضر ۹۸ درصد خونهای کامل در کشور به فرآوردههای خونی تبدیل میشوند که این نشاندهنده پیشرفت ایران در این زمینه میباشد. علاوه بر این، رسیدن به شاخص سلامت خون در ایران که در سطح کشورهای پیشرفته دنیا است، دیگر دستاورد سازمان انتقال خون به شمار میرود.
به گفته این مسؤول، برنامهریزی برای افزایش تولید خون کملوکوسیت و تحقق هدف ۱۰۰ درصدی در این زمینه نیز در دست اقدام است و این یک موفقیت مهم دیگر به شمار میرود.
افتخارات ایران در زمینه اهدای خون
۱) در سال ۱۴۰۱، میزان تأمین نیاز خونی کشور از ۸۵ درصد به ۱۰۰ درصد افزایش یافت.
۲) در حالی که ۷۰ کشور به اهداکنندگان خون مشوقی مانند هدیه یا پول میدهند، ایران نخستین کشور در منطقه مدیترانه شرقی است که از سال ۲۰۰۷ تاکنون به صورت کامل از اهدای خون داوطلبانه بهرهمند بوده است.
۳) از مجموع ۹.۹ میلیون واحد خون اهدا شده در کشورهای منطقه مدیترانه شرقی، بیش از ۲ میلیون واحد به ایران اختصاص دارد.
۴) در سال گذشته (۱۴۰۲)، ۲.۳ میلیون واحد خون در ایران اهداء شد. این رقم در ایتالیا ۳ میلیون واحد، در فرانسه ۲.۸ میلیون واحد، در آلمان ۲.۴ میلیون واحد و در انگلستان ۱.۷ میلیون واحد بوده است.
۵) سالانه ۱۱۸.۵ میلیون واحد خون در جهان اهدا میشود که ۴۰ درصد آن در کشورهای با درآمد بالا صورت میگیرد و ایران نیز در این شمار قرار دارد.
۶) ایران تنها کشور اسلامی عضو بانک بینالمللی خونهای نادر است و از لحاظ تکنولوژی و دانش در شناسایی و ذخیرهسازی این خونها نیز پیشتاز است.
موقعیت بینالمللی ایران در حوزه خدمات بهداشت و درمان
«ناصر کنعانی» سخنگوی وزارت امور خارجه در دولت سیزدهم، در آذرماه سال گذشته (۱۴۰۲)، اهدای خون ۱۰۰ درصد داوطلبانه در ایران را نشاندهنده بخشندگی مردم در زمینه امور انسانی دانسته و بیان کرد: «این ویژگی فرهنگی ایرانیان شهرت جهانی دارد و شهروندان خارجی از مهماننوازی ایرانیان هم به نیکی یاد میکنند. جامعه پزشکی و پرستاری ما در ارائه خدمات انساندوستانه به بیماران در سطح بسیار بالایی قرار دارند و جمهوری اسلامی ایران جزو کشورهای مؤثر و موفق در عرصه خدمات پزشکی در سطح جهانی است.»
وی در ادامه، به شاخصهای برجسته ایران در ترویج علم و فرهنگ اهدای خون و نقش آن در دیپلماسی سلامت اشاره کرده و افزود: «خدمات بهداشتی و درمانی، به ویژه موفقیتهای علمی و بینالمللی سازمان انتقال خون، باعث ارتقای جایگاه ایران در عرصه بینالمللی میشود. تجربیات ما به عنوان یک کشور موفق در اختیار دیگر کشورها قرار میگیرد و اینها از شاخصهای موفقیت کشور ما در بخش خدمات بهداشت و درمان و یکی از عوامل مهم رضایتمندی عمومی است.»
سخنگوی وزارت امور خارجه در دولت سیزدهم، به اهمیت حضور متخصصان بهداشت و درمان و جامعه پزشکی در نشستهای بینالمللی اشاره کرد و ادامه داد: «مقالات علمی و گزارشهایی که متخصصان ما در این محافل ارائه میدهند، در توسعه علمی بشر تأثیرگذار خواهد بود و ما در زمینه بهداشت و درمان در سطح ملی، منطقهای و جهانی نقشی مؤثر و مثبت داریم.»
توسعه ذخایر خونی و پیشگیری از بحرانها
«مصطفی جمالی» مدیرعامل سازمان انتقال خون ایران، در نشست خبری که در تاریخ ۲۹ خرداد ۱۴۰۳ در وزارت بهداشت و درمان برگزار شد، اظهار داشت: «سال گذشته (۱۴۰۲) حدود ۲ میلیون و ۳۲۸ هزار واحد خون اهدا گردید و تمامی درخواستهای بیمارستانها به خوبی تأمین شد، و ما این موفقیتها را مدیون ایثار و از خودگذشتگی اهداکنندگان خون در کشور هستیم.»
وی با بیان اینکه سازمان انتقال خون ایران از بالاترین شاخصهای جهانی اهدای خون برخوردار است، افزود: «در بسیاری از شاخصها کشور برتر منطقه هستیم و همچنین جزو پیشگامان اهدای خون کاملاً داوطلبانه در دنیا به شمار میآییم. تقاضای خون در کشور به طور میانگین به ۸ روز رسیده و در برخی مواقع به ۱۵ روز میرسد، در حالی که پیش از این میزان ذخیره خون حدود ۴.۵ روز بود.»
مدیرعامل سازمان انتقال خون ایران با اشاره به اینکه استفاده از کیسههای خون فیلتردار از دیگر اقدامات انجام شده است، عنوان کرد: «در سال گذشته (۱۴۰۲)، میزان استفاده از کیسههای خون فیلتردار به ۷۰ درصد رسید، در حالی که این رقم قبلاً ۲۵ درصد بود. ما قصد داریم این میزان را در سال جاری به ۸۰ درصد برسانیم و به منظور ارتقاء کیفیت، در نظر داریم طی یک برنامه دو ساله به ۱۰۰ درصد برسانیم. افزایش کیسههای خون فیلتردار میتواند از مرگومیر در جراحیهای سنگین جلوگیری کند.»
مصطفی جمالی خاطرنشان کرد: «موضوع خون یکی از مسائل استراتژیک و پدافند غیرعامل محسوب میشود. ذخایر خون به دلیل اهمیت ویژه خود باید به دقت مدیریت شود. زمانی که مسئولیت سازمان انتقال خون را برعهده گرفتم، میزان ذخیره کیسههای خون حدود ۳ هفته بود، اما اکنون این میزان به شش ماه رسیده است.»
وی همچنین از برنامهریزی برای ایجاد مراکز فرآوری خون خبر داد و بیان کرد: «ما در حال احداث یک مرکز فرآوری در شهر پرند هستیم و هدف از تأسیس این مرکز جلوگیری از بروز شرایط بحرانی است.
جمالی ادامه داد: «در سال گذشته (۱۴۰۲)، بهرهبرداری از پلاسمای خون به ۲۶۲ هزار لیتر رسید، در حالی که پیش از آن این رقم ۱۸۰ هزار لیتر بود. برنامهریزی شده که این میزان در سال جاری (۱۴۰۳) به ۳۵۰ هزار لیتر افزایش یابد. بهرهوری از پلاسمای خون از آن جهت حائز اهمیت است که میتواند به داروهای مبتنی بر آن تبدیل شود.»
بر اساس اطلاعات ارائه شده، تأمین خون و فرآوردههای مورد نیاز در کشور از اهمیت حیاتی برخوردار است و برای این کار باید فرهنگ اهدای داوطلبانه خون در کشور تقویت و بسترهای مناسب برای مشارکت عمومی فراهم شود. با توجه به مناسبتهای ملی و مذهبی، از این سنت نیکو استفاده کنید تا علاوه بر تأمین احتیاجات روزانه بیمارستانها و مراکز درمانی، ذخایر کافی برای مواقع بحرانی نیز فراهم گردد.