حضور فعال مردم در حفاظت از حیات وحش و محیط زیست، به عنوان یکی از روش های مؤثر و پایدار در نگهداری از گونه های در معرض خطر و چالش های زیست محیطی، اهمیت بسزایی دارد. این مشارکت می تواند به شکل های متفاوتی مانند همکاری در طرح های حفاظت مشارکتی، برگزاری دوره های آموزشی زیست محیطی، و همکاری های داوطلبانه با نهادهای دولتی و غیردولتی به وقوع بپیوندد.
حضور افراد جامعه نه تنها موجب افزایش آگاهی عمومی درباره مسائل زیست محیطی می شود، بلکه به طور مستقیم نیز بر حفظ و احیای اکوسیستم ها و بهبود جمعیت گونه های در خطر انقراض تأثیرات مثبتی دارد.
یک نمونه بارز از مشارکت مردمی در حفاظت از حیات وحش، برنامه حمایت از ببر بنگالی در هند به شمار می آید. در این کشور، برنامه های حفاظتی با همکاری جوامع محلی اجرا می شود. ساکنان مناطق وابسته به جنگل ها به عنوان نگهبانان ببر عمل کرده و با دریافت حمایت های مالی و آموزشی از سوی سازمان های محیط زیستی، به طور فعال در جلوگیری از شکار غیرقانونی ببرها مشغول به کار هستند.
تجربیات جهانی در مشارکت مردم برای حفاظت از گونه ها
به نقل از گزارشی از World Wildlife Fund (WWF)، این طرح در برخی نواحی هندوستان موجب رشد جمعیت ببرها به میزان ۳۰ درصد طی یک دهه اخیر شده است.
در قاره آفریقا نیز، پروژه های حفاظت از فیل ها در کنیا با همراهی جوامع محلی به موفقیت های چشمگیری دست یافته است. در پارک ملی آمبوسلی، سازمان هایی مانند The David Sheldrick Wildlife Trust و The Amboseli Trust for Elephants به طور مستقیم با جامعه محلی همکاری می کنند تا مشکلات ناشی از کشاورزی و دام پروری که منجر به تعارض با حیات وحش می شود، کاهش یابند.
ساکنین این مناطق از طریق آموزش و مشاوره به طور فعال در حفاظت از زیستگاه ها و کاهش برخوردهای انسان و حیات وحش مشارکت دارند. این همکاری، به کاهش تلفات فیل ها و افزایش جمعیت آن ها در این نواحی منجر شده است.
در آمریکای لاتین نیز طرح های حفاظتی برای گونه های در معرض خطر، همچون کوندور کالیفرنیایی در ایالات متحده و میمون های برفی در پرو در همکاری با جوامع محلی موفقیت آمیز بوده است. برای مثال، طرح California Condor Recovery Program که از دهه 1980 آغاز شد، با کمک جوامع محلی و داوطلبان در احیای این گونه به حیات وحش بسیار مؤثر بوده است. این برنامه شامل انتقال و رهاسازی کوندورها به زیستگاه های طبیعی و همکاری مردم برای کاهش تهدیدات انسانی مانند تصادفات جاده ای و آلودگی سرب بوده و موفق به نجات این گونه نزدیک به انقراض گردیده است.
موفقیت این پروژه ها نشان دهنده ی این است که مردم، به ویژه جوامع محلی که بیشترین تعامل را با منابع طبیعی دارند، می توانند در روند حفاظت از حیات وحش نقش تعیین کننده ای ایفا کنند. مشارکت های مردمی به کاهش تهدیدات انسانی مانند شکار غیرقانونی، تخریب زیستگاه ها و تصادفات جاده ای کمک می کند. این اقدام نه تنها باعث حفظ گونه ها می شود، بلکه به ایجاد فرهنگ حفاظت از محیط زیست در سطح جوامع محلی و جهانی نیز یاری می رساند.
به اهمیت نقش مردم در حفاظت از حیات وحش اعتقاد داریم
در این راستا، دکتر حمید ظهرابی؛ معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرد: برای تمامی گونه های در خطر انقراض از جمله پلنگ، خرس سیاه، پرندگان شکاری، گوزن زرد ایرانی و بسیاری دیگر از ۸۷ گونه، ما یا برنامه های مدیریت تنظیم کرده ایم یا در حال تنظیم و اجرای آن ها هستیم. اما از نظر من، نکته اساسی در حفظ این گونه ها، مشارکت مردم است. در واقع، تلاش های ما در زمینه حفاظت از تنوع زیستی، با تأکید بر گونه های در خطر انقراض، نیازمند همکاری و مشارکت جدی تمامی نهادها و به ویژه مردم است.
وی ادامه داد: ما به این اصل اعتقاد داریم که مردم در حفاظت زیستی نقش محوری دارند. هر زمان که مردم را در فرآیند مشارکت داده ایم و برای آن ها سهم و نقش مشخص تعریف کرده ایم، شاهد موفقیت های قابل توجهی در حفظ زیست محیط بوده ایم.
افزایش ۱۰ برابری جمعیت در مناطق حفاظت مشارکتی
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست اشاره کرد: در زمینه نقش مردم، آمارهای موجود در طرح های حفاظت مشارکتی نشان می دهد که در مکان هایی که مردم نقش فعال داشته اند، نتایج چشمگیر و تحسین برانگیزی به وجود آمده است. برای نمونه، در پنج قرق اختصاصی که به وسیله مردم مورد حفاظت قرار دارند، جمعیتی که در سال اول تحویل به این مناطق ثبت شده بود، حدود ۶۷۰ رأس بود. امروزه این جمعیت به بیش از ۶۵۰۰ رأس رسیده که نشان دهنده افزایش ده برابری جمعیت در طول یک دهه است. این موضوع نمایانگر تأثیر فوق العاده حضور مردم می باشد.
ظهرابی اظهار داشت: نکته حائز اهمیت دیگر این است که جمعیت مناطق حفاظت شده مجاور این قرق ها نیز به طور قابل توجهی افزایش یافته است. این امر نشان می دهد که این مناطق می توانند به عنوان یک عامل بازدارنده و یک منطقه حفاظتی برای جلوگیری از تخلفات شکار و آسیب به حیات وحش عمل کنند. این عملکرد بسیار حائز اهمیت است و به حفظ مناطق حفاظتی یاری می رساند.
وی تأکید کرد: همچنین، مشاهده ی روزافزون گوشتخواران در این مناطق به وضوح نشان دهنده ی این است که حفاظت از پستانداران بزرگ جثه باعث بهبود جمعیت گوشتخواران و تنوع زیستی شده است. به این ترتیب، گونه های در خطر ما نیز تحت پوشش حفاظتی قرار گرفته اند.
اضافه شدن ۸ تا ۱۰ قرق جدید
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست خاطرنشان کرد: با اشاره به راه اندازی قرق های جدید در شورایعالی محیط زیست، گفت: در دوره گذشته، متأسفانه فرصت بیان این موضوع در شورای عالی محیط زیست فراهم نشد، اما فایل های مربوط آماده است تا در شورای عالی مطرح گردند و امیدواریم با تصویب این شورا، بتوانیم حداقل ۸ تا ۱۰ قرق جدید به فهرست اضافه کنیم.