درگیری های اخیر، نظریه کلاسیک بازدارندگی هسته ای را به چالش کشیده اند، تئوری ای که نمایانگر این واقعیت است که هیچ کشوری نمی تواند به حمله ای هسته ای یا غیرهسته ای علیه یک کشور هسته ای دست بزند، زیرا از نگرانی نسبت به قدرت تلافی جویانه آن کشور هسته ای هراس دارد. از زمان حمله موشکی روسیه به اوکراین، نه تنها بزرگ ترین زرادخانه هسته ای جهان متعلق به روسیه نتوانسته مانع از حملات اوکراین به پایگاه های نظامی و شهرهای روسی از جمله مسکو شود، بلکه اظهارات مکرر ولادیمیر پوتین درباره احتمال استفاده از سلاح های هسته ای نیز نتوانسته است موثر باشد.
در تابستان گذشته، نیروهای اوکراینی تقریباً ۵۰۰ مایل مربع از اراضی منطقه کُرسک روسیه را به تصرف خود درآوردند و هنوز بخشی از آن تحت کنترلشان قرار دارد. به صورت مشابه، توان هسته ای اسرائیل نتوانسته ایران را از حملات موشکی به این کشور در آوریل و اکتبر ۲۰۲۴ بازدارد. همچنین، ایران در سال گذشته به اعضای یک گروه شبه نظامی سنی در پاکستان—کشوری که خود نیز هسته ای است—حمله کرد. در تمامی این موارد، سلاح هایی که به عنوان بازدارنده اصلی شناخته می شوند، تأثیر چندانی نداشته اند.
سایه هسته ای، به گونه ای مانع از وقوع جنگ های وسیع میان کشورهای هسته ای شده است. ترس از ویرانی متقابل به حفظ جنگ سرد میان اتحاد جماهیر شوروی و ایالات متحده کمک کرده و از تبدیل آن به درگیری های مستقیم جلوگیری کرده است. به عنوان نمونه، در جریان سال ها جنگ های مرگبار میان هند و پاکستان، آزمایش سلاح های هسته ای در سال ۱۹۹۸ موجب محدود شدن درگیری ها به شکل جنگی کوچک تر شد و بدین ترتیب، درگیری های کوچکتری تا به امروز ادامه دارد.
با این حال، سلاح های هسته ای به مدت طولانی است که در توقف درگیری های میان یک کشور هسته ای و یک کشور غیر هسته ای ناتوان بوده اند. استفاده از این سلاح ها معایب متعددی به همراه دارد، از جمله ویرانی های گسترده که می تواند بر اهداف بزرگ تر تأثیر بگذارد و عملیات های نظامی را پیچیده تر کند. این امر همچنین می تواند منجر به واکنش های شدید منفی از سوی جامعه جهانی شود.
پس از جنگ جهانی دوم، کشورهای غیرهسته ای به خوبی متوجه شده اند که دشمنان هسته ای شان با چنین محدودیت هایی روبرو هستند و این باور به آنها جرأت بیشتری می دهد تا حملات خود را انجام دهند. آنها به این نتیجه رسیده اند که وارد آوردن تلفات به توان هسته ای یک کشور و حتی تصرف بخشی از خاک آن، به تلافی هسته ای نمی انجامد.
در صورتی که تهدید معناداری برای سرزمین یا تجهیزات نظامی یک کشور هسته ای وجود نداشته باشد، آن کشور به احتمال زیاد از به کارگیری سلاح های هسته ای علیه رقیب غیر هسته ای خود چشم پوشی خواهد کرد. در چنین شرایطی، قدرتمندترین تسلیحات تولید شده تا به امروز، فاقد مزایای عملی خاصی می شوند.
دلایل و اثرات
کشورهایی که تمایل دارند از سلاح هسته ای بهره برداری کنند، با تعدادی موانع روبه رو هستند، صرف نظر از اینکه آیا دشمنانشان تجهیزات هسته ای دارند یا خیر. ویرانگری حتی سلاح های هسته ای با قدرت اندک، به ویژه آنهایی که در نزدیکی سطح زمین منفجر می شوند، می تواند تأثیرات منفی بر برنامه های کلان تر بگذارد. نابودی یک ناحیه به نظر غیر منطقی می رسد، به خصوص اگر هدف از بین بردن آن منطقه، دستیابی به منابع یا نجات مردم آن باشد.
آلودگی ناشی از حملات هسته ای به همسایگان ممکن است به کشور متجاوز نیز بازگردد. در برخی موارد، این حملات می توانند عملیات های نظامی عادی را به دلیل آلودگی میدان جنگ پیچیده تر سازند.
انفجار سلاح های هسته ای با قدرت کم در ارتفاعات، که آسیب جانبی کمتری دارد، ممکن است راه حلی در مواجهه با چنین محدودیت هایی باشد. اما محدود کردن تخریب می تواند به معنای کاهش اثرات نظامی نیز باشد. به عنوان نمونه، در سال ۱۹۹۰ و پیش از جنگ خلیج فارس، دیک چینی، وزیر دفاع وقت ایالات متحده، از کالین پاول، رئیس ستاد مشترک، خواسته بود تا بررسی کند که چه تعداد سلاح های هسته ای تاکتیکی برای نابودی یک تیپ گارد جمهوری عراق لازم است.
پاول در این راستا گزارشی تهیه کرد و به این نتیجه رسید که پاسخ به این سؤال ۱۷ است. او بعداً بیان کرد، “اگر قبلاً درباره عملی بودن استفاده از سلاح هسته ای در میدان نبرد تردید داشتم، این گزارش تردید من را برطرف کرد.” حتی در شرایط ایده آل برای سلاح های با قدرت پایین—در بیابان های دور از حیات جمعی—نیاز به تعداد زیادی از این سلاح ها برای تحقق یک هدف ساده وجود دارد.
اگر کشوری از سلاح هسته ای استفاده کند، با واکنش های بین المللی مواجه خواهد شد. کشورهای زیادی، چه به خاطر حفظ یک هنجار دیرینه علیه استفاده از سلاح هسته ای و چه به سبب دوستی با کشور هدف، می توانند مهاجم را در عرصه سیاسی یا اقتصادی به انزوا بکشند یا به حمایت کشور هدف بشتابند. به طور حیاتی، انجام یک حمله هسته ای ممکن است کشورها را به فکر استفاده از سلاح های هسته ای برای دفاع از خود وادار کند.
یک زرادخانه هسته ای نمی تواند به عنوان بازدارنده ای کافی در برابر دشمنان غیرهسته ای عمل کند
با وجود معایب موجود، بعضی اوقات تهدیدات بزرگ در میدان جنگ موضوعاتی را پیرامون امکان استفاده از سلاح هسته ای ایجاد می کند. به عنوان مثال، در اوایل سال ۱۹۶۸، نیروهای ویتنام شمالی در یکی از نبردهای کلیدی جنگ ویتنام، نیروهای تفنگداران دریایی ایالات متحده را در “خه سان” محاصره کردند. مقامات ارشد دولت لیندون جانسون در این مورد بحث کردند که آیا در صورت وخامت اوضاع باید از سلاح هسته ای تاکتیکی علیه ویتنام شمالی استفاده کرد یا خیر، اما جانسون این ایده را پس از انتشار اطلاعات مربوط متوقف کرد.
در پاییز ۲۰۲۲، زمانی که نیروهای اوکراینی به خطوط دفاعی روسیه حمله کردند، فرماندهان نظامی روسیه با استناد به اطلاعات ایالات متحده به بررسی امکان استفاده از حملات هسته ای پرداخته بودند، اما هیچ مدرکی از آمادگی روسیه برای چنین اقدامی وجود نداشت. در هر دو حالت، توان هسته ای با تهدید جدی مواجه نبود و از ناکامی نظامی جلوگیری شد، که این دو شرط غیررسمی اما اساسی برای استفاده از سلاح هسته ای به شمار می رود.
زمانی که دو قدرت هسته ای که قادر به ویران کردن یکدیگر هستند، با یکدیگر مواجه می شوند، هر دو طرف با خطرات رو به رو می شوند. ولی یک کشور غیرهسته ای به ندرت می تواند بقای یک کشور هسته ای را تهدید کند. این ضعف نسبی به کشورهای غیرهسته ای آزادی عمل بیشتری می دهد و به طور تاریخی، این کشورها بیشتر از کشورهای هسته ای در واکنش به یکدیگر تحرک داشته اند. معمولاً یک کشور غیرهسته ای از استراتژی هایی استفاده می کند که خطر بازتاب هسته ای را به حداقل می رساند.
برای مثال، وقتی چین در سال ۱۹۵۰ به جنگ کره وارد شد و ضربات سنگینی به نیروهای ایالات متحده وارد کرد، مقامات چینی از حمایت هوایی شوروی به عنوان ابزاری برای جلوگیری از حمله هسته ای احتمالی ایالات متحده به چین استفاده کردند. در حمله هماهنگ شده شان به اسرائیل در اکتبر ۱۹۷۳، مصر و سوریه برنامه های حمله ای محدودی را طراحی کردند و این موارد به مقامات مصری اطلاع داده شد تا مانع از ارزیابی بیش از حد اسرائیل از تهدید شوند.
با وجود حملات اوکراین به روسیه و نفوذ به منطقه کُرسک، اوکراین به طور نهایی توانایی تهدید بقای روسیه را ندارد، و این حقیقت با مثال های تاریخی دیگری از درگیری های کشورهای غیرهسته ای با کشورهای هسته ای منطبق است. به همین دلیل، پوتین ابراز داشته که نیازی به بهره برداری از سلاح هسته ای در اوکراین نمی بیند، هرچند در بعضی مواقع از واژه های هسته ای استفاده کرده است. به جای آن، روسیه از قدرت نظامی متعارف برای وارد آوردن خسارات گسترده در اوکراین بهره برده است.
کشورهای هم جنس
روسیه به طور نسبی در مواجهه با ایالات متحده و سایر کشورهای ناتو احتیاط بیشتری به خرج می دهد. هم روسیه و هم قدرت های غربی، استراتژی هایی را اتخاذ کرده اند که به یکدیگر آسیب می زنند، از جمله انجام حملات سایبری و تحریم ها. با وجود این، روسیه از انجام حملات نظامی علیه کشورهای ناتو خودداری کرده است، اگرچه این کشورها سلاح هایی به اوکراین ارسال کرده اند که خسارات زیادی به نیروهای روسی وارد کرده است.
ایالات متحده نیز از مداخله مستقیم اجتناب کرده است، حتی هنگامی که جو بایدن در دوره ریاست جمهوری خود نوع و مقدار سلاح های ارسال شده به اوکراین را افزایش داد و محدودیت های استفاده از آنها را کاهش داد. رئیس جمهور پیشین، دونالد ترامپ، نیز هیچ تمایلی به درگیری مستقیم نشان نداد.
کشورهای هسته ای در رقابتی شدید با یکدیگر قرار دارند، اما این رقابت به ندرت به درگیری های کلان مقیاس منجر می شود. گِلِن اسنایدر، پژوهشگر امنیتی، در سال ۱۹۶۵ پیش بینی کرده بود که بازدارندگی ناشی از شدیدترین اشکال درگیری هسته ای، به بی ثباتی در سطوح پایین تر منجر خواهد شد، مانند جنگ های معمولی و استفاده محدود از سلاح هسته ای. اما تأثیر ناشی از بازدارندگی سلاح های هسته ای میان کشورهای هسته ای فراتر از آن چیزی بوده که اسنایدر تصویر کرده بود. آسیب پذیری متقابل، احتیاط بیشتری را به همراه دارد که احتمال وقوع جنگ های همه جانبه را کاهش می دهد.
دلایل زیادی وجود دارد که وقتی هر دو طرف زرادخانه های هسته ای دارند، حتی یک تبادل محدود حملات نیز می تواند خطر اوج گیری به سطوح خطرناک ترین استفاده از بمب های قوی تر را به همراه داشته باشد. همچنین، ممکن است در آغاز یک درگیری، یک یا هر دو قدرت هسته ای به پیش بینی تشدید پرداخته و تلاش کنند تا با نابودی نیروهای هسته ای طرف مقابل، خسارات وارده به خود را کاهش دهند.
بنابراین، ممکن است کشوری بفهمد که هزینه های عدم اقدام از هزینه های استفاده از سلاح هسته ای بیشتر است: چرا باید نگران پیچیدگی عملیات نظامی یا مختل شدن هنجارها باشیم، در حالی که بقاء چندین شهر در معرض خطر قرار دارد؟ حتی اگر هر دو طرف در تلاش برای جلوگیری از استفاده از سلاح هسته ای باشند، شرایط ممکن است ناگزیر به تشدید بینجامد و خطر تصادف ها، محاسبات نادرست و حوادث غیرقابل پیش بینی—که همگی به وفور در جنگ ها رخ می دهند—زمانی که هر دو طرف سلاح هسته ای داشته باشند، افزایش می یابد. به همین دلیل است که کشورهای هسته ای سعی می کنند از مواجهه با یکدیگر پرهیز کنند.
در کشورهای هسته ای، آسیب پذیری متقابل احتیاط بیشتری به همراه دارد
کشورهای هسته ای با درک تهدیدات تشدید ناپذیر در گذشته و در زمان های بحرانی، توانسته اند تنش ها را کاهش دهند. به عنوان مثال، در بحران موشکی کوبا در سال ۱۹۶۲، نیکیتا خروشچف، رهبر شوروی، به رئیس جمهور جان اف کندی هشدار داد: “اگر جنگی آغاز شود، دیگر تحت کنترل ما نخواهد بود، زیرا این منطق جنگ است.”
شش مقام دولتی کندی بعداً به یاد آورده اند که “بزرگ ترین خطر” آن زمان این بود که “نه اینکه هر یک از سران دولت بخواهند جنگ را تشدید کنند، بلکه اینکه رویدادها ممکن است اقداماتی، واکنش ها یا محاسبات نادرستی را به وجود بیاورد که منجر به خارج شدن درگیری از کنترل یکی از دو طرف یا هر دو گردد.” این ترس ها هر دو رهبر را به سمت خاتمه دادن به بحران سوق داد.
درگیری مستقیم هند و پاکستان در جنگ کارگیل در سال ۱۹۹۹، دقیقا در زمانی که هر دو کشور قدرت هسته ای بودند، مصداق نادری از جنگ میان کشورهای هسته ای به شمار می آید. با این حال، به نظر می رسد این جنگ کمتر استثنائی بوده و بیشتر بر نقص های مشاهده شده در قوت ها و آرایش های ابتدایی سلاح های هسته ای تأکید دارد.
ترس از تشدید غیرقابل کنترل یکی از دلایل اصلی است جلوگیری کشورهای هسته ای از ورود به جنگ با یکدیگر است. اما به اعتقاد محققان روابط بین الملل، مارک بل و جولیا مک دونالد، خطر تشدید در جنگ کارگیل به حداقل رسیده بود: جنگی که محدود به منطقه کوهستانی کشمیر بود، هند معمولاً کلاهک های هسته ای خود را از سلاح هایی که قابلیت تحویل را دارند، جدا می کرد و هر دو کشور ارتباطات شفاف و واضحی با یکدیگر داشتند. به هر حال، ترس از استفاده هسته ای نقش عمده ای در کنترل وضعیت درگیری ایفا کرد. از آن زمان، درگیری های کوچک تر ادامه یافته، اما هرگز به جنگ های بزرگ منجر نشده است.
دانشمندان علوم سیاسی اغلب به نظریه صلح دموکراتیک اشاره می کنند که می گوید کشورهای دموکراتیک با یکدیگر به جنگ نمی روند. با این حال، دموکراسی ها به صورت ذاتی صلح جوی نیستند و درگیری های بسیاری با کشورهای غیر دموکراتیک داشته اند. این اصل بنیادی برای کشورهای هسته ای نیز صادق است: کشورهای غیر هسته ای ممکن است با کشورهای هسته ای درگیر شوند، در حالی که بین کشورهای هسته ای، صلحی شکننده، غالباً پرتنش و در عین حال پایدار وجود دارد. تحلیلگران و سیاست گذاران باید این دو جنبه از بازدارندگی هسته ای را هنگام بررسی خطرات هسته ای در شرایط کنونی در نظر بگیرند.