مدیر کتابخانه و مرکز اسناد پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در خصوص دیجیتال سازی اسناد مربوط به اداره عتیقات تا تأسیس سازمان میراث فرهنگی کشور و همچنین اسناد و تصاویر تاریخی اصفهان اعلام کرد که این اقدامات در حال انجام است و افزود: پردازش روی این اسناد حقایق جذاب و مهمی را پیش روی ما قرار می دهد. به عنوان نمونه، اولین سند تاریخ دار مربوط به اداره عتیقات، مجوز حفاری به امضای «ایرج میرزا» است.
فریبا فرزام در مورد اهمیت دیجیتال سازی اسناد و عکس های تاریخی اصفهان که توسط موزه تاریخ شهرداری اصفهان آغاز شده، اشاره کرد: این اقدام از ارزش فوق العاده ای برخوردار است. دیجیتال سازی قدم اول برای حفظ این منابع اطلاعاتی و دسترسی به جزئیات آن ها به شمار می آید تا به این ترتیب از این منابع، نسخه پشتیبانی ایجاد شود. همچنین ضروری است که یک پایگاه اطلاعاتی برای محققان ایجاد شود که اسناد و تصاویر را به صورت آرشیو دیجیتالی مدیریت کند.
او همچنین با اشاره به تجربیات خود در زمینه دیجیتال سازی اسناد در پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، با تأکید بر اینکه به دلیل حجم بالای اسناد، این فرایند نیاز به تخصص و زمان دارد، بیان کرد: برای دستیابی به نتایج در زمان کوتاه تر، این کار در قالب پروژه های کوچکتر به خارج از سازمان واگذار خواهد شد. در حال حاضر، ما در کتابخانه و مرکز اسناد پژوهشگاه به مجموعه ای از اسناد که شامل تاریخچه فعالیت اداره عتیقات در ایران تا تأسیس سازمان میراث فرهنگی کشورمی باشد، پرداخته ایم. اداره عتیقات، نخستین نهاد اداری بود که کمی پس از انقلاب مشروطه به منظور مدیریت عتیقه جات در ایران تأسیس شد. به جایی رسیده ایم که بررسی این اسناد نشان می دهد، نخستین سند تاریخ داری که در آن زمان تهیه شده است، مجوز حفاری مربوط به رجب ۱۳۲۸ هجری و برابر با ۱۲۸۷ شمسی می باشد؛ جالب اینکه این سند به امضای ایرج میرزا، که بیشتر به عنوان شاعر شناخته می شود، در مقام رئیس اداره عتیقات رسیده است.
مدیر کتابخانه و مرکز اسناد پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری با اشاره به تغییرات مکرر ساختاری و نام اداره عتیقات، توضیح داد: به مرور زمان، این اداره به مرکز باستان شناسی تغییر نام داد و با سایر نهادها و موزه ها ادغام گشت و در دهه ۱۳۶۰، سازمان میراث فرهنگی کشور تأسیس شد. لذا اسنادی که در مرکز اسناد و کتابخانه پژوهشگاه نگهداری می شود، شامل تنوع فراوان محتوایی و زمان گسترده ای است. واضح است که کار بر روی این اسناد، یک مأموریت ساده نیست و اغلب اطلاعات جالب و حائز اهمیتی از دل آن ها بدست می آید؛ اطلاعاتی که امروزه شاید از آن ها بی خبر باشیم یا مستنداتی برای آن در دست نداریم. این اسناد در آینده ی ارزشمند برای پژوهش های متعدد خواهند بود و به ما آگاهی و عبرت از وقایع مثبت و منفی بیش از یک قرن گذشته را می بخشند.
حفاظت از میراث مستند بر اساس برنامه حافظه جهانی یونسکو
فرزام از نگاه خود به این موضوع با الهام از برنامه حافظه جهانی یونسکو یاد کرد و گفت: یونسکو این برنامه را در سال ۱۹۹۲ تأسیس کرد. افرادی که در زمینه فرهنگ و میراث فرهنگی فعال هستند، با ثبت آثار ایرانی در یونسکو آشنا هستند. برنامه حافظه جهانی در کنار دو کنوانسیون دیگر یونسکو یعنی کنوانسیون حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی (۱۹۷۲) و کنوانسیون حفظ میراث فرهنگی ناملموس (۲۰۰۳) قرار دارد، که دو مورد آخر به طور گسترده تری در بین مردم شناخته شده اند. به نظر من، برنامه حافظه جهانی به نوعی جزء سوم پازل یونسکو بوده که به «میراث مستند» توجه دارد. «میراث مستند» شامل هر نوع سند، نقشه، عکس و فیلمی است که اطلاعات معتبری را دربر دارد. یونسکو در راستای این برنامه تلاش کرده است تا اطلاعاتی که نمایان گر فرهنگ و تمدن کشورها، ملت ها و اقوام هستند را ثبت و گردآوری کند. از جمله آثار ایرانی ثبت شده در فهرست جهانی می توان به شاهنامه بایسنقری، المسالک و الممالک استخری، اسناد اداری آستان قدس رضوی از دوره صفویان، التفهیم بیرونی، ذخیره خوارزمشاهی و بسیاری از آثار دیگر اشاره کرد. همچنین نخستین نقشه های تهیه شده از ایران در دوره قاجار و نیز نقشه های مرزی با کشورهای همسایه، از جمله مهم ترین اسنادی هستند که تاکنون در فهرست جهانی این برنامه به ثبت رسیده اند.
مدیر کتابخانه و مرکز اسناد پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری خاطرنشان کرد که یونسکو توصیه و تشویق می کند که کشورهای عضو در برنامه حافظه جهانی به سمت دیجیتال سازی اسناد قدم بردارند.
آرشیوها، در رده کتابخانه ها و موزه ها قرار دارند
او در پاسخ به پرسشی درباره اینکه آیا مخاطبان اسناد دیجیتال سازی شده فقط پژوهشگران هستند یا خیر، بیان کرد: این اسناد قطعاً برای عموم مردم نیز جذابیت دارد و تمامی این تلاش ها به منظور جلب توجه مردم به موضوع اسناد صورت می گیرد، زیرا مردم می توانند به شکل گسترده ای برای نگهداری آن ها اقدام کنند. به طور کلی، سیاست مداران و تصمیم سازان در یک سطح و پژوهشگران و متخصصان در سطح دیگری از مخاطبان این اسناد هستند، ولی در نهایت، مردم باید به اهمیت و ضرورت نگهداری اسناد پی ببرند تا اقدام به جمع آوری و حفظ آن ها نمایند. البته بهترین روش برای حفظ این اسناد، سپردن آن ها به مؤسساتی است که از عهده آرشیو کردن آن ها برآیند، زیرا آرشیوها به همراه کتابخانه ها و موزه ها سه نهاد اصلی تشکیل دهنده زیرساخت فرهنگی و تمدنی هر جامعه را تشکیل می دهند.
فرزام همچنین بیان کرد: البته مردم تا حدی می توانند از اسناد مراقبت کنند و این سه نهاد باید به جذب این اسناد و نگهداری آن ها در مخازن استاندارد اقدامات لازم را انجام دهند و سایر فعالیت هایی که برای دسترسی عمومی به آن ها ضروری است، به انجام برسانند.
او در زمینه دیجیتال سازی اسناد و تصاویری که به شهرداری و شهر مربوط می شود و در اختیار مردم است، اظهار داشت: برای ترغیب مردم به مشارکت در دیجیتال سازی اسناد موجود در دست آن ها، نیاز به تشویق از سوی موزه تاریخ شهرداری وجود دارد. وقتی چند نفر در این زمینه اقدام کنند و نمایشگاهی از این آثار برپا شود، اهداکنندگان نیز تشویق خواهند شد و اطلاعات آن مجموعه به نام اهداکننده در پایگاه اطلاعاتی ثبت خواهد شد، دیگر مردم و دارندگان مجموعه های خصوصی نیز به این اقدام تشویق خواهند شد. این پروژه را در کتابخانه و مرکز اسناد پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری اجرایی کردیم که هم اهداکننده از این اقدام خرسند شد و هم منابع تازه ای در اختیار پژوهشگران قرار گرفت. به نظر می رسد کتابخانه ها، آرشیوها و موزه ها باید اعتبار ثابتی برای خریداری این مجموعه ها اختصاص دهند.
این مدیر فرهنگی بر اهمیت نمایش آثار با استفاده از روش های نوین تأکید کرد و گفت: نمایش این آثار به شیوه های سنتی مثل برگزاری نمایشگاه، اکنون می تواند به هرچه خلاقانه تر از طریق فناوری های نوین و هوش مصنوعی صورت گیرد؛ برای مثال می توان رونمایی از نسخه اصلی اسناد تاریخی، نشان دادن اسناد و تصاویر در قالب کلیپ و داستان در فضای مجازی و استفاده از روش های خلاقانه ای که کودکانه باشد، انجام داد؛ اما این مسیر نیازمند ایجاد پایگاه اطلاعاتی از این اسناد نیز خواهد بود.
در کشور ما بسیاری از اطلاعات در ذهن افراد باقی مانده است
فرزام ادامه داد: اگر در طول تاریخ صدای جمعی برای پاسداری از اسناد وجود نداشت، برنامه حافظه جهانی یونسکو این صدا را به وجود آورد. امروز در سطح جهانی به وضوح مشخص شده که حفاظت از اسناد به منظور دوام و ماندگاری آن ها ضروری است، زیرا این اسناد جزو میراث بشری به شمار می روند. البته در کنار این، نیاز به دسترسی همگانی به این اسناد نیز حائز اهمیت است.
مدیر کتابخانه و مرکز اسناد پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری افزود: متأسفانه در ایران هنوز به اهمیت و لزوم حفظ اسناد، دسترسی عمومی به آن ها و حمایت از آرشیوها، موزه ها و کتابخانه ها توجه کافی نشده است. در کشور ما بسیاری از اطلاعات بر ذهن افراد متکی است و با فوت آن ها، این داده ها نیز از دسترس خارج می شوند. در حالی که با آرشیوسازی، دانسته های زیادی از این اسناد و اطلاعات قابل کشف است؛ بنابراین مسئولان باید به این نکته آگاه باشند که تهیه آرشیو یک کار آسان نیست، زیرا اسناد با موضوعات مختلف باید به ترتیب و در کنار هم قرار گیرند تا قابل استفاده شوند. به طور کلی، فرآیند آرشیو یک فعالیت تخصصی، زمان بر و هزینه بر است که بسیاری از افراد به سختی به این نکته توجه می کنند.