تا انتهای سال ۲۰۲۳، ایران در شمار ۱۰ کشور پیشرو در روند ساخت راکتورهای تحقیقاتی جدید قرار داشته و این راکتورها برای مقاصد متنوعی از قبیل آزمایش مواد و تولید رادیوایزوتوپ‌های پزشکی به کار می‌روند.
امیرعباس محمدی کوشکی، رهبر تیم اختراعات ایران و عضو رسمی ویکی آمار سازمان ملل متحد در مصاحبه‌ای با ایسنا، بیان کرد: با آغاز جلسه اجلاس عمومی آژانس جهانی انرژی اتمی در وین در هفته گذشته، گزارشی از عملکرد نیروگاه‌های هسته‌ای در سال ۲۰۲۳ و بازنگری فناوری‌های هسته‌ای ۲۰۲۴ منتشر شد. در این راستا، گروه آمار و پژوهش‌های بین‌الملل تیم ملی اختراعات و نوآوری ایران به تجزیه و تحلیل و بررسی اطلاعات مرتبط با ایران در این مستندات پرداخته است.
وی ادامه داد: یکی از اولویت‌های کنونی آژانس در حال پیگیری، تاثیر و نقش هوش مصنوعی در صنعت هسته‌ای و ارتقاء عملکرد نیروگاه‌هاست. به همین دلیل، سهم انرژی هسته‌ای از کل تولید برق در سال ۲۰۲۳ مورد ارزیابی قرار گرفت. در این خصوص، فرانسه با ۶۴.۸ درصد در رتبه اول، اسلواکی با ۶۱.۳ درصد در رتبه دوم و اوکراین با ۴۹ درصد در مقام سوم قرار گرفتند و ایران نیز با ۱.۷ درصد در رده ۳۱ قرار گرفت.
محمدی خاطرنشان کرد که نیروگاه هسته‌ای بوشهر به عنوان نخستین نیروگاه هسته‌ای ایران، از سال ۲۰۱۱ به شبکه برق کشور متصل شده و در سال ۲۰۱۳ به تولید تجاری رسیده است. این نیروگاه با توان الکتریکی خالصی برابر با ۹۱۵ مگاوات (MWe) به بهبود تأمین انرژی کشور کمک شایانی کرده است.
عضو رسمی ویکی آمار سازمان ملل به میزان خاموشی‌های نیروگاه‌های هسته‌ای در سال ۲۰۲۳ اشاره کرد و افزود: طبق آمار منتشر شده، مجموع ساعات خاموشی به این شکل بوده است:
* مجموع ساعات خاموشی: ۲۱۵۵ ساعت (در حدود ۹۰ روز)
* خاموشی برنامه‌ریزی‌شده: ۲۱۳۱ ساعت
* خاموشی اضطراری: ۲۳ ساعت
* خاموشی خارجی: ۱ ساعت
او گفت که اکثر خاموشی‌ها به‌دلیل برنامه‌های تعمیر و نگهداری دوره‌ای بوده که برای حفظ ایمنی و کارآیی نیروگاه‌ها حیاتی محسوب میشود. سایر دلایل شامل چالش‌های فنی و محدودیت‌های موجود در شبکه برق بوده است.
ایران در شمار ۱۰ کشور در ساخت راکتورهای تحقیقاتی در سال ۲۰۲۳
محمدی افزود: در گزارش بازبینی فناوری هسته‌ای ۲۰۲۴، بخش‌های متعددی به ایران اختصاص یافته که به بررسی وضعیت برنامه‌های هسته‌ای و پروژه‌های تحقیقاتی ایران می‌پردازد، مواردی مثل «راکتورهای تحقیقاتی»، «برنامه‌های توسعه انرژی هسته‌ای» و «نیروگاه‌های هسته‌ای» را شامل میشود.
او در ادامه به گزینه «راکتورهای تحقیقاتی» اشاره کرد و گفت: تا پایان سال ۲۰۲۳، ایران در زمره ۱۰ کشوری بود که در حال احداث راکتورهای تحقیقاتی جدید می‌باشند. این راکتورها به منظورهای متعددی از جمله آزمایش مواد و سوخت‌های هسته‌ای و همچنین تولید رادیوایزوتوپ‌های پزشکی مورد استفاده قرار می‌گیرند. این راکتورهای تحقیقاتی نشان‌دهنده بخش مهمی از توانمندی‌های فنی و علمی ایران در حوزه فناوری هسته‌ای بوده و امکان انجام آزمایش‌های پیشرفته را فراهم می‌سازند.
محمدی در خصوص «برنامه‌های توسعه انرژی هسته‌ای» توضیح داد: ایران در زمره کشورهای در حال توسعه در حوزه انرژی هسته‌ای به شمار آمده و به گسترش ظرفیت تولید انرژی هسته‌ای ادامه می‌دهد. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز به طور فعال از ایران در این مسیر پشتیبانی کرده و به تقویت زیرساخت‌های هسته‌ای این کشور کمک می‌کند. این حمایت شامل همکاری‌های فنی و مشاوره‌های تخصصی در زمینه‌های ایمنی، امنیت و مدیریت چرخه سوخت هسته‌ای است.
عضو ویکی آمار سازمان ملل در رابطه با «نیروگاه‌های هسته‌ای» بیان کرد: ایران جزو کشورهایی است که برنامه‌های وسیعی برای ساخت نیروگاه‌های جدید هسته‌ای در دست دارد. همچنین کشورهای دیگری از جمله پاکستان، رومانی و اسلواکی نیز در حال آماده‌سازی زیرساخت‌های لازم برای اجرای این پروژه‌ها هستند. این برنامه‌ها به ایران کمک می‌کنند تا ظرفیت تولید انرژی هسته‌ای خود را افزایش دهد و به اهداف بلندپروازانه خود در زمینه تأمین انرژی پایدار و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی نائل آید.
او تأکید کرد: این گزارش نشان می‌دهد که ایران به‌طور جدی به دنبال گسترش فناوری هسته‌ای خود در زمینه‌های گوناگون از جمله راکتورهای تحقیقاتی و نیروگاه‌های هسته‌ای است و همکاری‌های بین‌المللی برای دستیابی به این اهداف همچنان ادامه دارد.
عضو ویکی آمار سازمان ملل خاطر نشان کرد: به‌کارگیری هوش مصنوعی (AI) در نیروگاه‌های هسته‌ای مانند نیروگاه بوشهر می‌تواند اثرات مثبتی در ارتقاء کارایی، ایمنی و مدیریت عملیات ایجاد کند.
محمدی سپس به چند مورد از تأثیرات بالقوه هوش مصنوعی در این نیروگاه اشاره کرد و گفت: بهبود در عملیات و بهره‌وری، پیش‌بینی و مدیریت نگهداری پیشگیرانه، افزایش ایمنی و کاهش ریسک، بهینه‌سازی مدیریت انرژی، تحلیل داده‌های عملیاتی و تصمیم‌گیری، آموزش و شبیه‌سازی پیشرفته، کاهش هزینه‌ها و پایش و مدیریت مواد رادیواکتیو از جمله این تأثیرات هستند.
وی در خصوص «بهبود عملیات و بهره‌وری» گفت: هوش مصنوعی با تحلیل داده‌های عملیاتی موجود در نیروگاه، می‌تواند در بهینه‌سازی فرآیندهای تولید برق یاری رساند. با استفاده از یادگیری ماشین و تجزیه و تحلیل داده‌ها، AI قادر است الگوهای عملکرد را شناسایی کرده و نقاط ضعف یا جنبه‌های نیازمند بهینه‌سازی را مشخص سازد. این امر می‌تواند بهبود فاکتور بهره‌برداری (OF) و کاهش مصرف سوخت را به همراه داشته باشد.
محمدی درباره پیش‌بینی و مدیریت نگهداری پیشگیرانه خاطرنشان ساخت: یکی از چالش‌های عمده در مدیریت نیروگاه‌های هسته‌ای، نگهداری و تعمیر تجهیزات است. هوش مصنوعی با استفاده از داده‌های حسگرها و سیستم‌های پایش وضعیت تجهیزات، می‌تواند احتمال خرابی‌ها را پیش‌بینی کرده و نیاز به تعمیرات را قبل از بروز مشکلات جدی شناسایی کند. این رویکرد نگهداری پیشگیرانه می‌تواند به کاهش خاموشی‌های اجباری و افزایش زمان کارکرد ایمن نیروگاه‌ها منجر شود.
وی در مورد افزایش ایمنی و کاهش ریسک گفت: ایمنی در نیروگاه‌های هسته‌ای اهمیت بالایی دارد. سیستم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی می‌توانند به‌طور مداوم داده‌های ایمنی را پایش کرده و شرایط غیرعادی را شناسایی نمایند. در مواقع بسیار حساس، AI با تجزیه و تحلیل سریع داده‌ها، می‌تواند در تصمیم‌گیری‌های اضطراری یاری کرده و از طریق شبیه‌سازی‌های پیشرفته، اقدامات لازم برای جلوگیری از حوادث را پیشنهاد دهد. از این طریق، خطرات ناشی از خطاهای انسانی یا حوادث فنی به حداقل می‌رسد.
عضو ویکی آمار سازمان ملل به بهینه‌سازی مدیریت انرژی اشاره کرد و گفت: سیستم‌های هوش مصنوعی با تجزیه و تحلیل تقاضای برق و شرایط عملیاتی نیروگاه، می‌توانند فرآیند تولید انرژی را به بهترین شکل مدیریت کنند. این سیستم‌ها قادرند با پیش‌بینی تغییرات در مصرف انرژی و هماهنگی با دیگر منابع انرژی، عملکرد نیروگاه را بهینه کرده و از نوسانات ناگهانی در شبکه برق جلوگیری کنند.
سرپرست تیم اختراعات ایران درباره تحلیل داده‌های عملیاتی و تصمیم‌گیری یادآور شد: نیروگاه‌های هسته‌ای حجم زیادی از داده‌های عملیاتی را تولید می‌کنند که تجزیه و تحلیل آنها به‌صورت دستی بسیار دشوار است. هوش مصنوعی می‌تواند این داده‌ها را بررسی کرده و اطلاعات مفیدی درباره عملکرد نیروگاه ارائه دهد. به این ترتیب، مدیران نیروگاه می‌توانند در خصوص عملیات، نگهداری و بهبود سیستم‌ها تصمیمات بهتری اتخاذ کنند.
محمدی با اشاره به آموزش و شبیه‌سازی پیشرفته به‌عنوان یکی از تأثیرات محتمل هوش مصنوعی در نیروگاه بوشهر گفت: یکی از دیگر کاربردهای هوش مصنوعی ایجاد محیط‌های شبیه‌سازی برای آموزش کارکنان است. با استفاده از شبیه‌سازهای مبتنی بر AI، می‌توان سناریوهای مختلف عملیاتی و بحرانی را برای تمرین و آموزش کارکنان ایجاد کرد. این آموزش‌ها موجب افزایش آمادگی کارکنان در برخورد با شرایط غیرعادی و بهبود تصمیم‌گیری در موقعیت‌های اضطراری خواهند شد.
او در مورد کاهش هزینه‌ها تأکید کرد: با بهینه‌سازی عملیات و نگهداری از طریق هوش مصنوعی، هزینه‌های مربوط به تعمیرات، خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌نشده و مدیریت انرژی کاهش می‌یابد. این امر می‌تواند به افزایش سودآوری نیروگاه و کاهش هزینه‌های تولید برق بینجامد.
عضو ویکی آمار سازمان ملل در نهایت همچنین درباره پایش و مدیریت مواد رادیواکتیو گفت: مدیریت صحیح مواد رادیواکتیو و زباله‌های هسته‌ای در نیروگاه‌های هسته‌ای از درجه اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. هوش مصنوعی می‌تواند در پایش و مدیریت مواد رادیواکتیو، به ویژه در مراحل مرتبط با سوخت‌گذاری و دفع پسماند، مورد استفاده قرار گیرد و به کاهش خطرات زیست‌محیطی کمک نماید.