ساسی مانکن دیروز در فضای مجازی حاشیه ساز شد و تیزر جدیدترین آهنگش با عنوان «توبه» را منتشر کرد. او از چند روز قبل نیز به طور مستمر ویدئوهایی را به اشتراک می گذاشت که نشان می دهد عزمش را جزم کرده تا مسیر خود را تغییر دهد و از سبک قدیمی خود فاصله بگیرد.
این هنرمند از طرفدارانش درخواست کرده تا او را قضاوت نکنند؛ زیرا به زودی شاهد تغییرات مثبت و نوین در فاز کاری وی خواهند بود.
اما نکته جالب این است که هر سال پیش از انتشار آهنگ جدید، ساسی مانکن ویدئوهایی را منتشر می کند که به نوعی به ایجاد حاشیه مربوط می شود و هدفش جلب توجه بیشتر و افزایش آمار استریم آهنگ هایش در فضای مجازی و پلتفرم های پخش موسیقی است تا در نهایت درآمدزایی کند.
موضوعی که ضروری است به آن پرداخته شود این است که آثار و ویدئوهای ساسی مانکن اگر برای او درآمدزا هستند، می توانند تأثیرات منفی و مخرب بر روی کودکان و نوجوانان داشته باشند. ازاین رو، سوال این جاست که چگونه می توان از آثار مخرب افرادی چون ساسی مانکن بر نسل جوان جلوگیری کرد؟
در این زمینه، با پیروز ارجمند (آهنگساز و پژوهشگر موسیقی) گفتگو کرده ایم که در ادامه به نقل از او می خوانید:
ـ برای مقابله فرهنگی با پدیده هایی چون ساسی مانکن چه راهکارهایی وجود دارد و چگونه می توان مانع آسیب های آنها بر کودکان و نوجوانان شد؟
تهدیدها زمانی ظاهر می شود که ما در زمینه تولید نمونه های مشابه و اثرگذار غفلت کرده باشیم. به حق، این نگرانی امروز وجود دارد زیرا در حوزه تولید موسیقی برای نوجوانان و کودکان و حتی جوانان بسیار کم کاری کرده ایم.
در گذشته، گروه موسیقی «آریان» فعالیت خوبی داشت و هم موسیقی جذابی تولید می کرد و هم مخاطب های خوبی را جذب می کرد. این گروه از بهترین هایی بود که برای نوجوانان و جوانان آثار خود را از نظر شعر، محتوا و ملودی ارائه می کرد. همچنین گروه «رستاک» نیز از جمله موفق ترین ها در آشنا کردن مردم ایران با موسیقی ملی و محلی بود. فعالیت های این گروه به نوعی بود که سنین جوان و کودک هم جذب کارهایشان شدند و بسیاری از نوازندگانی که امروز نت می زنند، تحت تأثیر اجرای گروه رستاک بودند.
اما بعد از این گروه ها، آیا هنوز نمونه موفق دیگری داریم که بتوان با قاطعیت از آن نام برد؟
دولت باید به این موضوع پاسخگو باشد که چرا سیاست گذاری های آن به گونه ای نبوده که کودکان و نوجوانان به موسیقی ایرانی علاقه مند شوند. مسئولان سیاست گذاری هنری در کشور ما با دولت مرتبط هستند و تمامی آثار موسیقی را مورد ممیزی قرار می دهند. باوجود بودجه های بالایی که در صدا و سیما، ارشاد، حوزه هنری و شهرداری ها به این امر اختصاص می یابد، متأسفانه این بودجه ها عموماً صرف کارهای مناسبی و سفارشی می شود و سهمی برای حمایت از تولید موسیقی ویژه کودکان و نوجوانان در نظر گرفته نمی شود. مثلاً تالارهایی که زیر نظر وزارت ارشاد و شهرداری ها فعالیت دارند، از جمله تالار وحدت، به منظور حمایت از موسیقی ملی و کلاسیک جهانی تعبیه شده اند و باید به طور رایگان در خدمت گروه های موسیقی قرار گیرند، اما هزینه اجاره هر سانس آنها بسیار بالا است و عملاً به جنبه حمایتی پاسخ نمی دهند.
ـ از نظر شما، کدام نمونه جهانی در حوزه موسیقی کودک و نوجوان موفق عمل کرده است؟
یکی از کشورهایی که به خوبی در زمینه موسیقی برای مخاطبان نوجوان کار کرده است، کره جنوبی است.
این کشور به واقع آثاری را متناسب با نسل نوجوان تولید می کند، به طوری که اگر این آثار وجود نداشته باشند، نوجوانان به سمت خوانندگانی مانند ساسی مانکن یا مشابه او روی می آورند. نوجوانان معمولاً در آهنگ ها نگران اثرات آن بر روی خودشان نیستند. از نقاط قوت آنها این است که به هنرمندان ناشناخته اجازه می دهند تا وارد میدان شوند.
ـ چقدر صدا و سیما در این موضوع مقصر است؟
امروزه، بیشتر محصولات موسیقایی ایرانی از طریق کانال های غیررسمی در دسترس مردم قرار دارد. به دشواری می توان تصور کرد که مانند دهه های ۶۰، ۷۰ و ۸۰ مردم همچنان آهنگ هایی که از صدا و سیما پخش می شود را دنبال کنند. در آن زمان حتی پخش یک سرود از صدا و سیما هم می توانست جریانی به راه بیندازد؛ اما امروزه کانال های رسمی از این چرخه خارج شده و منابع مصرف اصلی موسیقی در دستان کانال های غیررسمی است.
هر سال تقریباً ۲۰ هزار آهنگ تولید می شود که بر روی اکثر آنها کنترلی موجود نیست و حتی مجوز وزارت ارشاد را نیز ندارند. در صورتی که این آهنگ ها مجوز ارشاد را کسب کنند نیز، به دلیل عدم وجود درگاهی برای پخش، در نهایت تنها تعداد محدودی از آثار موسیقی می توانند از طریق پلتفرم های خارجی یا کانال های ماهواره ای پخش شوند.
در کل، شرایط کنونی به دو عامل اصلی برمی گردد: «کمبود درگاه های رسمی برای عرضه آثار موسیقی و سخت گیری های وزارت ارشاد و صدا و سیما در خصوص پخش آثار در کانال های رسمی» و «عدم تولید موسیقی پسند جوان و نوجوان».
ـ در ایران، هنرمندان و گروه هایی داریم که کارهای خوبی انجام داده اند اما به دلیل محدودیت هایی که وجود دارد، غالباً کمتر شناخته شده اند و درآمدی از فعالیت های خود ندارند. چه اقدامی می توان انجام داد تا این هنرمندان مشابه خوانندگان پاپ مثل تتلو و ساسی مانکن که در تولید محتوا چیزی کم ندارند، در میان مردم شناخته شوند؟
برای گسترش موسیقی و رشد آن به طور جدی، باید ابتدا گفتمان ها و زیست های چندگانه را در موسیقی بپذیریم. اگر گفتمان هایی چون رپ، راک و … ممنوع شوند، به طور طبیعی این گفتمان ها محدود به انواعی از موسیقی خواهند شد که قابل کنترل نیستند و بازتابی از نیاز جامعه را تامین نخواهند کرد.
در حال حاضر، رپ مجوز دریافت نمی کند و به همین دلیل از طریق کانال های غیررسمی منتشر می شود. بنابراین طبیعی است که وقتی یک رپر بخواهد در یک رستوران اجرا کند، هزاران نوجوان برای دیدن او در خیابان جمع شوند؛ چرا که فضای دیگری برای دیدار با هنرمند محبوب خود ندارند.
این وضعیت نشان دهنده عدم شناسایی گفتمان های نوجوانان از سوی ما است.
علاوه بر این، سرعت پایین صدور مجوزهای آثار موسیقی در دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز یک مسئله دیگر است. در واقع، وقتی یک هنرمند یک اثر موسیقی را منتشر می کند، ماه ها باید در انتظار دریافت مجوز بماند. در این بین، به دلیل حواشی و موانع مواجه می شود و در نهایت ممکن است علاقه اش برای انتشار رسمی اثر خود از بین برود و به سمت انتشار غیررسمی برود.
دیگر مسأله، سالن های برگزاری کنسرت هستند. در ایران سالن های زیادی وجود دارد، به گونه ای که حتی در شهرهای کوچک حدود ۱۰ تا ۱۵ سالن بزرگ و کوچک و در شهرهای بزرگ تا ۱۰۰ سالن فعالیت دارد. این تعداد در مقایسه با شهرهای کشورهای اروپایی بسیار زیادی است، اما برای اجرای موسیقی به مقدار کمی استفاده می شود.
می توان از سالن های کوچک با ظرفیت ۱۰۰ تا ۲۰۰ نفر در شهرها برای اجرای موسیقی خوانندگان ناشناخته یا کمتر شناخته شده در ژانرهای مختلف استفاده کرد.
در حقیقت می توان کنسرت های کوچکی برگزار کرد که مخاطبان بتوانند از آن بهره مند شوند. ضروری نیست که همه افراد فقط در چند سالن بزرگ و رسمی با بهای بالای بلیت برای شنیدن موسیقی نشسته و وقت بگذرانند؛ این کار عرصه را برای هنرمندان با مخاطب های محدود تنگ می کند. قوانین سختگیرانه و فرایندهای زمان بر انگیزه برای تولید و اجرا را کاهش می دهد.
رپ به عنوان یک گفتمان در موسیقی شناخته می شود و می توان درباره محتوای آن گفتگو و بررسی کرد، اما نمی توان آن را از دنیای موسیقی ایران حذف کرد. حتی می توان نام رپ را به نوعی دیگر تغییر داد، مثلاً «گفت آواز»، اما ماهیت آن تغییر نخواهد کرد. ما رپ ایرانی به شکلی کامل نداریم. رپ باید مطابق با مدل جهانی آن پذیرفته شود، البته با محتوای متناسب با فرهنگ ایران. رپ به سمت سلیقه مخاطب خود شکل پیدا می کند.
به طور کلی با رعایت این نکات، امیدواریم که وزارت ارشاد و صدا و سیما بتوانند ژانرهای مختلف موسیقی را بپذیرند، به گروه هایی که این ژانرها را اجرا می کنند، به سرعت مجوز دهند و سالن هایی را برای برگزاری کنسرت فراهم کنند.
ـ به نظرتان، پلتفرم های موسیقی چه نقشی در این زمینه دارند؟
نحوه عرضه موسیقی در طول زمان تغییر یافته است؛ به طوری که از نوارکاست به سمت استریم آنلاین در پلتفرم های مختلف و پخش آثار از طریق شبکه های تلویزیونی حرکت کرده ایم. آیا امروزه درگاه رسمی برای پخش موسیقی داریم؟ خیر!
برای مثال، در ایران بیپ تونز را داریم که مشکلات زیادی دارد و همه مردم آن را نمی شناسند. برای حل این مشکل، پلتفرم ها باید در وزارت ارشاد، صدا و سیما، حوزه هنری و شهرداری تجدید نظر کنند.
باید گفتمان ها و طرح های نو را به رسمیت بشناسیم و به جای مقابله با آن ها، به همکاری با آن ها روی آوریم و فضایی را برای هنرمندان فراهم کنیم. اگر این فضا ایجاد شود، هنر موسیقی همچون یک رودخانه مسیر خود را پیدا می کند. اما با نگاه کنونی و سلبی به موسیقی نمی توان به آینده امیدوار بود و نگران افرادی چون ساسی مانکن بود.
ـ آیا می توان ادعا کرد که یک اثر موسیقی تنها برای بزرگ ترها مناسب است و اگر چه اثر بدآموزی هم دارد، والدین باید فرزندانشان را از آن دور نگه دارند؟
این موضوع دو وجه دارد؛ وقتی از اجرای موسیقی در گروه های سنی مختلف صحبت می کنیم، دو وجه «متن و شعر» و «ساختار ملودی» مورد توجه قرار می گیرد.
در واقع، اگر شعری از حافظ را برای یک کودک ۶ ساله بخوانید، او آن را درک نخواهد کرد، چرا که باید با او از مسائل مربوط به رنگین کمان و بازی های کودکانه صحبت کرد.
موضوع دیگر، مربوط به موسیقی است؛ کودکان ملودی هایی با ساختار ساده و طرح های پلکانی را ترجیح می دهند. علت این موضوع به ساختار مغز آنان برمی گردد؛ زیرا در مراحل تکاملی، ابتدا بخش ریتم مغز کامل می شود، سپس بخش ملودی و در نهایت بخش چندصدایی یا هارمونی. بنابراین، یک کودک نمی تواند موسیقی را همانند بزرگ ترها درک کند.
ـ بنابراین، با توجه به گفته های شما، آیا شنیدن آهنگ هایی مانند آثار ساسی مانکن که شعر و ریتم ساده تری دارند به لحاظ جذب برای کودکان جذاب تر است؟
برای اینکه بفهمیم چرا آهنگ های ساسی مانکن برای کودکان جذاب به نظر می رسند، نخست باید به جذابیت های بزرگ ترها نسبت به این آهنگ ها اشاره کنیم که به تبع آن برای کودکان نیز جذاب می شوند حتی اگر مفهوم آن را به طور کامل درک نکنند. دیگرتوجه کردن به پروپاگاندا از قبل از انتشار هر آهنگ توسط او می باشد؛ چراکه ساسی مانکن با تداوم تبلیغات غیرمعمول و نوآورانه در فضای مجازی پیش از هر آهنگ، به دنبال جذب توجه است.
البته این رفتارها در اصل برای جلب نظر بزرگ ترها است، و زمانی که این نوع از یک تبلیغ بزرگ خانواده ها را به سمت خود جلب می کند، کودکان بر اثر کنجکاوی خود به شنیدن این آهنگ ها کشیده می شوند.
اگر ساسی مانکن یا تتلو آهنگ هایشان را بدون این حواشی منتشر کنند، احتمالاً از محبوبیت آن ها کاسته می شود. با این وجود، ساسی مانکن در تولید آثارش به بخش هایی از جذابیت های فرهنگی رجوع می کند که به راحتی نادیده گرفته می شوند؛ یعنی مسائلی را بررسی می کند که ما آن ها را از چرخه مضامین آثار هنری خارج کرده ایم، این مسائل می توانند شامل موضوعات مذهبی یا مشاغل محترم مانند پزشکی و معلمی باشند که جامعه به آن ها احترام می گذارد.
در واقع، او به مسائلی توجه می کند که برای خانواده ها و اجتماع ارزشمند و محترم بوده و در بلندمدت به نوعی به سخره می گیرد. وقتی این موضوع پیش می آید، خانواده ها بدون کنترل خواهند بود زیرا رفتارهای تخریبی او به طور زیرپوستی پیش می روند و می توانند در طولانی مدت به آسیب رساندن به اعتماد جامعه نسبت به مسائل مهم منجر شوند.
ـ حال اگر به ساسی مانکن و تتلو بپردازیم، در موسیقی کشور نیز با پدیده هایی نوین مواجه هستیم که آثار مجاز تولید می کنند اما در عین حال محتوایی مشابه غیرمجازها دارند. در واقع می دانیم وقتی صحبت از ساسی مانکن به میان می آید، چه محتوایی انتظار می رود، اما این موارد به راحتی تحت عنوان مجوز، آثار ناخواسته ای را به گوش کودکان و نوجوانان می رسانند که تأثیرات مخرب دارند. کدامیک مضرترند؟
من این مسئله را «ولنگاری فرهنگی» می نامم. در برخی از کشورهای اروپایی یا آمریکایی، وقتی که خانواده ای به همراه فرزند خود به رستوران می رود، دوربین های محوطه و پیشخدمت ها آنها را زیر نظر دارند تا از سفارش مشروبات الکلی در حضور فرزندان جلوگیری شود.
همچنین، در بسیاری از کشورهای دنیا کانال های تلویزیونی که محتوای مناسبی برای کودکان ندارند، بسته شده اند، اما در ایران به واسطه فیلترینگ، کودکان به راحتی به فیلترشکن ها دسترسی پیدا می کنند و این باعث می شود که به هزاران خطر از جمله پورنوگرافی و همچنین موسیقی های نامناسب مواجه شوند.
این کمبود نظام کنترل فرهنگی در ایران بسیار آسیب زننده است. البته این به معنای فیلتر کردن تمامی شبکه ها نیست؛ بلکه باید با آموزش و تأکید بر رعایت قوانین، از آسیب های احتمالی جلوگیری کرد. متأسفانه رویکرد ما به جای حل مسائل، بیشتر بر پاک کردن صورت مسأله متمرکز است.
باید به خانواده ها آموزش داده شود که اگر فرزندشان به محتوای نامناسب با سنشان علاقه مند است، تنبیه نکنند بلکه تشویق کنند. آیا خانواده ها و فرزندان نوجوان از حقوق و قوانین خود مطلع هستند؟ چقدر «سواد رسانه ای» و «آگاهی از حقوق شهروندی» در مدارس آموزش داده می شود؟
اگر مثلاً کنسرت این هنرمندان در ایران رده بندی سنی داشت، به ظاهری فرهنگی دچار نمی شدیم. وضعیت کنونی فرهنگی نیاز به مدیریت دارد. البته منظور از مدیریت، نوعی امنیتی و سلبی نیست، بلکه مدیریت فرهنگی است که اگر چیزی را از فردی می گیرد، باید به او جایگزینی پیشنهاد دهد.
اگر امروز فرزند خود را از شنیدن آهنگ های ساسی مانکن بازداریم، باید صدها ساعت موسیقی مناسب برای او فراهم کنیم. آیا صدا و سیما شبکه ای برای کودکان در نظر دارد که تمام روز موسیقی مناسب با ذائقه کودک ایرانی پخش کند؟
باید از جامعه شناسان، روانشناسان و متخصصان علوم اجتماعی بهره گیری کنیم تا بتوانیم راهکارهای درستی پیدا کنیم، اما در حال حاضر به دلیل عدم اقدام در مدیریت این مشکلات، تنها در یک دور باطل اقامت داریم. در سال های آینده هم وضعیت مشابه کنونی ادامه خواهد داشت و هیچ کس در دولت ها مسئولیت پذیر نخواهد بود.
ـ پیشتر به محدودیت های هنرمندان در عرصه موسیقی اشاره شد که به دلیل آن کمتر شناسایی می شوند و یا حتی به فعالیت خود پایان می دهند. بسیاری از مواقع، این مسائل به دلیل سختی هایی است که در دریافت مجوز وجود دارد. حال اگر مجوزها مانع شوند که صدای این هنرمندان به گوش عموم برسد و در نهایت ساسی مانکن یا افرادی مشابه جایگزین آن ها شوند، دلیل نیاز به دریافت مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای انتشار موسیقی چیست؟ چه فایده ای برای هنرمندان دارد؟
مجوزها به عنوان کد ثبت برای حفاظت از منافع حقوقی و کپی رایت یک هنرمند اهمیت دارند. در واقع، مجوز می تواند به عنوان یک کد برای ارائه به مراجع قضایی در راستای دفاع از حقوق هنرمندان مورد استفاده قرار گیرد. این شیوه در دنیا نیز وجود داشته و اختصاص به کشور ما ندارد. با این حال، می توان صدور مجوز را به نهادهایی همچون خانه موسیقی یا انجمن موسیقی ایران واگذار کرد. ولی مسئله ممیزی مسأله ای جداست.
ـ ممیزی چیست؟ آیا اساساً یک اثر موسیقی نیاز به ممیزی دارد یا خیر؟
من معتقدم که ممیزی باید دو وجه داشته باشد؛ یک وجه کیفی و یک وجه مضمونی. وجه مضمونی بیشتر مربوط به شعر است و امری که باید در آن نگران باشیم شعر خواهد بود. شعری که خنده دار نباشد، به شخصیت افراد توهین نکند و متناسب با خلقیات و اصول ما باشد.
حال اگر قرار باشد که در صدور مجوز سلیقه ای عمل شود، این کار نادرست است؛ زیرا این فرایند باید بر اساس ضوابط و دستور العمل های دقیق انجام گردد.
ـ آیا این روند شامل موسیقی بی کلام و سازی هم می شود؟
خیر. در مورد موسیقی بی کلام هیچ گونه ممیزی ضرورتی ندارد. اصلاً منطقی نیست که یک اثر موسیقی بی کلام را بررسی کنید و تصمیم بگیرید پخش آن صحیح است یا خیر!
نهایت کاری که می توان در این زمینه انجام داد، ارزیابی کیفیت اثر است که آن نیز با درجه بندی کیفی قابل حل است.
به طور کلی، روال کنونی ممیزی به شکل گیری نادرست شده است. همچنین، فرایند صدور مجوز باید با سرعت بیشتری انجام شود. چرا یک اثر که باید به ارشاد برای دریافت مجوز داده شود، ماه ها باید منتظر بماند؟ اگر مشکل کمبود نیروی انسانی در شورا وجود دارد، باید یعنی تعداد آنها را افزایش دهند. اگر این افراد فرصت ندارند، می توان این کار را به صورت الکترونیکی انجام داد.
حتی می توان روند را ساده تر کرد و از قبل اعلام کنند که تمامی اشعار شاعران مشهور مانند سعدی، مولانا، حافظ و … نیازی به بررسی ندارند و فقط آثار با اشعار جدید را مورد تحقیق و بررسی قرار دهند.
در ایران، در بسیاری مواقع حق مردم در سیستم های اداری نادیده گرفته می شود. اگر فرایند صدور مجوز بیشتر از مدت زمان مشخصی که در قانون تعریف شده طول بکشد، مدیر آن اداره باید پاسخگو باشد. در حال حاضر صدور برخی از مجوزها ممکن است چهار تا پنج ماه به درازا بینجامد و هیچ کس هم بازخواستی ندارد. زیرا متقاضیان از حقوق قانونی خود اطلاع ندارند و پا به پای این ترس از متعامل مدیر اداره ممکن است باعث آزار و اذیت آنها به خاطر پیگیری نوعی جواب منفی شوند.
وزارت ارشاد باید در پاسخ به این سؤال باشد که چرا تا این حد سخت گیری می کند؟ زیرا بسیاری از هنرمندان از این فرایند خسته می شوند و ترجیح می دهند قید دریافت مجوز را بزنند که البته هم امر اشتباهی نیست؛ زیرا فردی که طرفداران زیادی دارد، می تواند آهنگ خود را در فضای مجازی منتشر کند و کمتر از ۲۴ ساعت ۵۰۰ هزار نفر اثر او را می شنوند. در حقیقت هنرمند همین را می خواهد که اثرش شنیده و دیده شود.
اگر دفتر موسیقی وزارت ارشاد امروز تعطیل شود و یک سال دیگر بررسی کنیم که در این مدت بر موسیقی ایران چه گذشته است، هیچ اتفاق نامیمونی نخواهد افتاد؛ زیرا هنرمندان خود به اصول اخلاقی مقید هستند و با این شرایط صرفاً انتشار آثار و صنعت موسیقی رونق پیدا خواهد کرد.
ـ آیا بهتر نیست که دولت بر روی سیاست گذاری اش نقش حمایتی ایفا کند، نه تصدی گری؟
بله. دولت باید از تصدی گری دست بردارد و به سیاست گذاری و حمایت بپردازد. در حال حاضر دولت چه حمایتی در راستای موسیقی کشور انجام می دهد؟ هیچ حمایتی و آنچه هم وجود دارد، بیشتر جنبه بازدارندگی دارد.
باید از صنوف هنری حمایت کنیم، به هنرمندان اعتماد کرده و عرصه را به خود آنها بسپاریم . اگر چنین باشد، امیدوار خواهیم بود که از حالا تا ۳ تا ۵ سال آینده، نگرانی خاصی درباره ساسی مانکن ها نباشیم.
در این شرایط، جریانی قوی و سالم در موسیقی پدید خواهد آمد که به طور طبیعی آثار منفی به حاشیه رفته و از میان خواهد رفت.
ـ آیا بهتر نیست که درگاه انتشار موسیقی در پلتفرم های موسیقی ایجاد شود تا هنرمندان در این راستا درآمدی داشته باشند؟
ایده آل این است، اما در شرایط فعلی نمی توانیم به ایده آل ها و آرزوهای خود به شکل کامل فکر کنیم. تحقق یک رویای مناسب در زمینه موسیقی ایران وقت گیر و نیازمند تلاش های زیادی است.
شاهد این مطلب هستیم زمانی که تلاش کردیم حمل ساز را مجاز کنیم؛ واقعاً شرایط به گونه ای بود که اگر مجوز حمل ساز نداشتید، نگه داشتن آن در سطح شهر غیرقانونی بود. این فرایند ۲۰ سال به طول انجامید. از طرفی، در حال حاضر در ایران با مشکلات ابتدایی مانند نمایش ساز در صدا و سیما مواجه هستیم. هنوز با مشکلات صنفی، معیشتی و بیمه هنرمندان دست و پنجه نرم می کنیم.
با توجه به نوع تفکر و پارادایمی که در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مبنی بر الزام دریافت مجوز پخش اثر موسیقی وجود دارد، نمی توان انتظار حذف مجوز را داشت و تنها می توان مسیر را تعدیل کرد.
اما در نهایت باید همانند دیگر نقاط دنیا به هنرمندان اعتماد کنیم تا بتوانند کار خود را بدون محدودیت انجام دهند و مجوز صرفاً به منظور ثبت اثر برای رعایت حقوق کپی رایت و پیگیری مسائل حقوقی مورد استفاده قرار گیرد.