بیماری سنگ کلیه یکی از رایج‌ترین بیماری‌ها در سیستم ادراری به شمار می‌رود و این مشکل جهانی به هیچ گروه نژادی، جغرافیایی یا فرهنگی خاصی محدود نمی‌شود. در واقع، سنگ‌های کلیوی به عنوان سومین بیماری شایع دستگاه ادراری شناخته می‌شوند. در سه دهه گذشته، بروز سنگ کلیه به طرز چشمگیری افزایش یافته که این امر ممکن است به دلیل تغییرات محیطی، از جمله تغییر در الگوهای غذایی باشد.
این بیماری با شیوع زیادی در هر دو جنس در سطح جهانی مشخص می‌شود و با بیماری‌های مختلفی همچون بیماری‌های قلبی-عروقی، کلسفیکاسیون عروقی، شاخص توده بدنی افزایش یافته، دیابت، سندرم متابولیک و خطر بالاتر ناشی از پیشرفت بیماری مزمن کلیه رابطه دارد.
نشانه‌ها و عوارض مرتبط با سنگ کلیه می‌تواند بسته به مکان و اندازه سنگ متغیر باشد. این سنگ‌ها می‌توانند سبب انسداد شدید در مجاری ادراری شوند و عوارضی همچون هیدرونفروز شدید، آسیب به بافت کلیه و افزایش خطر عفونت را ایجاد کنند. درد ناشی از این بیماری معمولاً به صورت درد تند در ناحیه پهلو یا شکم همراه با حالت تهوع و استفراغ بروز می‌کند. در حدود ۹۰ درصد موارد، وجود خون در ادرار مشاهده می‌شود، اما نبود آن نمی‌تواند دلیلی بر رد وجود سنگ باشد. این سنگ‌ها معمولاً به طور مکرر عود می‌کنند و علاوه بر ایجاد درد شدید و انسداد در حین عبور، ممکن است به نارسایی کلیه نیز منجر شوند.
انواع سنگ کلیه
شناسایی نوع سنگ از نظر بالینی دارای اهمیت بسیاری است چرا که به تعیین پیش‌آگهی و انتخاب رژیم پیشگیری مناسب کمک می‌کند. سنگ‌های کلیه به طور کلی شامل «کلسیم اگزالات»، «کلسیم فسفات»، «اسید اوریکی»، «استروویت» و «سیستینی» هستند. حدود ۸۰ درصد سنگ‌های کلیه از نوع کلسیمی هستند که رایج‌ترین آن‌ها اگزالات کلسیم می‌باشد. همچنین ۱۵ تا ۲۰ درصد دیگر سنگ‌های کلیوی به سنگ‌های غیرکلسیمی تعلق دارند که شامل سنگ‌های «اسید اوریک» به مقدار ۸ درصد، و «استروویت» و «سیستین» به ترتیب در مقادیر یک درصد و کمتر می‌شوند.
به گفته دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، سنگ‌های «کلسیم اگزالاتی» زمانی شکل می‌گیرند که دفع اگزالات از طریق ادرار افزایش یابد و با کلسیم در ادرار ترکیب شده و «کمپلکس اگزالات کلسیم» را تشکیل دهند. به علت اینکه حلالیت اگزالات کلسیم بسیار کمتر از اگزالات است، احتمال رسوب آن و تشکیل سنگ کلیه افزایش می‌یابد. به همین دلیل توصیه می‌شود که مصرف غذاهایی که دارای اگزالات بالا هستند، محدود گردد. همچنین مصرف لبنیات می‌تواند به کاهش جذب اگزالات کمک کند؛ زیرا کلسیم موجود در غذاها با اگزالات در روده ترکیب شده و به شکل اگزالات کلسیم درمی‌آید که به راحتی جذب نشده و از طریق مدفوع دفع می‌شود.
درمان‌های تغذیه‌ای سنگ کلیه
شواهد معتبر گواهی‌دهنده نقش حیاتی رژیم غذایی در بروز بیماری سنگ کلیه هستند. لذا بررسی تاریخچه غذایی شامل عادات معمول در مصرف غذا (وعده‌ها و میان‌وعده‌ها)، میزان کلسیم مصرفی، مصرف مواد غذایی با اگزالات بالا (مانند اسفناج، ریواس، سیب‌زمینی) و میزان مایعات مصرفی، اطلاعات ضروری است.
مصرف زیاد سدیم موجب افزایش دفع کلسیم از طریق ادرار می‌شود. رژیم‌های غذایی غنی از اگزالات و دوز بالای مکمل‌های ویتامین C (بیش از ۱۰۰۰ میلی‌گرم در روز) می‌توانند سطح اگزالات در ادرار را افزایش دهند. همچنین، رژیم‌های غذایی با محتوای پروتئین بالا می‌توانند موجب افزایش کلسیم و کاهش pH ادرار شوند و سطح اسید اوریک ادرار را نیز بالا ببرند، بنابراین، رژیم‌هایی که پروتئین بالایی دارند، ممکن است خطر سنگ‌های اگزالات کلسیمی و سنگ‌های اسید اوریک را افزایش دهند.
درمان‌های غذایی برای سنگ کلیه شامل مداخلات با هدف کاهش خطر تشکیل و عود سنگ است که می‌تواند شامل افزایش مصرف مایعات، دریافت کلسیم از منابع غذایی، کاهش مصرف اگزالات، ایجاد تعادل در پروتئین و کربوهیدرات، و افزایش مصرف میوه‌ها و سبزیجات باشد.
نوشیدن مایعات کافی برای جلوگیری از تشکیل سنگ کلیه یک ضرورت است. مصرف آب به میزان زیاد به رقیق شدن غلظت مواد معدنی در ادرار کمک کرده و احتمال تشکیل سنگ را کاهش می‌دهد.
میزان مصرف کلسیم از منابع غذایی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا می‌تواند به کاهش خطر سنگ‌های اگزالات کلسیم کمک نماید. مواد غذایی حاوی کلسیم می‌توانند به کم کردن سطح اگزالات در رژیم غذایی کمک کنند.
کاهش مصرف مواد غذایی غنی از اگزالات به منظور جلوگیری از سنگ‌های اگزالات کلسیم ضروری است. این امر می‌تواند با اجتناب از غذاهای سرشار از اگزالات نظیر اسفناج و ریواس حاصل شود.
تعادل در مصرف پروتئین و کربوهیدرات‌ها نیز می‌تواند به کاهش ریسک تشکیل سنگ‌ها کمک کند. مصرف بیش از حد غذاهای غنی از پروتئین می‌تواند خطر ابتلا به سنگ‌های اگزالات کلسیمی را افزایش دهد.
افزایش مصرف میوه‌ها و سبزیجات کمک شایانی در کاهش خطر ابتلا به سنگ کلیه می‌کند. در واقع، یک رژیم غذایی سرشار از میوه‌ها و سبزیجات می‌تواند به حمایت از سلامت سیستم ادراری و کاهش احتمال تشکیل سنگ کمک نماید.
محققان همچنین بر این باورند که دریافت فیتوکمیکال‌هایی همچون فلاونوئیدها، پلی‌ساکاریدها و ساپونین‌ها دارای خواص ضد سنگ‌کلیه هستند که می‌تواند در پیشگیری و درمان سنگ کلیه موثر باشد.
مکمل‌های تغذیه‌ای
نرخ و دفعات مصرف مکمل‌های ویتامینی و معدنی باید با دقت مورد ارزیابی قرار گیرد. تحقیقات مربوط به نقش ممکن ویتامین‌ها در تشکیل سنگ کلیه عمدتاً بر روی ویتامین D تمرکز یافته است. نتایج حاصل از مطالعات در خصوص پیشگیری اولیه از سنگ کلیه نشان می‌دهد که اجتناب از رژیم غذایی کم کلسیم می‌تواند خطر ابتلا به سنگ‌های کلسیمی را افزایش دهد، زیرا تأمین کافی کلسیم می‌تواند جذب اگزالات از روده و غلظت آن در ادرار را کاهش دهد. همچنین، مشخص شده است که ویتامین D فعال در افرادی که به سنگ کلیه دچار هستند، بیشتر از افرادی است که سابقه این بیماری را ندارند و سطح سرمی ۲۵ هیدروکسی کوله کلسیفرول عموماً با تشکیل سنگ کلیه در ارتباط با هیپرکلسوری بالا است. ارتباط میان مکمل‌های ویتامینی D و خطر ایجاد سنگ هنوز به طور کامل درک نشده است. لذا توصیه می‌شود که پیش از مصرف ویتامین D یا مکمل کلسیم، دفع کلسیم در ادرار سنجیده شود.
سایر ویتامین‌هایی که در زمینه بیماری سنگ کلیه مورد توجه قرار گرفته‌اند شامل ویتامین C و B ۶ هستند، چرا که هر دو در متابولیسم اگزالات نقش دارند. نتایج کلی تحقیقات نشان می‌دهد که مصرف زیاد ویتامین C می‌تواند یک عامل خطر برای سنگ کلیه در آقایان باشد، در حالی که مصرف بالای ویتامین B ۶ ممکن است در خانم‌ها اثر حفاظتی به همراه داشته باشد. شواهد متعددی بیانگر این است که اسید اسکوربیک خطر سنگ‌های اگزالات کلسیمی را افزایش می‌دهد، زیرا به شکل مستقیم به اگزالات تبدیل شده و در نهایت از طریق ادرار دفع می‌شود.
در واقع، مصرف مکمل‌های ویتامین C منجر به افزایش سطح اگزالات در ادرار می‌گردد و بدین ترتیب، اسید اسکوربیک می‌تواند عامل خطری برای افرادی باشد که در معرض تولید سنگ کلیه هستند. شواهد نشان می‌دهد که مصرف کلی ویتامین C بالای ۱۰۰۰ میلی‌گرم در روز با ۴۱ درصد افزایش خطر تشکیل اولین سنگ کلیه در ارتباط است.
علاوه بر این، چندین محصول گیاهی نیز به عنوان مکمل برای پیشگیری و مدیریت بیماری سنگ کلیه به کار می‌رود، اما شواهدی مبنی بر اثرگذاری آن‌ها هنوز وجود ندارد. زغال‌اخته یکی از مواد محبوب در مکمل‌های غذایی می‌باشد که معمولاً برای پیشگیری از عفونت‌های دستگاه ادراری مورد استفاده قرار می‌گیرد. مطالعات بالینی بر روی انسان نتایج متفاوتی در مورد تاثیر زغال اخته بر تشکیل سنگ کلیه ارائه کرده است.
منبع: فرتاک نیوز