قرص مسکنی که امروز در کابینت داروهای خانهتان دارید، تاریخی چند هزار ساله دارد؛ تاریخی که پای تریاک، هروئین، درخت بید و یکی از بزرگترین نقاط عطف علم پزشکی را به میان میکشد.
به گزارش انتخاب و به نقل از انلی مای هلث؛ درد یکی از قدیمیترین مشکلات جسمی بشر است و انسانها از هزاران سال پیش در تلاش بودهاند راهی برای تسکین آن پیدا کنند. مدتها پیش از آنکه قرص و کپسول وارد زندگی انسان شود، مردم برای کاهش درد به گیاهان، داروهای گیاهی و مواد طبیعی روی میآوردند.
برخی از این درمانهای سنتی بعدها به پایه و اساس داروهای مسکن مدرن تبدیل شدند؛ در حالی که بعضی دیگر عوارض و آسیبهای جدی به همراه داشتند. بنابراین تاریخچه تسکین درد، تنها داستان پیشرفت پزشکی نیست؛ بلکه یادآوری مهمی است از اینکه داروها میتوانند هم نجاتبخش باشند و هم خطرناک.
از پوست درخت بید تا ایبوپروفن؛ نگاهی به تاریخچه مسکنها
بر اساس گزارشی جامع که از سوی انجمن هماتولوژی بریتانیا (British Society for Haematology) منتشر شده، میتوان مسیر تکامل برخی از مهمترین داروهای تسکیندهنده درد را اینگونه مرور کرد:
مسکن خاستگاه تاریخی ماده یا کشف اصلی کاربردهای پزشکی خطرات و محدودیتها
پوست درخت بید هزاران سال پیش؛ سومریها، مصریها، یونانیها و رومیها سالیسین که در بدن به اسید سالیسیلیک تبدیل میشود تسکین درد و تب در طب سنتی شکل خام آن میتواند برای معده آزاردهنده باشد و نیاز به فرآوری دارد
تریاک و مورفین استفاده از تریاک از قرنها پیش؛ جداسازی مورفین در قرن نوزدهم مورفین، یکی از ترکیبات اصلی تریاک کنترل دردهای شدید، بهویژه در جراحی و میدانهای جنگ خطر بالای وابستگی و اعتیاد
آسپرین سنتز در سال ۱۸۹۷ در بایر و عرضه تجاری در ۱۸۹۹ اسید استیلسالسیلیک تسکین درد و تب تحریک معده و افزایش خطر خونریزی
پاراستامول عرضه تجاری در اواسط قرن بیستم مسکن مصنوعی غیراُپیوئیدی تسکین درد و تب بدون تحریک قابلتوجه معده مصرف بیش از حد میتواند باعث آسیب شدید کبدی شود
ایبوپروفن انتخاب برای توسعه در ۱۹۶۴ و عرضه در بریتانیا در دهه ۱۹۶۰ داروی ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID) کاهش درد، تب و التهاب، بهویژه در بیماریهایی مانند آرتریت روماتوئید احتمال تحریک و خونریزی معده و در برخی افراد، مشکلات کلیوی و قلبیعروقی
پوست درخت بید؛ یکی از نخستین مسکنهای طبیعی
یکی از قدیمیترین درمانهای شناختهشده برای تسکین درد از پوست درخت بید به دست میآمد.
تمدنهای باستانی، از جمله سومریها و مصریها، هزاران سال پیش از فرآوردههای تهیهشده از بید برای کاهش درد و تب استفاده میکردند. پزشکان یونان و روم باستان نیز به کاربردهای دارویی آن اشاره کردهاند.
ترکیب مهم موجود در پوست بید، سالیسین (Salicin) بود؛ مادهای که بدن میتواند آن را به اسید سالیسیلیک تبدیل کند.
پوست بید قرنها بهعنوان یک درمان سنتی مورد استفاده قرار گرفت. سپس در قرنهای هجدهم و نوزدهم، دانشمندان تلاش کردند بفهمند چه مادهای مسئول اثرات درمانی آن است.
پژوهشگران ترکیبات فعال آن را جدا و از نظر شیمیایی اصلاح کردند و این تحقیقات در نهایت راه را برای تولید یکی از مشهورترین داروهای جهان، یعنی آسپرین، هموار کرد.
تریاک و مورفین؛ مسکنی قدرتمند با یک خطر جدی
یکی دیگر از داروهای قدرتمند برای تسکین درد از گیاه خشخاش به دست آمد.
تریاک قرنها برای درمان درد و بیماریهای مختلف مورد استفاده قرار میگرفت. در قرن نوزدهم، دانشمندان توانستند مورفین را که یکی از مهمترین ترکیبات فعال تریاک است، جدا کنند.
از آنجا که مورفین نسبت به تریاک خام، غلظت بالاتر و اثر قابلپیشبینیتری داشت، به درمانی مهم برای کنترل دردهای شدید تبدیل شد.
این دارو بهویژه در جراحیها و میدانهای جنگ ارزش زیادی داشت؛ زیرا پزشکان به دارویی قدرتمند برای کنترل درد و رنج بیماران و مجروحان نیاز داشتند.
اما قدرت بالای مورفین یک مشکل جدی نیز به همراه داشت: وابستگی و اعتیاد.
مصرف بیش از حد داروهای مسکن میتواند پیامدهای فاجعهباری داشته باشد. تاریخچه مورفین به علم پزشکی نشان داد که یک دارو میتواند بسیار مؤثر باشد و در عین حال، خطرات قابلتوجهی نیز داشته باشد.
آسپرین؛ نقطه عطفی در تاریخ مسکنها
در اواخر قرن نوزدهم، دانشمندان به دنبال راهی بودند که اثرات تسکیندهنده اسید سالیسیلیک را حفظ کنند، اما تحریک معده ناشی از آن را کاهش دهند.
در سال ۱۸۹۷، اسید استیلسالسیلیک در آزمایشگاههای شرکت بایر در آلمان به شکل خالص و پایدار تولید شد. دو سال بعد، این ماده با نام تجاری آسپرین وارد بازار شد.
آسپرین بهسرعت به یکی از موفقیتهای بزرگ پزشکی تبدیل شد.
اما تاریخچه آن یک پیچش عجیب و قابلتوجه نیز دارد. تقریباً در همان دوره، شرکت بایر روی داروی دیگری کار میکرد که بعدها به مادهای بدنام تبدیل شد: هروئین.
هروئین در ابتدا بهعنوان یک دارو، از جمله برای درمان سرفه، تبلیغ میشد.
به این ترتیب، یک شرکت داروسازی در همان دوره روی دو ماده کار میکرد که بعدها سرنوشت و شهرت کاملاً متفاوتی پیدا کردند:
آسپرین ماندگار شد؛ هروئین نه.
در طول قرن بیستم، دسترسی مردم به داروهای تسکیندهنده درد آسانتر شد. داروهایی که زمانی بیشتر تحت نظر پزشکان استفاده میشدند، بهتدریج در قالب قرص و شربت وارد خانهها شدند.
پاراستامول؛ مسکنی آشنا با یک هشدار مهم
پاراستامول در اواسط قرن بیستم وارد بازار شد. این دارو در سال ۱۹۵۶ در بریتانیا معرفی شد و از سال ۱۹۶۳ بهصورت بدون نسخه نیز در دسترس قرار گرفت.
پاراستامول به دلیل توانایی در کاهش درد و تب بدون ایجاد تحریک معدهای که با آسپرین همراه است، بهسرعت محبوب شد.
با این حال، تاریخچه پاراستامول نیز یک هشدار مهم برای مصرفکنندگان دارد.
اگرچه این دارو در صورت مصرف صحیح معمولاً ایمن است، مصرف بیش از حد آن میتواند باعث آسیب شدید کبدی شود.
این موضوع یکی از اصول مهم پزشکی مدرن را یادآوری میکند:
حتی داروهایی که بسیار معمول و آشنا هستند، در صورت مصرف نادرست لزوماً بیخطر نیستند.
ایبوپروفن؛ مسکنی که التهاب را هم هدف میگیرد
در دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، محققان به دنبال داروهای ضدالتهابی جدیدی بودند که بتوانند به بیماران مبتلا به بیماریهایی مانند آرتریت روماتوئید کمک کنند.
ایبوپروفن حاصل همین تحقیقات بود. این دارو در سال ۱۹۶۴ برای توسعه انتخاب شد و در دهه ۱۹۶۰ در بریتانیا به بازار راه یافت. بعدها استفاده بدون نسخه از آن نیز تأیید شد و دسترسی مردم به یک داروی مؤثر برای کاهش درد و التهاب آسانتر شد.
برخلاف پاراستامول، ایبوپروفن در گروهی از داروها به نام داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAIDs) قرار دارد.
این داروها میتوانند به کاهش:
* درد
* التهاب
* تب
کمک کنند.
با این حال، ایبوپروفن و سایر داروهای NSAID برای همه افراد مناسب نیستند. این داروها میتوانند باعث تحریک یا خونریزی معده شوند و در برخی افراد بر عملکرد کلیه یا سیستم قلبیعروقی تأثیر بگذارند؛ بهخصوص اگر برای مدت طولانی یا به شکل نامناسب مصرف شوند.
تاریخچه مسکنها چگونه نگاه پزشکان به دارو را تغییر داد؟
تاریخ پزشکی مملو از موادی است که در ابتدا با شور و هیجان فراوان بهعنوان درمانهای مؤثر معرفی شدند، اما خطرات آنها در آن زمان بهطور کامل شناخته نشده بود.
برخی داروها، مانند مورفین، همچنان در صورت تجویز و مصرف دقیق میتوانند ارزش درمانی بالایی داشته باشند. برخی دیگر نیز به نمونههای خطرناکی تبدیل شدند که نشان میدهند اشتیاق برای کشف یک درمان جدید نباید از شواهد علمی جلو بزند.
امروزه کنترل درد دیگر به معنای پیدا کردن یک «داروی جادویی» برای همه انواع درد نیست؛ بلکه مهم این است که داروی مناسب بر اساس نوع و علت درد انتخاب شود.
سردرد، آرتروز، دردهای عصبی، آسیبهای جسمی و درد شدید پس از جراحی، ممکن است هرکدام به روش درمانی کاملاً متفاوتی نیاز داشته باشند.
درس مهمی که در کابینت داروهای خانه پنهان شده است
دفعه بعد که برای تسکین درد به سراغ یک قرص مسکن میروید، به یاد داشته باشید که همین قرص کوچک، تاریخی شگفتانگیز و چند هزار ساله پشت سر خود دارد.
از پوست درخت بید که هزاران سال پیش مورد استفاده قرار میگرفت، تا تریاک، مورفین، آسپرین، پاراستامول و ایبوپروفن، مسیر تسکین درد حاصل قرنها آزمایش، کشف، پیشرفت علمی و گاهی اشتباهات پرهزینه بوده است.
سخن پایانی
تاریخ مسکنها یک درس مهم برای همه ما دارد:
بهترین مسکن لزوماً قویترین مسکن نیست؛ بلکه دارویی است که برای فرد موردنظر، با توجه به نوع درد و شرایط جسمی او، بیشترین فایده را با کمترین خطر داشته باشد.