در اواخر سال ۱۳۹۹، اجرای طرح مدیریت پایدار جنگل های شمال آغاز گردید که اصلی ترین اهداف آن جلوگیری از هرگونه بهره برداری تجاری و صنعتی از چوب جنگل های شمال کشور به دنبال اجرای قانون تنفس جنگل های هیرکانی از اواخر سال ۱۳۹۵ و لغو قرارداد طرح های جنگلداری است.
جنگل های هیرکانی با وسعتی بالغ بر ۱.۹ میلیون هکتار از آستارا در شمال استان گیلان شروع شده و به طول تقریبی ۸۰۰ کیلومتر و با عرضی بین ۲۰ تا ۷۰ کیلومتر تا گُلی داغ در شرق استان گلستان ادامه دارد. همچنین، بخشی کوچک معادل ۲۰ هزار هکتار از این جنگل ها در کشور آذربایجان واقع شده است.
در ماه های اخیر، یکی از اصلی ترین خواسته های حامیان این میراث فرهنگی در شهرهای شمالی، ادامه طرح توقف برداشت چوب از جنگل های هیرکانی بوده است.
محیط بانان و دوستداران محیط زیست در نقاط مختلف مازندران با بکارگیری شبکه های اجتماعی به دنبال ممنوعیت برداشت چوب از جنگل های شمال کشور شدند.
به علاوه، کارشناسان محیط زیست ادعا دارند که در شرایط کنونی، نفوذ سوداگران چوب به این مناطق ملی به شدت افزایش یافته و مقابله با این افراد، یکی از اولویت های اصلی به شمار می آید.
آنها بر این باورند که در ماه های اخیر، تعدادی از محیط بانان جنگل های هیرکانی توسط قاچاقچیان چوب آسیب دیده اند و لازم است تمامی تلاش ها به سمت تجهیز این محیط بانان با امکانات روز متمرکز شود و نه اینکه محدودیت ده ساله برداشت چوب لغو گردد.
معاون جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در سفر اخیر خود به مازندران، پیامی امیدبخش برای حامیان جنگل های هیرکانی ارائه کرد و اعلام داشت که طرح توقف برداشت چوب از جنگل های شمال ادامه خواهد یافت.
اگرچه قدمت دقیق جنگل های هیرکانی مشخص نیست، کارشناسان تخمین می زنند که این جنگل ها بیش از ۴۰ میلیون سال سن دارند و بازمانده دوره سوم زمین شناسی به حساب می آیند. به همین دلیل به آنها عنوان فسیل های زنده اطلاق می شود و به عنوان یک موزه طبیعی در زمینه باستان شناسی و گیاه شناسی ارزشمند هستند.
در دنیایی که تا کنون هزاران گونه گیاهی و جانوری نابود شده اند، چنین میراثی با این سن و قدمت نه تنها یادگاری ارزشمند از تاریخ به حساب می آید بلکه ی عظیم از گونه های منحصر به فرد زنده است که باید از آن محافظت کرد.
علاوه بر قدمت، جنگل های هیرکانی از منظر تأمین اکسیژن، ذخیره مقادیر زیاد آب، حفظ بافت خاک و جلوگیری از بروز سیل نیز نقش بسیار مهمی ایفا می کنند.
این جنگل ها همچنین در زمینه توسعه گردشگری و ایجاد درآمد برای ساکنان شمال کشور بسیار مؤثر واقع شده اند. نوار شمالی کشور به عنوان یکی از محبوب ترین مقاصد گردشگری ایران شناخته می شود و ورود گردشگران به این مناطق ایجاد درآمد پایدار از طریق گردشگری را برای مردم این سرزمین فراهم کرده است.
اولویت اول چیست
در این راستا، معاون جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در سفر اخیر خود به مازندران خاطرنشان کرد که حفاظت از عرصه های طبیعی و جنگلی اولویت اول این سازمان است و بر اساس برنامه های مدون در حال پیشرفت است. وی تأکید کرد که طرح توقف برداشت چوب از جنگل های شمال که از ۱۰ سال گذشته آغاز شده است، همچنان ادامه دارد و جنگل های هیرکانی به هیچ عنوان تأمین چوب نخواهند بود.
نقی شعبانیان به معضلات موجود در منابع طبیعی همچون فرسایش خاک، ریزگردها، آلودگی آب و خاک، تغییرات اقلیمی و ده ها مشکل دیگر اشاره کرد و اظهار داشت که اولین گزینه برای بررسی ریشه این مشکلات، کم توجهی و بی توجهی به منابع طبیعی است.
وی همچنین افزود که بر اساس آمارهای جهانی، در هر سال حدود ۱۵ میلیارد درخت از بین می روند و یا اینکه یک سوم درختان جهان در معرض نابودی قرار دارند. این معضل در کشور ما نیز شرایط بهتری ندارد.
این مقام گفته است: ایران با ۱۵۵ میلیون هکتار عرصه منابع طبیعی، یکی از ارزشمندترین عرصه ها در سطح جهانی محسوب می شود که به لحاظ تنوع پوشش گیاهی و نقش اکولوژیکی، بی نظیر است، با این حال اکثر این عرصه ها در مناطق خشک و نیمه خشک واقع شده اند که حفاظت از آنها را دو چندان دشوار می کند.
شعبانیان ادامه داد: سه میلیون هکتار از این عرصه ها در شمال کشور وجود دارد که از ارزش بالایی برخوردار است. به همین دلیل، مسئولیت در این منطقه نیز سنگین تر است و معتقدم که ظرفیت علمی و تحقیقاتی بسیار خوبی در این ناحیه وجود دارد که باید قدر آن را دانسته و پرورش دهیم.
معاون جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور از کنشگران و نگهدارندگان عرصه های طبیعی به عنوان فرصتی بزرگ یاد کرد و گفت: آنها دلسوزانی هستند که باید از منابع شان بهره برد.
شعبانیان ادامه داد: تا کنون طرح های منابع طبیعی با مدیریت پایدار به نتیجه نرسیده اند، هرچند که به خوبی در حال پیشروی هستند و استان مازندران در این زمینه در کشور پیشرو می باشد.
وی تأکید کرد که باید طرح های مدیریت پایدار به ثمر برسند و در کنار آن، طرح کاشت یک میلیارد درخت نیز باید با جدیت جهت حفاظت و احیای منابع طبیعی پیش برود.
معاون جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور بیان داشت: ظرفیت مراتع در استان مازندران بسیار بالا بوده و فضایی مطلوب برای چرای دام را فراهم کرده که نیازمند مدیریت هوشمندانه است.
مردم جنگلبان واقعی
سرپرست جدید اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران منطقه ساری، اعلام کرد: قطع درختان در استان تحت هیچ شرایطی پذیرفتنی نیست و واقعاً جنگلبانان واقعی خود مردم هستند. قانونمندی و مردم داری اهداف اصلی سازمان منابع طبیعی است.
علی باقری جامخانه همچنین بر این نکته تأکید کرد که باید اجازه ندهیم سودجویان و قاچاقچیان چوب در استان باقی بمانند و ادامه داد: ما همگی امانتدار میراث گذشتگان هستیم و امیدوارم از این امانتداری سر بلند بیرون بیاییم.
جنگل های هیرکانی که به طور عام به جنگل های شمال ایران معروف اند، متراکم ترین ناحیه جنگلی کشور را تشکیل می دهند. این جنگل ها که در جنوب دریای خزر قرار دارند بین کشورهای ایران و آذربایجان مشترک هستند و از سال های دور به جا مانده اند، به طوری که برخی قدمت آنها را با دایناسورها برابر می دانند (دوره سوم زمین شناسی).
این جنگل ها به دلیل موقعیت جغرافیایی اش در کنار دریای خزر به عنوان کاسپینی هیرکانی (Caspian Hyrcanian mixed forests) نیز شناخته می شوند.
ارتفاع رشد درختان این جنگل ها از سطح دریا شروع شده و تا ارتفاع ۲ هزار و ۸۰۰ متر ادامه دارد. در گذشته، این پوشش گیاهی ۵۵ هزار کیلومتر مربع وسعت داشت که امروزه ۵۱ درصد آن منقرض گردیده و فقط از ۱۰ درصد آن حفاظت می شود.
در حال حاضر جنگل های هیرکانی به عنوان یکی از غنی ترین اکوسیستم های جهان شناخته می شوند، به طوری که دارای بیش از ۲۹۶ گونه پرنده، حدود ۶۰۰ گونه پستاندار، ۶۷ گونه ماهی، ۲۹ گونه خزنده و ۱۵۰ گونه درختی و بوته ای بومی (اندمیک) نظیر درختان انجیلی و شمشاد هستند.
از جمله پرندگان ساکن در این اکوسیستم می توان به گنجشک سانان، سار، دارکوب، اردک نوک پهن، قرقاول خزری، کبک، بلدرچین، کبوتر جنگلی، شاهین، قوش، دال، قرقی، اردک خاکستری، عقاب و جغد اشاره نمود و در زمینه گونه های پستانداران این زیست بوم نیز مرال، شوکا، گرگ، گراز، خرس قهوه ای، روباه سر دو سیاه، شغال، سمور، تشی، خارپشت، موش جنگلی، خرگوش، گربه وحشی، گورکن و اسبچه خزر وجود دارند.
درختان جنگل های هیرکانی از نوع مختلط پهن برگ هستند که با آب و هوای نیمه مدیترانه ای و مرطوب سازگاری دارند. به دلیل تنوع ارتفاعی (سطح دریا، کوهپایه های کم ارتفاع، کوهپایه های بلند، نقاط خیلی مرتفع)، این جنگل ها به طور معمول دارای پوشش گیاهی متفاوتی هستند. از معروف ترین درختان این جنگل ها می توان به راش، بلوط، توسکا، نارون، زبان گنجشک و شمشاد اشاره کرد.
در شرایط جغرافیایی بیش از ۴۰ درجه عرض جغرافیایی، رشد درختان راش به سختی امکان پذیر است. اما در جنگل های هیرکانی ایران که در عرض تقریباً ۳۸ درجه قرار دارند، توده های انبوه درخت راش به صورت فراوان دیده می شوند که این ویژگی آنها را منحصربه فرد می سازد.