در اردیبهشت ماه امسال، علیرضا عسگری؛ مدیر پایگاه میراث جهانی تخت جمشید به توصیف فاجعه‌ای که بر سر نقش رستم آمده، پرداخت و بیان کرد: «در ناحیه نقش رستم با ۳۰۲ متر فرونشست و فروشُست مواجه هستیم که در پی بارش‌های اخیر به آبگرفتگی منجر شده است. در سال‌های گذشته، اقداماتی که صورت گرفته، هرچند نه چندان بنیادی، تنها به طور مقطعی این فرونشست‌ها را پر کرده بودند، ولی در واقع این وضعیت تهدیدی جدی برای گردشگران به شمار می‌رود و در بارش‌های اخیر نیز ۹ فرونشست جدید در منطقه نقش رستم به وجود آمده است.»
عسگری در گفت‌وگو با رسانه‌ها بر ارزش تاریخی نقش رستم به عنوان بخشی از شهر باستانی «پارسه» تأکید کرده و اظهار داشت که اهمیت این منطقه باستانی به خاطر مستندسازی حدود جغرافیایی مرزهای زمینی ایران از فرات تا رود سیحون است. وی یادآور شد که مشکلات کنونی در نقش رستم ناشی از حوادث کوتاه‌مدت نیست، بلکه فرونشست‌های سالیان گذشته موجب بروز چنین فاجعه‌ای شده است.
عسگری خاطرنشان کرد که منطقه نقش رستم شامل ۲۳ اثر تاریخی باارزش است و بنابراین، مرمت این ناحیه وسیع باید در اولویت قرار گیرد.
مدیر پایگاه میراث جهانی تخت جمشید توضیح داد که در دوران هخامنشی، همگی گسل‌ها و حفره‌ها به منظور جلوگیری از نفوذ آب، با ملات قیر مذاب پوشانده شده بودند، ولی به مرور زمان این ملات خراب شده و باعث ورود آب به آرامگاه‌ها شده است. مشکل اصلی، سرنوشت مرمت این منطقه باستانی به اعتبارات مالی وابسته است.
به گفته عسگری، برای رفع مشکلات موضوع فرونشست در نقش رستم حداقل ۵۰ میلیارد تومان بودجه نیاز است و ضروری است که پروژه مرمت و تقویت از خرداد امسال آغاز شود، زیرا هرگونه تأخیری در این پروژه ممکن است در بارش‌های آتی، اطلاعات تاریخی و نوشته‌های حک شده بر کعبه زرتشت (بنای واقع در محوطه نقش رستم) که سند جغرافیای تاریخی و تعیین‌کننده مرزهای زمینی ایران است، از بین برود.
دلیل اهمیت بقای «نقش رستم» چیست؟
محوطه نقش رستم در ۶ کیلومتری «تخت جمشید» قرار گرفته و به دلیل وجود آرامگاه چهار پادشاه هخامنشی و همچنین بنای «کعبه زرتشت»، ارزش تاریخی بالایی دارد. این محوطه قدمتی بیش از ۳۲۰۰ سال دارد، زیرا در این مکان که در دامنه کوه رحمت واقع شده، آثار و نقش‌های برجسته‌ای از دوره عیلامی نیز یافت شده است. دامنه کوه رحمت در محوطه نقش رستم دارای دو دیواره با ارتفاع حدود ۶۰ متر است که یکی از این دیواره‌ها باریک‌تر و تقریباً رو به‌روی مسیر ورودی محوطه قرار دارد و دیواره دیگر عریض‌تر و عمود بر دیواره باریک‌تر است. آرامگاه خشایارشا (پنجمین پادشاه هخامنشی، پسر داریوش اول و نوه کوروش – بنیان‌گذار سلسله پادشاهی هخامنشی) در همین دیواره باریک واقع شده است و به ترتیب، مقابر داریوش اول (داریوش بزرگ و چهارمین پادشاه هخامنشی)، اردشیر اول (پسر خشایارشا و ششمین پادشاه هخامنشی) و داریوش دوم (پسر اردشیر اول و نهمین پادشاه هخامنشی) در دیواره عریض‌تری ایجاد شده است، در حالی که هر آرامگاه ۲۶ متر از سطح زمین فاصله دارد. نمای بیرونی هر چهار آرامگاه به شکل چلیپا است و اطراف ورودی آرامگاه‌ها با نقش‌های برجسته از متوفیان و اهورامزدا و نوشته‌هایی به زبان‌های باستانی تزیین شده است. چند متر پایین‌تر و به موازات ضلع پایینی نمای بیرونی آرامگاه‌ها، کتیبه‌هایی بر دامنه کوه حجاری شده است که موضوع مشترکی از پیروزی‌های سپاه هخامنشی و ساسانی بر دشمنان دارد. نقش رستم بی‌شک از جمله آثار با عظمتی است که با توجه به زمان ساخت آن (حدود ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد مسیح) اولین سوالی که در ذهن بیننده مطرح می‌شود این است که: «چگونه بناها و نقش‌هایی با این شکوه و دقت و تناسب و معماری بی‌نقص، بدون استفاده از نردبان، آسانسور، جرثقیل و تجهیزات مکانیزه، بر سینه سنگ و صخره تراشیده شده است و امروزه هم باقی مانده است؟»
سیر تخریب نقش رستم به دو دهه پیش بازمی‌گردد.
اخبار مربوط به تخریب «نقش رستم» بی‌سابقه نیست و آثار فرونشست در این محوطه از سال ۱۳۸۷ قابل مشاهده بوده، اما طی این ۱۶ سال، با توجه به سطح انعطاف‌پذیری دولت‌ها، برخورد با این آسیب غیرقابل جبران متفاوت بوده است. در بهمن ۱۳۸۸ خبرگزاری مهر به استناد تحقیقات کارشناسان گزارش داد: «خاک در محوطه باستانی نقش رستم نشست کرده و احتمال آسیب به کعبه زرتشت وجود دارد.»
در گزارش مهر این هشدار مطرح شده بود که «عمق نشستن خاک در این محوطه باستانی که پیش‌تر طبق بررسی‌ها و مشاهدات تعدادی از کارشناسان میراث فرهنگی، در حدود پنج سانتی‌متر گزارش شده بود، به شکل نگران‌کننده‌ای افزایش یافته و بررسی‌های جدید نشان می‌دهد این اتفاق خطرناک در این محدوده تاریخی، ممکن است علاوه بر ایجاد ترک و شکاف در صخره محل نقش رستم، شرایط را به گونه‌ای مهیا کند که بنای تاریخی و ارزشمند کعبه زرتشت که تنها پنج متر با این نشست فاصله دارد، در خطر فروریختن قرار گیرد. نشست خاک در نقش رستم ناشی از تحلیل رفتن منابع آبی زیرزمینی تا اعماق زیاد می‌باشد و ممکن است در نهایت به رانش زمین و ایجاد گسل منجر شود، که ایجاد آسیب و تخریب بناها و آثار تاریخی موجود در این محوطه از عواقب اصلی آن خواهد بود.
به نظر می‌رسد که وجود تعداد فراوان چاه‌ها که توسط ساکنان محلی در زمین‌های اطراف به منظور مصارف کشاورزی حفر شده و برداشت بی‌رویه آب از این چاه‌ها در کنار کاهش بارندگی در سال‌های اخیر، از اصلی‌ترین عوامل بروز این وضعیت است. با توجه به اینکه کاهش منابع آبی علت اصلی این مشکل است، باید هرگونه برداشت آب از چاه‌های موجود در این محوطه تا زمانی که سفره‌های آب زیرزمینی به حالت طبیعی بازگردند، ممنوع اعلام شود.»
حدود یک ماه بعد، در اسفند ۱۳۸۸ اعلام شد که یک گروه از اساتید و دانشجویان زمین‌شناسی دانشگاه شیراز به همراه بنیاد پژوهشی پارسه پاسارگاد، به بررسی علت نشست خاک در محوطه باستانی نقش رستم و احتمال آسیب این پدیده به آثار باستانی پرداخته‌اند.
بر اساس اعلام مدیران وقت پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، گروه تحقیقاتی دانشگاه شیراز در بررسی‌های خود در سال ۱۳۸۹ متوجه شدند که در منطقه اطراف تخت جمشید حدود ۱۶ هزار حلقه چاه وجود دارد که حدود ۸ هزار حلقه از این چاه‌ها غیرقانونی هستند، همچنین عمق چاه‌ها به دلیل کاهش ذخایر سفره‌های آب زیرزمینی افزایش یافته به گونه‌ای که در گذشته، عمق چاه‌ها در این منطقه ۶ متر بود اما در سال ۱۳۸۹ به ۲۹۰ متر رسیده است. با این وجود، واکنش مدیران میراث فرهنگی در دهه ۱۳۹۰ تفاوت محسوسی با نگرانی‌های فعالان این حوزه نداشت؛ یکی از معروف‌ترین واکنش‌ها، اظهارات شهرام رهبر؛ مدیر داخلی پایگاه میراث جهانی تخت جمشید بود که در مرداد ۱۳۹۵ در گفت‌وگو با رسانه دولتی مدعی شد: «نقش رستم و تخت جمشید در دامنه کوه قرار گرفته و به دلیل موقعیت جغرافیایی، هیچ‌یک از این دو بنا تحت تأثیر و آسیب ناشی از ترک قرار نمی‌گیرند. بنابراین ترک‌های ناشی از فرونشست زمین در حریم درجه یک این دو مجموعه وجود ندارد.»
دی‌ماه ۱۳۹۷ نیز حمید فدایی که در آن زمان مدیریت پایگاه میراث جهانی تخت جمشید را بر عهده داشت، اعلام کرد: «بنای تاریخی کعبه زرتشت در نقش رستم با هدف رصد و ارزیابی سلامت سازه آن از سوی پایگاه جهانی تخت جمشید پایش شد و نتایج اولیه حاصل از تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که تاکنون هیچ‌گونه نشستی در کعبه زرتشت مشاهده نشده است.»
در نیمه اردیبهشت امسال، خبرگزاری مهر با استناد به تصاویری که در فضای مجازی منتشر شده، گزارشی ارائه کرد که نشان داد از کنار آرامگاه خشایارشا در محوطه باستانی نقش رستم، آبشار! سرریز شده که احتمالاً آب به داخل دیواره سنگی و صخره‌ای کوه و آرامگاه نیز نفوذ کرده و متعاقب سرریز شدن آبشار، سنگ‌های بزرگی از ارتفاع چند متری بالای آرامگاه به زمین سقوط کرده‌اند. علیرضا عسگری؛ مدیر پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، در توضیح این فاجعه به خبرگزاری‌ها گفت که علت جاری شدن «آبشار» و سقوط سنگ از پرتگاه بالای آرامگاه خشایارشا، سرریز شدن «حوضچه آرامش» از قله کوه رحمت است، زیرا این حوضچه در سال‌های اخیر لایروبی نشده و کارکرد خود را از دست داده و به همین خاطر آب ناشی از باران به شکل آبشار سرازیر شده و سنگ‌ها نیز در اثر شدت جریان آب سقوط کرده‌اند. اما بدتر از جاری شدن آبشار و سقوط سنگ، «گم شدن آب آبشار» بود؛ در جدیدترین تصاویر از محوطه نقش رستم تنها شکاف و ترک‌خوردگی عمیقی در کف زمین به موازات دامنه کوه و زیر پای هر چهار آرامگاه مشخص است، در حالی که اثری از آب نیست.
عسگری بیان نمود: «ما نمی‌دانیم آب سرریز شده از کوه به کجا می‌رود. احتمالاً این آب به بدنه زیرین سازه‌های نقش رستم نفوذ کرده است. باید ابتدا آبراهه‌های هخامنشی و ساسانی و حوضچه آرامش را تعمیر کنیم تا خطر ریزش سنگ‌ها نیز کاهش یابد. در این صورت آب ناشی از بارش به روش قدیمی (هخامنشی) به بیرون از محوطه نقش رستم هدایت خواهد شد.»
مهر در هفته پایانی اردیبهشت امسال در گزارشی دیگر نوشت که محوطه نقش رستم دچار فرونشست شده و ترک‌های قابل مشاهده‌ای چه بر روی زمین و چه نزدیک به کتیبه‌ها وجود دارد و در سطح زمین حفره‌های بزرگی قابل مشاهده است و در ردگیری حفره‌های زیرزمین می‌توان دریافت که این حفره‌ها در امتداد یک خط قرار گرفته‌اند. بر اساس گزارش این خبرگزاری، بنای کعبه زرتشت همچنین دچار ترک‌خوردگی شده و نگرانی کارشناسان میراث فرهنگی درباره «فروپاشی نقش رستم» در حال افزایش است.
عسگری در گفت‌وگو با این خبرگزاری تأیید کرده که براساس نظر استادانی که از محوطه بازدید کرده‌اند، «محوطه نقش رستم دچار فروشُست (سستی زمین) و تأثیرپذیری از فرونشست‌های گسترده در دشت مرودشت شده و اطراف کعبه زرتشت نیز رانش ناشی از سستی خاک این ناحیه رخ داده است.» اینکه تا چه زمانی می‌توانیم به محوطه باستانی نقش رستم افتخار کنیم نامشخص است، چرا که نه تنها بلایای ناشی از سوءمدیریت، عدم توجه و پنهانکاری‌های چند ساله بر سر این اثر بی‌نظیر غیرقابل جبران است، بلکه کمبود منابع مالی برای ترمیم آسیب‌ها نیز به دغدغه فزاینده‌ای تبدیل شده است و همانطور که در تصاویر مستند و واقعی مشاهده می‌شود، نقش رستم نه تنها از ترک‌خوردگی در امان نمانده، بلکه فرونشست نیز آن را تهدید می‌کند و حتی وجودش در دامنه کوه نیز نتوانسته از وقوع این آسیب‌ها جلوگیری کند.
علی بیت‌اللهی؛ مدیر بخش زلزله و خطر پذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی می‌گوید آنچه بر سر نقش رستم و شهر پارسه و دیگر آثار ارزشمند ما آمده، محصول دست خود ماست و اگر سریعاً برای جبران خسارات به میراث تاریخی‌مان اقدام نکنیم، دیگر اثری از نقش رستم و تخت جمشید و میدان نقش جهان و … باقی نخواهد ماند.
اخبار اخیر درباره «نقش رستم» نشان می‌دهد که ترک‌های عمیقی در زمین این محوطه باستانی و دیواره کعبه زرتشت ایجاد شده است. پیش‌تر نیز گزارش‌هایی درباره فرونشست زمین اطراف تخت جمشید منتشر شده بود. تحلیل شما در مورد این اخبار چیست؟
من از محوطه دو اثر باستانی بسیار مهم در استان فارس؛ تخت جمشید و نقش رستم، ۴ بار بازدید کرده‌ام. این محدوده در حاشیه پهنه فرونشستی دشت مرودشت قرار دارد و دشت مرودشت، بالاترین میزان فرونشست زمین را در استان فارس دارد و قطعاً در مناطق اطراف نقش رستم و تخت جمشید فرونشست مستمری در حدود ۲۰ سال اخیر وجود دارد. حتی شکاف طولی بزرگی در محدوده چادرهای مهمان‌های خارجی مربوط به جشن‌های قبلی تخت جمشید قابل مشاهده است که این شکاف را شکاف فرونشستی می‌نامیم.
علاوه بر این، شکاف طولی قابل ملاحظه‌ای در محوطه نقش رستم ایجاد شده که این شکاف هم از بارزترین شاخص‌های فرونشست زمین به شمار می‌رود و برخلاف برخی اخبار، این شکاف‌ها هیچ ارتباطی با وقوع سیل اخیر و فرسایش آب ندارند، زیرا ما حدود ۳ سال پیش نیز در بازدید از این منطقه، همین شکاف فرونشستی را مشاهده کردیم. متأسفانه ابنیه‌های پای نقش رستم نیز دچار ترک‌خوردگی شده‌اند. مشکلی که بارندگی‌ها به آن شدت می‌بخشند، این است که روان آب‌ها به داخل شکاف‌های فرونشستی نفوذ می‌کنند و ساختار زیرزمین را به نوعی همانند تونل فرسایش می‌دهند. این مکانیسم فرسایش به نام فرسایش تونلی شناخته می‌شود و مانند یک تونل زیرسطحی، فضایی را در پی مستحدثات و به ویژه آثار تاریخی ارزشمند ایجاد می‌کند و به تدریج بر اثر ریزش سقف این تونل، به سطح زمین نزدیک شده و ناگهان فروریزش در زمین صورت می‌دهد. نمونه‌های بارز این سقوط‌ها را در خیابان مولوی و منطقه شهران در تهران و در دشت ورامین و دشت فامنین استان همدان مشاهده کرده‌ایم. اگر چنین پدیده‌ای در محوطه‌های تاریخی اتفاق بیفتد، آثار تاریخی آسیب‌دیده ناشی از این وضعیت، غیرقابل نوسازی و غیرقابل بازسازی خواهند بود و برای همیشه از دست می‌روند. متأسفانه این دو ناحیه در دشت مرودشت از زمان‌های گذشته دچار فرونشست شده‌اند و آثار آن نیز در سطح زمین این محوطه‌ها نمایان شده و گویای این است که فرونشست اطراف تخت جمشید و نقش رستم به حدی بحرانی رسیده است.
آیا هیچ اقدام پیشگیرانه‌ای ممکن است برای ترک‌خوردگی محوطه زمینی اطراف نقش رستم؟
بله، اصولاً راهکارهایی عملیاتی و مهندسی در جهت جلوگیری از گسترش شکاف‌ها وجود دارد و ما به مسئولان و کارشناسان میراث فرهنگی حتی کارگاه آموزشی نیز ارائه داده‌ایم و اعلام کردیم که می‌توانیم حداقل به عنوان یک طرح آزمایشی در بخش میراث فرهنگی، این کارگاه‌ها را برگزار کنیم تا خطرات فرونشست کاهش یابد یا به صفر برسد، اما متأسفانه معمولاً تا زمانی که حادثه‌ای روی ندهد، اهمیت موضوع را درک نمی‌کنیم و به پیشنهاد ما توجه چندانی نمی‌شود.
پیشنهاد شما چه بود؟
این راهکار مبتنی بر روش‌های مهندسی که در برخی کشورها مورد استفاده قرار گرفته، بدین شکل طراحی شده که از تشکیل حفره‌ها و تونل‌های زیرسطحی جلوگیری شود تا از وقوع فروریزش و تخریب گسترده پیشگیری شود. این راهکار هم عملیاتی و هم قابل اجراست و هم در کشور خودمان توانایی انجام آن وجود دارد، اما متأسفانه آنچه غایب است، اهمیت توجه به اقدامات پیشگیرانه است.
با توجه به اینکه تخریب‌ها در محوطه نقش رستم در حال افزایش است، اخیراً اعلام شده است که گروهی پژوهشی برای بررسی وضعیت منطقه مشغول به کارند.
دشت مرودشت، نمونه بارز فرونشست زمین به شمار می‌آید. در بازدید از منطقه نقش رستم می‌توان شاهد وجود مزارع و چاه‌های آب متعدد در نزدیکی این آثار ارزشمند بود که به بهره‌برداری از آب زیرزمینی مشغولند. یک زمان در مرودشت، سطح آب‌های زیرزمینی در عمق حدود ۳۰ یا ۴۰ متری زمین قرار داشت و اکنون متأسفانه گاهی برای دسترسی به آب، باید به عمق ۱۲۰ متری زمین نفوذ کرد. هر چه سطح آب‌های زیرزمینی پایین‌تر می‌رود، خاک بیشتر جمع می‌شود و فرونشست بر اثر این جمع شدن خاک، اتفاق می‌افتد و ترک‌ها پدیدار می‌شوند که متأسفانه دشت مرودشت به دلیل این وضعیت به نقطه بحرانی تبدیل شده و تخت جمشید و نقش رستم نیز تحت تأثیر وضعیت دشت مرودشت قرار دارند.
آیا ترک‌های عمیق در محوطه زمینی نقش رستم و اطراف تخت جمشید، بارزترین نشانه از آسیب‌های ناشی از برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی است؟
نقش رستم و تخت جمشید، بارزترین مصداق می‌باشند، اما نماد دیگری آثار تاریخی اصفهان و خصوصاً میدان نقش جهان است.
با این وجود، گفته شده که به جز ترک‌خوردگی دیواری در شمال شهر اصفهان، باقی بافت و ابنیه تاریخی این شهر دچار آسیب‌های ناشی از فرونشست نشده‌اند.
اتفاقاً ترک‌خوردگی‌ها در میدان نقش جهان نیز قابل ملاحظه است. من در یک بازدید دقیق از میدان نقش جهان و مسجد جامع، ترک‌خوردگی‌هایی در کاشیکاری‌ها و در اعوجاج ستون‌ها مشاهده کردم؛ علاوه بر اینکه برخی پل‌های اصفهان نیز دچار آسیب‌های ناشی از فرونشست شده‌اند. در شهر اصفهان، حدود ۳۵۰ مسجد در نواحی فرونشستی وجود دارد که تعدادی از این مساجد، آثار تاریخی به شمار می‌روند. آثار تاریخی استان‌های یزد، سمنان و کرمان نیز تحت تأثیر فرونشست قرار دارند، اما نکته مهم این است که آثار تاریخی، سازه‌های فاقد اسکلت مهندسی هستند، چرا که در آن زمان‌ها، بتن و میلگرد وجود نداشت و بناها از خشت و آجر ساخته شده‌اند که این مصالح خود مستعد ترک‌خوردگی هستند و در اثر کشش، به راحتی شکاف‌های سطحی ایجاد می‌کنند. نگرانی ما این است که اگر فرونشست زمین به این حد به بناهای تاریخی آسیب بزند، در صورت وقوع حتی زلزله‌ای با شدت متوسط، ممکن است این آثار ارزشمند تخریب شوند و بدین سبب باید توجه جدی‌تری به نگهداشت میراث تاریخی‌مان داشت.
دشت مرودشت و شهر اصفهان تا چه حد در معرض خطر زلزله‌خیزی قرار دارند؟
هم در شهر اصفهان و هم در اطراف آن، گسل‌های متعددی وجود دارد، اما خطر زلزله در اصفهان نسبت به تبریز و مشهد و تهران متفاوت است، زیرا گستره اصفهان از نظر لرزه‌ای کمی آرام‌تر است، اما این آرام‌تر بودن تنها به معنای کاهش احتمال وقوع زلزله‌های بزرگ در این گستره است، در حالی که برای ابنیه تاریخی اصفهان که تحت تأثیر فرونشست قرار دارند، حتی وقوع یک زلزله با شدت متوسط نیز می‌تواند عواقب ویرانگری به همراه داشته باشد، چرا که آثار تاریخی، با ملاط خشت و گل ساخته شده و چنین سازه‌هایی معمولاً در برابر زلزله‌ها مقاومتی ندارند. زمانی که یک ساختمان با مقاومت لرزه‌ای پایین، به دلیل فرونشست دچار ترک‌خوردگی و آسیب در پی و دیوارها شود، با وقوع زلزله‌ای متوسط، آسیب به شدت افزایش می‌یابد.
آیا اقدامات برای جلوگیری از گسترش تخریب در محوطه نقش رستم و مرمت پاسارگاد آغاز شده است، اما آیا ممکن است در آینده نزدیک، تخت جمشید و پاسارگاد و نقش رستم را نداشته باشیم؟
فرونشست ناشی از اقداماتی است که به طور انسانی انجام شده است. ما با مصرف بی‌رویه آب، آبیاری‌های غیرمؤثر و کشت محصولات آب‌بر، حفر چاه‌های مجاز و غیرمجاز و استخراج آب زیر سطحی، به این بحران دامن زده‌ایم. نتیجه طبیعی این اقدامات فرونشست زمین است. اگر اقداماتی برای کاستن از این روند تخریبی و تلاش برای حفظ این آثار ارزشمند صورت گیرد، پاسخ به سوال شما منفی خواهد بود، اما اگر با همین رویه ادامه دهیم، مطمئناً طبیعت با کسی شوخی ندارد و عواقب آن را نمایان خواهد کرد.