در عمق وجودم به روستایی می‌نگرم!

، غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در مراسم بزرگداشت محمود عابدی که روز چهارشنبه، سوم مردادماه همزمان با تولد هشتاد سالگی این مترجم و مصحح در فرهنگستان زبان و ادب فارسی برگزار شد، تصریح کرد: عابدی یکی از سرمایه‌های ارزشمند فرهنگستان محسوب می‌شود. او همچنین سال‌ها در دانشگاه به آموزش و پرورش دانشجویان مشغول بوده است. یکی از ویژگی‌های بارز عابدی، تصحیح علمی و دقیق متون قدیمی فارسی است.

در ادامه به نقل از سخن منوچهر بزرگمهر اشاره کرد که می‌گوید «ترجمه کاری بدون اجرت است»، و افزود: می‌خواهم به آن جمله دکتر بزرگ‌مهر افزوده کنم که «تصحیح» نیز کار بی‌اجری است. وقتی خواننده متن تصحیح‌شده را مطالعه می‌کند، نمی‌تواند درک کند که چه زحمتی بر دوش مصحح بوده تا اثر به این شکل آماده شده است. فقط زمانی ارزش کار مصحح را درک می‌کنیم که با تصحیح نادرست روبرو شویم و آن زمان است که متوجه خواهیم شد تصحیح شامل هزار نکته باریک‌تر از موست تا متن به بهترین شکل ارائه گردد.

وارث سنت صد ساله تصحیح

حدادعادل با تأکید بر دقت و حوصله آقای عابدی در مطالعه منابع و آثار قدیمی، او را یادآور اساتیدی چون مجتبی مینوی، فروزانفر و محمد قزوینی توصیف کرد که پایه‌گذاران تصحیح متون معتبر بودند. آقای عابدی وارث سنت اخیر ۱۰۰ ساله در تصحیح دانشگاهی و انتقادی متون قدیم است. هنگامی که کتابی با تصحیح او منتشر می‌شود، اهل علم به آن اعتماد می‌کنند و این حق نیز هست. در فرهنگستان، شاهد دقت و حوصله فوق‌العاده او در تصحیح متون بوده‌ام. وی دارای کمال‌طلبی تحسین‌برانگیز و دقت بی‌نظیری است. روند تصحیح «سیرالملوک» مدتی طولانی به خود گرفت و وقتی از او پرسیدم چه زمانی تمام می‌شود، پاسخ داد که هنوز پیچش مو مانده است.

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در پایان سخنان خود یادآور شد: دیگر ویژگی عابدی این است که تلاش‌هایش رنگ و بویی اسلامی و شیعی دارد؛ به گونه‌ای که در عین حفظ اصالت، قوت و متانت علمی و ادبی، جنبه‌های اعتقادی را نیز در کارهایش منعکس کرده است. بخشی عمده از تصحیح‌های او شامل گردآوری و کاوش در سخنان امیرالمؤمنین علی (ع) در متون قدیمی بوده است که آثار او به الگوهایی برای جوانان در زمینه تصحیح متون شیعی و اسلامی تبدیل شده است. امید دارم که سال‌ها از برکات وجودی او بهره‌مند شویم.

عابدی در کارهایش وسواس دارد

در ادامه مراسم، علی‌اشرف صادقی، زبان‌شناس، محمود عابدی را دوست دانشمند، نجیب و پرتلاش توصیف کرد و به دوستی چندساله‌شان اشاره کرد. وی درباره رویکرد علمی عابدی گفت: عابدی از دانشمندانی است که در آثارش دقت و وسواس ویژه‌ای دارد و هیچگاه اثری را بدون پختگی منتشر نمی‌سازد. حتی اگر فشار زیادی بر او باشد، کار را به صورت مطلوب ارائه می‌دهد و این را می‌توان از تصحیحات علمی و دقیق او در متون کهن مشاهده کرد.

او افزود: وقتی دکتر عابدی تصحیح «نفحات‌الانس» نورالدین عبدالرحمان جامی را منتشر کرد، تمامی کتاب‌های بازاری او کنار گذاشته شد. همینطور او با تصحیح «کشف‌المحجوب» اثر ابوالحسن هجویری، این کتاب را پس از سال‌ها زنده کرد و بسیاری از مشکلات تصحیح‌های قبلی را برطرف نمود. حواشی‌ای که برای این اثر نوشته شده، نه تنها مورد توجه دانشجویان، بلکه استادان دانشگاه نیز قرار گرفته است.

صادقی سپس به تصحیح «روضةالانوار» خواجوی کرمانی و «سیرالملوک» و «کلمات علیّه غرا» توسط عابدی اشاره کرد.

این استاد زبان‌شناسی به ادامه سخنانش پرداخت و بیان داشت: حضور استادانی چون عابدی، مبلغ‌ها میلیون‌ها تومان ارزش دارد و نعمت بزرگی به شمار می‌آید. باید این حضور را مغتنم شمرد و نباید نگاهی سطحی به ایشان داشت؛ نگاهی که آن‌ها را صرفاً پژوهشگران جوانی که به فرهنگستان پیوسته‌اند تصور کند. چنین تفکری درباره استادانی در سطح ایشان، درست نیست. روزهایی را شاهد بوده‌ام که دکتر عابدی در فرهنگستان حضور دارند، پژوهشگران به او مراجعه نموده و سوالات خود را مطرح و مشکلات خود را حل می‌کنند. ما امیدواریم که آقای دکتر سال‌ها در کنار ما باشند و از دستاوردهای علمی‌اش بهره‌مند شویم و دوستداران ادبیات نیز از این چشمه سیراب شوند.

استادی سختگیر!

مسعود جعفری‌جزی، استاد دانشگاه نیز در این مراسم با خواندن این بیت «همچنین شاد و هشیوار و سخن‌پیشه بزی/ نیز هشتاد دگر بر سر این هشتادا»، آرزو کرد سال هشتاد و دوم پربارتر باشد. او به یادآوری حضورش در کلاس‌های عابدی پرداخت و گفت: یک بار رسمی در دانشگاه شهید بهشتی و اوایل دهه ۶۰ بود که در دانشکده ما استادی نداشت و دو استاد از بیرون آمده بودند و حق‌التدریس چند ساعته انجام می‌دادند؛ یکی از این اساتید دکتر عابدی و دیگری حجت‌الاسلام محمدعلی دهقانی بودند. در آن زمان بود که به حقیقت معنای استاد را متوجه شدم.

او ادامه داد: دکتر عابدی استاد سخت‌گیری بود و ما از سخت‌گیری‌هایش داستان‌های زیادی شنیده بودیم. ما با ترس و لرز و اشتیاق در درس‌هایش شرکت می‌کردیم. در آن دوره برخورد دانشگاهی و آکادمیک با متن را مشاهده می‌کردم و روش تدریس او، بیشتر مشاوره و گفت‌وگو بود که دانشجویان را درگیر متن می‌کرد. روش تدریس ایشان کاملاً متفاوت از سایر اساتید بود.

جعفری جزی با ذکر خاطراتی از کلاس‌های عابدی، با خواندن این بیت «یکی نغز بازی کند روزگار/که بنشاندت پیش آموزگار» به یادآوری، افزود: دومین دوره شاگردی‌ام در دهه هفتاد بود. در آن موقع با دکتر عابدی در دانشگاه تربیت مدرس همکاری داشتم و ما برای رفتن به پردیس دانشگاه که در کرج بود از اتوبوس استفاده می‌کردیم. در آن مسیر نیز همان روش تدریس برقرار بود. آنجا نیز بحث‌ها حول غزل حافظ ادامه پیدا می‌کرد و دیگر استادان نیز در این گفت‌وگو شرکت می‌کردند. دوره سوم از شاگردی‌ام نیز در فرهنگستان بود. در سال ۹۰ به عنوان پژوهشگر به فرهنگستان پیوستم و این فرصت مجددی شد تا نزد ایشان درس بخوانم و بیاموزم.

او ادامه داد: آثار استاد عابدی را به چهار دسته تقسیم می‌کنم؛ یکی شاگردان ایشان. عابدی به مدت ۶۰ سال در عرصه معلمی مشغول به کار بوده و بسیاری از دانشجویان تحت تعلیم او قرار گرفته و اکنون در سرتاسر کشور پراکنده هستند. یکی از ثمرات معلمی او نیز خانومش اشت (با شوخی). آثار کتبی او نیز به سه دسته تقسیم می‌شوند: ترجمه‌هایش از زبان عربی، که عمدتاً شامل نهج‌البلاغه بوده و در بنیاد نهج‌البلاغه منتشر شده است. دسته بعدی که او در آن به شهرت رسیده است، تصحیحات اوست.

این استاد دانشگاه در ادامه به روش‌های تصحیح عابدی از متون پرداخت و بیان داشت: در تصحیح متن دو مکتب داریم، مکتب سرعت که با سعید نفیسی شناخته می‌شود و مکتب دقت که محمد قزوینی به آن معروف است. درباره خصوصیات تصحیح دکتر عابدی سه کلیدواژه «جست‌وجو»، «گفت‌وگو» و «هویت خاص» را مطرح کرده‌ام که تفاوت او را با دیگر مصححان مشخص می‌سازد.

جعفری جزی در ادامه گفت: دکتر عابدی بسیار علاقه‌مند به جست‌وجو است و تکه‌کلامش این است «باید جست‌وجو کنیم». او بر این باور است که برای فهم بهتر متن، باید متون هم‌دوره‌اش را مطالعه کنیم تا ببینیم واژه در متن‌های هم‌عصر خود چه کاربردی داشته است. خصوصیت دیگر کارهایش «گفت‌وگو»ست. عابدی برای کاهش ابهام متن و بهبود آن با دیگران گفتگو می‌کند که این خود نشأت‌گرفته از شیوه معلمی‌اش است. ویژگی بعدی هویت خاص متن است. دکتر عابدی به این نکته توجه دارد و به دقت رعایت می‌کند. به عنوان مثال ممکن است شاعری برای رعایت قافیه، فرم کلمه یا معنایش را تغییر دهد و معنای جدیدی خلق کند که در هیچ فرهنگ لغتی وجود ندارد؛ این نوع از عبارات خاص همان شاعر است.

او سپس درباره پروژه‌های عابدی در زمینه حافظ توضیح داد و افزود: دکتر عابدی مطلقاً اهل انشایی نویسی نیست؛ او از کلمه و لغت آغاز کرده و با نگاهی تبارشناسانه به واژه‌ها پرداخته که این کارش ارزشمند است.

محمود عابدی نیز در این مراسم به بیان تجربه‌اش پرداخت و گفت: من از روستایی با جمعیت حدود ۴ هزار نفر آمده‌ام و اکنون نیز در روستایی درون خود زندگی می‌کنم که شاید هیچ جمعیتی در آن نباشد؛ sometimes تنهای تنها هستم و sometimes در جمع.

او با ذکر و تفسیر بیت «کسی را که همت بلند اوفتد/مرادش کم اندر کمند اوفتد» از سعدی عنوان کرد: در زندگی‌ام به این بیت فکر می‌کنم. «همت» در این بیت به معنای آرمان است و این بیت همواره ذهنم را مشغول خود کرده است.

عابدی با تفسیر بیتی از حافظ توضیح داد: این مراسم را یکی از نقاط درخشان زندگی‌ام به حساب می‌آورم. زیارت استادانی که با گذشت ۹۰ سال از عمرشان، نه از رنج‌ها و نه از شکایاتی سخن می‌گویند، برایم ارزشمند است.

او در پایان سخنانش بیان کرد: آرزو می‌کنم در باقی‌مانده عمرم، شکرگزاری کنم از وجود استادانی که با وجود سال‌ها از عمرشان، همواره ما را به فکر جوانی و نشاط وامی‌دارند. درود بر افرادی که حرمت ادبیات و زبان فارسی و خدمتگزاران آن را نگاه می‌دارند؛ کسانی که در دست هر یک چراغی قرار دارد و چراغبان فرهنگ هستند و انسان را به دنیای وجود هدایت می‌کنند.

احمد جلالی، سفیر پیشین ایران در یونسکو و فارغ‌التحصیل رشته فلسفه نیز در سخنانی عنوان کرد: هر بار که با آثار و شخصیت آقای عابدی روبرو شدم، متوجه شدم ایشان آدمی متواضع هستند. یکی از مسائلی که توجه‌ام را جلب کرد، انتخاب آثار برای تصحیح و ترجمه است؛ انتخاب اثر برای این کار، نشان‌دهنده شخصیت مؤلف است.

او به سخنان حدادعادل درباره بی‌اجری بودن ترجمه و تصحیح اشاره کرد و گفت: واقعاً باید چاره‌ای اندیشید تا زحمات چنین شخصیت‌هایی که عمر خود را صرف ترجمه و تصحیح کرده‌اند، از بین نرود. باید تحولی در این زمینه به وجود آید و ارزش کار بزرگان را بشناسیم.

سپس او بخشی از «کشف‌المحجوب» را قرائت کرد.

اکبر ایرانی هم در پایان مراسم به ادب و اخلاق عابدی در نقد ادبی اشاره کرد.