یک جراح متخصص مغز و اعصاب با اشاره به شگفتیهای شگفتانگیز مغز انسان، قدرت پردازش اطلاعات این ارگان حیاتی را به میزان ۳۰ برابر بیشتر از ابرکامپیوترهای پیشرفته کنونی جهان دانست.
دکتر علیرضا زالی در مراسم گرامیداشت روز جهانی مغز، بیان داشت: هدف از تعیین این روز به وسیله انجمن بینالمللی مغز، برجسته کردن این نکته است که در دهههای آتی، بیماریهای مغز و اعصاب بخش قابل توجهی از بار بیماریها را به دوش خواهند کشید.
وی افزود: با توجه به این که بسیاری از بیماریهای مغز و اعصاب قابلیت پیشگیری دارند، انتخاب این روز به منظور جلب توجه مردم، مسئولان و تصمیمگیرندگان کشورهای مختلف به سلامت مغز و اهمیت پیشگیری از بیماریها انجام شده است.
زالی آلزایمر را یک بیماری بسیار پیچیده توصیف کرد و اظهار داشت: متاسفانه پیشبینی میشود در سالهای آینده با روند جهانی ایران، افزایش این بیماری را شاهد باشیم؛ آمار جهانی نشان میدهد که ۳۵ درصد از افراد بالای ۸۵ سال در معرض خطر ابتلا به آلزایمر قرار دارند.
او ادامه داد: بروز آلزایمر در افراد زیر ۶۵ سال امری شایع نیست و در صورت ابتلای فرد زیر ۶۵ سال، نیاز به بررسیهای تکمیلی وجود دارد.
زالی با اشاره به این که مغز یکی از پیچیدهترین ارگانهای بدن انسان است، گفت: این بخش از بدن با مصرف بیشترین میزان انرژی شناخته میشود؛ مغز تنها دو درصد از وزن کل بدن را تشکیل میدهد، اما ۲۵ درصد از برونده قلب به آن اختصاص دارد.
او با اشاره به وزن متوسط مغز انسان که حدود ۱۳۶۰ گرم است، اظهار داشت: وزن مغز مردان به طور متوسط ۱۰ درصد بیشتر از وزن مغز زنان است، اما این نکته به معنای باهوشتر بودن مردان نیست؛ برای مثال، مغز انیشتین تنها ۱۲۳۰ گرم وزن داشته که از وزن مغز یک انسان معمولی نیز کمتر است.
زالی بیان کرد که چگالی یا تراکم سلولهای عصبی در زنان نسبت به مردان بیشتر است.
او درباره برخی ویژگیهای جالب مغز زنان نسبت به مردان گفت: برای مثال، وقتی مردان در مقابل تلویزیون مشغول خواندن روزنامه هستند، فقط روی روزنامه تمرکز میکنند و از اطراف خود غافل میشوند، در حالی که زنان میتوانند همزمان به آشپزی، تماشای تلویزیون و مراقبت از فرزندان بپردازند و این شایستگی خاص مغز زنان است که قادرند چندین کار را به طور همزمان انجام دهند.
دکتر زالی یادآور شد: در مغز انسانی بخشی به نام هیپوکامپ وجود دارد که به حافظه و پردازش اطلاعات پیوندی نزدیک دارد و جالب این که در زنان بزرگتر از مردان است؛ در دوران قاعدگی، به واسطه نوسانات هورمونی، فعالیت هیپوکامپ در زنان دچار تغییر میشود و همین فصل میتواند تفاوتهای واضحی در عملکرد مغز ایجاد کند.
وی با اشاره به اهمیت فعالیت مغز تصریح کرد: هر روز بیش از ۵۰ هزار فکر به ذهن ما میرسد که متاسفانه ۷۰ درصد از این افکار جنبه منفی دارند مانند خودبینی، ترس، استرس و اضطراب.
زالی ادامه داد: مغز در هر دقیقه قادر است تا ۳۵۰۰ فکر جدید را پردازش کند و قدرت پردازش اطلاعات در مغز انسانی به مراتب از ابرکامپیوترها بیشتر است.
این استاد دانشگاه بیان کرد که در مغز انسان حدود ۱۰۰ میلیارد نورون و ۶۴۴ کیلومتر عروق خونی وجود دارد و اگر بخشی از مغز به اندازه یک دانه ماسه در نظر گرفته شود، بیش از ۱۰ هزار نورون و ۱۵۰۰ سیناپس اتصالات عصبی در آن فضا وجود خواهد داشت.
این متخصص جراحی مغز و اعصاب افزود: در هنگام رشد جنین، در هر دقیقه ۸ هزار سلول عصبی تولید میشود و تعداد سلولهای عصبی ما در زمان تولد ثابت میماند، اما پدیدهای به نام انعطافپذیری مغز با شکلگیری اتصالات جدید موجب تکامل مغزی میگردد که این فرایند از زمان تولد تا اواسط سن ۲۵ سالگی ادامه پیدا میکند.
وی افزود: پس از ۲۵ سالگی، فرایند پیری یا aging آغاز میشود. با این حال، با گذشت زمان، برخی مهارتهای انسان بهبود مییابد؛ به عنوان مثال، از ۸۰ سالگی به بعد تواناییهای زبانی افراد افزایش مییابد.
زالی توضیح داد که در طول ۲۰ هزار سال گذشته، اندازه مغز انسان به اندازه یک توپ تنیس کوچکتر شده است و به طور کلی برخی عملکردها در مغز در طول این زمان کاهش یافته است.
او بیان کرد که توانایی موقعیتیابی (GPS) انسان از گذشته به ارث رسیده است، اما استفاده از GPS گوشیهای همراه تاثیر منفی بر این توانایی گذاشته و آن را کاهش میدهد.
این متخصص خاطرنشان کرد: از اوایل قرن ۱۸ میلادی حدود ۱۳.۵ نمره IQ بشر به دلیل انتقال برخی فعالیتهای مغزی به تکنولوژی کاهش یافته است.
زالی همچنین افزود که بزرگتر بودن مغز به معنای هوش بالاتر انسانها نیست؛ برای مثال، مغز نئاندرتالها ۱۰ درصد بزرگتر از مغز انسانهای مدرن امروزی بوده است.
او استفاده از یک نیمکره مغز را یک باور نادرست دانست و اظهار داشت که در واقع، ما در یک زمان از هر دو نیمکره مغز استفاده میکنیم به جز در موارد خاصی مانند صحبت کردن و نوشتن.
به اذعان وی، انسان در حالت عادی از تمامی بخشهای مغز خود بهرهبرداری میکند و حتی در زمان خواب نیز مغز فعالیت خود را ادامه میدهد.
زالی همچنین به وابستگی شدید مغز انسان به قند اشاره کرد و گفت: مغز تنها میتواند پنج تا ۱۰ دقیقه بدون خون و اکسیژن دوام بیاورد و پس از آن، آسیبهای جدی به سلولهای مغزی وارد خواهد شد.
وی به قابلیتهای شگفتانگیز مغز اشاره کرد و افزود: مغز انسان میتواند تا ۱۱ روز بیخوابی و تا دو روز بدون آب را تحمل کند و پیشبینی میشود که میتواند تا ۲۰ روز به واسطه برخی منابع انرژی بدون غذا (غذا) دوام آورد.
دکتر زالی به کاوشهای انجام گرفته در شهر سوخته اشاره کرد و بیان داشت: اولین جراحی مغز و جمجمه در دنیا توسط ایرانیان با موفقیت انجام شده است. این جراحی مربوط به دختری ۱۳ ساله بود که به بیماری هیدروسفالی (افزایش آب مغز) مبتلا بود. پزشکان با ایجاد سوراخی در استخوان آهیانه سمت راست جمجمه، آب اضافی موجود در مغز او را تخلیه کردند.
زالی در ادامه تاکید کرد که این عمل موفقیتآمیز بوده و بیمار به مدت یک سال پس از جراحی به زندگی ادامه داده است.
بر اساس اعلام وزارت بهداشت، وی همچنین بر دیگر ابعاد تمدنی شهر سوخته تاکید کرد و خاطر نشان کرد که اولین چشم مصنوعی نیز در این شهر کشف شده که مربوط به چشم چپ یک زن ۳۵ ساله از پنج هزار سال پیش میباشد.
زالی در پایان بر لزوم آشنایی با تاریخ پزشکی ایران باستان تاکید کرد و بیان داشت که با توجه به استعداد و پیشرفت ایرانیان، امروزه نیز در حوزه جراحی مغز و اعصاب در سراسر کشور، جراحان برجستهای در لبه علم فعالیت میکنند.