تحلیل داده‌های تجاری نشان می‌دهد که سهم چین از کل صادرات ایران در دوره ۱۰ ماهه سال گذشته بیش از ۲۸ درصد بوده و در دهه گذشته نیز افزایش صادرات ایران به این کشور به‌طور پیوسته ادامه داشته است.
بر اساس آمارهای تجاری، در ۱۰ ماه نخست سال گذشته ۱۱۳ میلیون تن کالای غیرنفتی به ارزشی معادل ۴۰.۵ میلیارد دلار از کشور صادر شده است که در مقایسه با مدت مشابه سال قبل از نظر وزنی ۹ درصد افزایش و از نظر ارزشی ۱۱ درصد کاهش داشته است.
پنج مقصد برتر صادرات ایران از ابتدای سال ۱۴۰۲ تا پایان دی ماه به ترتیب شامل چین با ۱۱.۵ میلیارد دلار، عراق با ۷.۷ میلیارد دلار، امارات متحده عربی با ۵.۲ میلیارد دلار، ترکیه با ۵ میلیارد دلار و هند با ۱.۸ میلیارد دلار بوده است. بر این اساس، طی این مدت سهم این پنج مقصد از کل ارزش صادرات ۷۴ درصد بوده و چین و عراق به تنهایی بیش از ۴۷ درصد از کل صادرات کشور را به خود اختصاص داده‌اند که اهمیت این دو کشور در زمینه صادرات ایران را به وضوح نشان می‌دهد.
تحولات تجارت ایران و چین در دهه گذشته
معاونت بررسی‌های اقتصادی اتاق بازرگانی تهران در گزارشی با عنوان «وابستگی به بازارهای محدود و فروش مواد خام، چالش‌های اساسی صادرات غیرنفتی ایران طی سال‌های اخیر» وضعیت تجارت ایران را با مقاصد اصلی صادراتی تحلیل کرده است.
بر اساس این گزارش، روند صادرات ۱۰ ساله کالاهای غیرنفتی ایران به چین از سال ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۱ نشان می‌دهد که صادرات به این کشور افزایش یافته است؛ به‌طوری‌که از بیش از ۷ میلیارد دلار در سال ۱۳۹۲ به بیش از ۱۴ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۱ افزایش یافته است. با آغاز همه‌گیری کووید-۱۹، سرعت رشد صادرات کالا به این کشور به طرز قابل توجهی در سال ۱۴۰۰ افزایش یافت به‌طوری‌که این سال شاهد رشد ۶۱ درصدی نسبت به سال ۱۳۹۹ بود. این روند مثبت صادرات به چین در سال ۱۴۰۱ نیز ادامه داشت و اگرچه شتاب رشد آن کاهش یافته، اما نسبت به سال ۱۴۰۰ حدود ۰.۹ درصد افزایش را ثبت کرده است. در ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۲، ارزش صادرات کالاهای غیرنفتی ایران به چین حدود ۱۱.۵ میلیارد دلار بوده که در مقایسه با دوره مشابه سال گذشته، کاهش ۹ درصدی را نشان می‌دهد.
از جمله عوامل مؤثر در افزایش صادرات ایران به چین در سال ۱۴۰۱ به نسبت سال ۱۳۹۲، می‌توان به صادرات پروپان مایع شده، بوتان مایع شده، پلی‌اتیلن گرید فیلم و متانول اشاره کرد که به ترتیب با سهم ۴۲.۴ درصد، ۲۳.۸ درصد، ۱۹.۲ درصد و ۱۷.۶ درصد در رشد ۹۸ درصدی صادرات ایران به چین نقش ایفا کرده‌اند.
میانگین قیمت صادرات به چین نیز در ۱۰ سال بررسی‌شده، نوسانات زیادی داشته و در سال ۱۴۰۰ به رکورد ۵۰۲ دلار به ازای هر تن رسید که بالاترین رقم از سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۱ محسوب می‌شود. در سال ۱۴۰۱، هرچند صادرات نسبت به سال قبل با افزایش همراه بود، اما میانگین قیمت صادرات به این کشور با کاهشی به میزان ۳۶ دلار به ازای هر تن به ۴۶۵ دلار به ازای هر تن کاهش یافت. به‌عبارتی دیگر، صادرات به چین در سال ۱۴۰۱ با قیمتی پایین‌تر نسبت به سال ۱۴۰۰ انجام شده است. میانگین قیمت صادرات کالاهای غیرنفتی ایران به چین در ۱۰ ماهه ۱۴۰۲ نیز به حدود ۲۹۸ دلار به ازای هر تن رسید که کاهشی ۳۹ درصدی را نسبت به مدت مشابه سال گذشته نشان می‌دهد. بنابراین، با ادامه این روند، احتمالاً در پایان سال ۱۴۰۲ نیز کالاهای صادر شده به چین حتی با متوسط قیمتی کمتر از سال ۱۴۰۱ به فروش خواهند رسید.
تنوع پایین کالاهای صادراتی به چین
در این راستا، ۱۰ کالای عمده صادراتی ایران به چین در سال ۱۴۰۲ تقریباً ۸۲ درصد از کل ارزش صادرات ایران به این کشور را به خود اختصاص داده‌اند که نشان‌دهنده پایین بودن تنوع اقلام صادراتی به این کشور است. پروپان مایع شده با سهم حدود ۲۵ درصدی، اصلی‌ترین کالای صادراتی ایران به چین به شمار می‌آید.
علاوه بر این، روند صادرات پروپان مایع شده از سال ۱۴۰۰ به سمت افزایش پیش رفته و در سال ۱۴۰۱، در مقایسه با سال قبل، رشد دو برابری را تجربه کرده است. پس از پروپان مایع شده، بوتان مایع شده و متانول، مهم‌ترین اقلام صادراتی ایران به چین در سال ۱۴۰۱ به شمار می‌روند که سهم این دو محصول از کل ارزش صادرات به چین در سال ۱۴۰۱ حدود ۲۷ درصد بوده است.
روند صادرات بوتان مایع شده نیز مشابه پروپان بوده و به‌طور کلی، در ۱۰ سال مورد بررسی، صادرات این محصول به چین به‌طور میانگین رشد حدود ۲۰ درصدی را داشته است. همچنین روند رو به رشد صادرات متانول که از سال ۱۳۹۹ آغاز شده بود، در سال ۱۴۰۱ متوقف و نسبت به سال ۱۴۰۰ با کاهشی حدود ۴ درصدی مواجه شد.