عشق؛ کلیدی برای انسان پیشرفته / ادبیات توسعه: مسیری به سوی تفکر عمیق و زندگی با معنا / عشق مادی مقدمه ای برای عشق معنوی

گروه اندیشه: در سرزمین ایران، ادبیات فارسی با غنای فوق العاده اش هنوز هم جان تازه ای دارد. در گفت وگوهای روزمره، آثار بزرگان ادبی مانند حافظ، سعدی و مولانا در کلام عوام تجلی پیدا می کند. ماهیت ادبیات فارسی نمایان گر انسان تمدن گرا و پویاست که زندگی با معنا را در پیش می گیرد. اما چالش اساسی این است که چطور این ادبیات زنده می تواند به گسترش و زندگی شرافتمندانه کمک کند. بدین منظور، پیش تر در خبرآنلاین مقالاتی منتشر کردیم که بر توسعه و دموکراسی متمرکز بودند و به این نتیجه رسیدیم که ورود به دنیای ادبیات فارسی، می تواند راهی برای پرورش انسان هایی مترقی و دموکراتیک باشد. در بستر زندگی سنتی، چنین نقشی در ادبیات به وضوح احساس می شد، اما در عصر مدرن، این نقش به صورت رفتار جمعی و مدرن در قالب ملتدولت نمی تواند ترجمه شود و برای نیل به این هدف نیازمند تلاش های مضاعف هستیم. بنابراین، دکتر مهرداد ناظری، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد واحد یادگار امام در مقاله ای که در شماره نخست ویژه نامه ادبیات توسعه گرا به چاپ رسانده، به جوانب این بحث می پردازد. وی ادبیات را فراتر از ارتباط صرف مخاطب و متن در نظر می گیرد و بر این باور است که «شاعران کلاسیک ایرانی با درک عمیق خویش از انسان و صفات او در این راستا نقشی بی نظیر ایفا کرده اند.» ناظری همچنین به نظریه هربرت مید در ارتباط با نقش پذیری در ادبیات فارسی اشاره و تأثیر آن را با مفاهیمی چون «ادبیات در موقعیت»، «ادبیات با موقعیت» و «موقعیت زیستن عاشقانه» به ویژه در اشعار مولانا، حافظ و اقبال لاهوری تحلیل می کند. او معتقد است که از منظر توسعه بومی، شناخت صحیح از ادبیات کلاسیک می تواند راهی را برای پیشرفت فراهم کند و این مسیر می تواند فرد را به نقاط قوت انسانی هدایت کند.

****

بدون تردید، ادبیات از زوایای مختلف قابل تجزیه و تحلیل است. برخی، ادبیات را در قالب متون و تحلیل و تفسیر آن بررسی می کنند، در حالی که دیگران به ارتباط آن با مخاطب معطوف هستند و این نظر را دارند که چیزی که مخاطب از یک متن فهم می کند همان چیزی است که ادبیات قصد انتقال آن را دارد. گروه سومی نیز به تأثیرگذاری ادبیات توجه دارند. برای مثال، فرض بر این است که شکسپیر شاعر بزرگی است که تأثیراتش همچنان بر جهان باقی است و در ادبیات فارسی نیز نام هایی چون سعدی، حافظ، فردوسی و مولانا شاعرانی هستند که قدرت تأثیرگذاری بر مردم جهان را دارند. این نگرش می تواند ابعاد جدیدی در درک ادبیات ایجاد کند. نگاه سوم به ما یادآوری می کند که ادبیات فراتر از ارتباط مخاطب و متن است.

اما پرسش اصلی این است که چه عواملی موجب می شود ادبیات بتواند نقش فراگیرتری ایفا کند؟ به نظر می رسد از منظر جامعه شناسی، ادبیات باید توانایی نفوذ به ضمیر ناخودآگاه فردی و جمعی جوامع را داشته باشد تا تأثیر خود را به شکلی شگرف بگذارد. به عبارتی، رابطه ادبیات و جامعه موضوع مهمی است. اگر به ادبیات کلاسیک فارسی بیاندیشیم، به این نتیجه می رسیم که این گنجینه یکی از قوی ترین ادبیات هاست که نقشی موثر از دیرباز تا به امروز ایفا کرده است. شعرای کلاسیک ایرانی با درک عمیق شان از انسان و ویژگی های او، در این زمینه نقش برجسته ای را ایفا کرده اند. در واقع، اقدام معنادار شاعرانی چون حافظ و مولانا می تواند بعدی خاص به کنش های انسانی در زندگی ببخشد.

اگر نویسنده ای بتواند ارتباط عمیق هر فرد با زندگی را تفسیر کند، در آن صورت او کار بزرگی انجام داده است. به حقیقت، او از سطح عمومی فراتر رفته و به عمق و تعامل با طبیعت و انسان ها نزدیک شده است. در این زمینه، می توان به نظریه نقش پذیری جورج هربرت مید اشاره کرد. وی مدعی است که انسان موجودی است که می تواند از طریق بازی و چگونگی تعامل با دیگران (شامل خانواده، همسالان و… ) و درونی کردن رفتارش به رشد فکری نائل شود. در حقیقت، انسان از سنین کودکی می تواند با دیگران ارتباط برقرار کرده و تصویر درستی از زندگی روزمره را در خود بپروراند. مید به مراحل رشد انسانی توجه دارد.

مرحله اول مرحله آمادگی یا تقلید[۳] در این مرحله، کودک در سال های ابتدایی زندگی، رفتارهای اصلی را آموخته و به تدریج، از دیگران یاد می گیرد که چگونه قاشق و چنگال را به درستی در دست بگیرد و ارتباطات اولیه با اسباب بازی هایش پیدا کند. در واقع، این فرآیند یادگیری از طریق تکرار و تمرین و برخی ناآگاهی از طرف کودک انجام می گیرد. به عنوان مثال، یک کودک ممکن است که مشاهده کند پدرش در حال رانندگی است و او نیز سعی کند نقش راننده را به عهده بگیرد.

مرحله دوم مرحله بازی های ساده[۴] کودک در چهار یا پنج سالگی وارد این مرحله می شود و اینجاست که او می تواند نقش های مختلفی را ایفا کند، مانند پدر، مادر، معلم، پلیس و دزد. در این مرحله، کودک تمایل دارد که نقش های مورد علاقه اش را تکرار کند، اما تجربه او هنوز تحت تأثیر نوعی پذیرش اجتماعی است.

مرحله سوم مرحله بازی های پیچیده[۵] این نوع از فعالیت به بازیکن امکان می دهد تا قواعد بازی را درک کند. در این مرحله، او قواعد بازی را می شناسد و می تواند بدون انجام نقش ها، بازی ها را ارزیابی کند. این مرحله از سنین مدرسه آغاز می شود و تا پایان عمر ادامه می یابد و فرد به تدریج در بازی های متعدد و متنوع فرومی رود (ناظری، ۱۴۰۳). حال اگر نظریه هربرت مید را با ادبیات فارسی مطابقت دهیم، می توان گفت ادبیات فارسی می تواند در مرحله بازی، اگر بدرستی وارد شود، نقشی تاثیرگذار در ارتباط با زندگی و سازی برای کودکان بگذارد. در حقیقت، در دورانی که جامعه ایران به طور ویژه تجربه مدرنیته پیدا نکرده بود، ادبیات فارسی نقشی کلیدی در زندگی ایفا می کرد و به افراد این امکان را می داد که نقش پذیری ویژه ای را در جامعه کسب کنند و بر اساس آن رفتار نمایند.

اگر به این فرض بپذیریم که تفکر یکی از ویژگی های ذاتی انسان است، آن زمان این تفکر در تعامل دوسویه با ادبیات می تواند به شیوه های متفاوتی ابراز شود. در دنیای امروز که با پدیده مصرف گرایی مواجه هستیم، این پدیده موجب می شود که افراد دچار سطحی نگری شوند و قدرت شان کاهش یابد. به این ترتیب، اگر ادبیات ایران بتواند به عنوان یک عنصر توسعه گرا، به شیوه ای نوین مورد توجه قرار گیرد، می توان امیدوار بود که گام های بلندی در راستای تفکر پیچیده و عمیق برداشته شود. اگر بیاندیشیم که تفکر عمیق به انسان قدرت تعامل و تخیل و حرکت های ژرف و متفاوت می دهد، می توان به این نتیجه رسید که ادبیات می تواند راهکارهای جالبی پیش روی ما قرار دهد. برای نمونه، حافظ می گوید:

خلوت دل نیست جای صحبت اضداد
دیو چو بیرون رود فرشته درآید

این توجه به انسانی دوگانه و اهمیت خود شکوفایی انسان در سایه تضادهای درونی و حرکت به سوی صفا یک نکته دقیقی است. شاعر می نمایاند که چگونه به مبارزه میان خیر و شر در وجود انسان توجه می کند. این خصوصیت انسان بودگی است و اریک فروم[۶] در قرن بیستم بر آن تأکید می ورزد و بر این نکته پافشاری دارد که انسان می تواند در مسیرهای متفاوتی حرکت کند.

اریک فروم در کتاب هنر عشق ورزی بر این نکته تأکید می کند که اساس فرهنگ ما بر محور مصرف و تبادل قرار گرفته است. این تبادل باید به نفع طرفین باشد. خوشبختی انسان معاصر در لذت از تماشای فروشگاه ها و خرید اجناس خلاصه می شود و زن و مرد یکدیگر را نیز با همین دید می نگرند. برای یک مرد، یک زن جذاب و برای یک زن، یک مرد جذاب است؛ به عبارتی، هر یک در جستجوی غنیمت هستند. جذابیت معمولاً شامل صفاتی است که جوامع به آن ترجیح می دهند و در بازار مورد استقبال قرار می گیرد. در واقع، آن ویژگی های جسمی و عقلانی که انسان را جذاب می سازد، وابسته به صفاتی است که در روزگار نقطه عطف قرار می گیرد (فروم، ۱۳۹۴: ۱۲). ممکن است این سؤال مطرح شود که اگر با توجه به نگاه فروم به جامعه بشری نگا کنیم، به چه طریق می توانیم از فضای مصرف گرا دور شویم؟ آیا اصولاً می توان فرار از مصرف داشت؟ در این رابطه، باید فراموش نکرد که ادبیات نقشی کلیدی در درک انسان نسبت به خود و شناخت خود دارد. در صورتی که طبق نگاه جورج هربرت مید، اگر انسان بتواند به خودشناسی بپردازد، در فرآیند «خود با خود» می تواند به جنبه های گوناگون زندگی و بلوغ دست یابد.

در این راستا باید در نظر داشت که ادبیات فارسی می تواند از سه منظر در شکل دهی تعامل و ارتباط با زندگی متفاوت به ما کمک کند.

الف ادبیات در موقعیت یکی از نکات قابل توجه این است که ادبیات فارسی، ادبیاتی است که بر اساس موقعیت ها شکل می گیرد و در زمان ها و شرایط خاص، می تواند معانی عمیقی را برای انسان بوجود آورد. برای مثال، اگر فردی دچار ترومای شدید شده باشد، این تجربه در ادبیات بی توجه نمی ماند و پاسخ های عمیق و دقیقی برای آن وجود دارد. سعدی در شعر مشهوری می نویسد:

من ندانستم از اول که تو بی مهر و وفایی
عهد نابستن از آن به که ببندی و نپایی

در این شعر، سعدی نکته عمیقی را بیان می کند. او اشاره دارد که اگرچه همگان عاشق را به تمسخر می کشند که چگونه در برابر بی محبتی معشوق همچنان در جستجوی اوست، اما او به حقیقت عمیقی اشارت می کند که دیگران از درک آن ناتوان اند. در این جاست که می بینیم ادبیات در موقعیت می تواند، با عمق کاوی و کندوکاو، دیدگاهی عمیق به انسان ارائه دهد. این رویکرد موقعیتی، مسیر عبور از پریشانی و ناامیدی را با گفتگوهای عمیق کلامی نشان می دهد.

ب ادبیات با موقعیت در اینجا منظور این است که ادبیات غنی فارسی می تواند نوعی همراهی برای فرد ایجاد کند. بر اساس نگاه اندیشمندان و شاعران کلاسیک ایران، آنچه دارای اهمیت است این است که افراد، با مراجعه به درون خویش، با موقعیت هایی که همواره درگیرشان هستند، دست و پنجه نرم کنند. این ها نگاهی به درون می یابند و با تمرکز بر خود، فرآیند بهینه سازی را انجام می دهند. در واقع، هدف صرفاً درمان فرد نیست و همچنین، اگر فردی در بحران یا آسیبی قرار گیرد نمی توان این گونه فکر کرد که باید او را نجات داد، بلکه به طور کلی باید توجه داشته باشیم که هر فرد نیاز دارد به درون خود رجوع کند و توانمندی های درونی را در خود احیا کند. این تحول عمیق به انسان واقعی، او را از تمامی آنچه در دنیای خارجی وجود دارد می رهاند و به توسعه انسانی عمیق و واقعی کمک می کند.

ژان پل سارتر[۷] در کتاب «ادبیات چیست؟» به نکته جالبی اشاره می کند و می گوید: «حتی اگر نویسنده ای بخواهد که کامل ترین توصیف را از موضوع مورد نظر خود ارائه دهد، همچنان نمی تواند همه آنچه را که می داند بیان کند. برخی از آن حقایق فراتر از کلمات است زیرا زبان قادر به «حذف و تقلیل» است. اگر بخواهم هم اتاقی ام را مطلع کنم که زنبوری از پنجره به داخل آمده، نیازی به سخنرانی طولانی نیست: «بپا» یا «آهای» گفتن کافی است. همین که زنبور را ببیند، منظور به طور واضح منتقل می شود» (سارتر، ۱۳۷۰: ۱۰۲۱۰۳). اما قاعده جالبی که در ادبیات کلاسیک وجود دارد، تلاش بر این است که فراتر از سطح کلمات پیش برود. بنابراین، ادبیات می تواند در موقعیت های مختلف، رویکردهای متفاوتی را ارائه دهد. به همین دلیل است که فال حافظ در جامعه ما همچنان رواج دارد، زیرا حافظ در هر لحظه می تواند تفسیری تازه و نایاب به انسان ارائه دهد. به این ترتیب، «مفهوم با موقعیت» به این معنا است که فرد باید در هر شرایطی از زندگی به درون خود رجوع کرده و پاسخ های لازم را از خود بیابد. در این راستا، مولانا می گوید:

هر کسی کو دور ماند از اصل خویش
باز جوید روزگار وصل خویش

من به هر جمعیتی نالان شدم
جفت بدحالان و خوش حالان شدم

هر کسی از ظن خود شد یار من
از درون من نجست اسرار من

سر من از نالة من دور نیست
لیک چشم و گوش را آن نور نیست

تن ز جان و جان ز تن مستور نیست
لیک کس را دید جان دستور نیست

ج موقعیت زیستن عاشقانه اما نکته بسیار حائز اهمیت در اشعار کلاسیک، توجه به شیوة زیستن و کیفیت زندگی است. در حقیقت، اینکه ما چه تصوری از زندگی داریم و چگونه آن را تحلیل می کنیم موضوعی بس مهم است. در اینجا مقوله عشق به میان می آید. مولانا می گوید:

عشق ز اوصاف خدای بی نیاز
عاشقی بر غیر او باشد مجاز

زانک آن حسن زراندود آمدست
ظاهرش نور اندرون دود آمدست

چون رود نور و شود پیدا دخان
بفسرد عشق مجازی آن زمان

وا رود آن حسن سوی اصل خود
جسم ماند گنده و رسوا و بد

نور مه راجع شود هم سوی ماه
وا رود عکسش ز دیوار سیاه

پس بماند آب و گل بی آن نگار
گردد آن دیوار بی مه دیووار

قلب را که زر ز روی او بجست
ازگشت آن زر بکان خود نشست

پس کس رسوا بماند دود وش
زو سیه روتر بماند عاشقش

عشق بینایان بود بر کان زر
لاجرم هر روز باشد بیشتر

زانک کان را در زری نبود شریک
مرحبا ای کان زر لاشک فیک

هر که قلبی را کند انباز کان
وا رود زر تا بکان لامکان

عاشق و معشوق مرده ز اضطراب
مانده ماهی رفته زان گرداب آب

عشق ربانیست خورشید کمال
امر نور اوست خلقان چون ظلال

مصطفی زین قصه چون خوش برشکفت
رغبت افزون گشت او را هم بگفت

مستمع چون یافت هم چون مصطفی
هر سر مویش زبانی شد جدا

مصطفی گفتش که اکنون چاره چیست
گفت این بنده مر او را مشتریست

هر بها که گوید او را می خرم
در زیان و حیف ظاهر ننگرم

کو اسیر الله فی الارض آمدست
سخرة خشم عدو الله شدست

و همچنین اقبال لاهوری می گوید:

می شود پردة چشمم پر کاهی گاهی
دیده ام هردو جهان را به نگاهی گاهی

وادی عشق بسی دور و دراز است ولی
طی شود جادة صدساله به آهی گاهی

در طلب کوش و مده دامن امید ز دست
دولتی هست که یابی سر راهی گاهی

چنین اشعار نشانگر این است که عشق و کیفیت زیستن انسان عاشق همواره در ادبیات کلاسیک ایران متجلی بوده است. بدین ترتیب، با عشق به عنوان شیوه ای از زیستن، تمامی شئون زندگی دستخوش تغییر و دگرگونی خواهد شد و نمی توان ناامیدی را به عنوان محور زندگی گماشت. در نظر شاعران بزرگ، نه تنها عشق زمینی مجاز است، بلکه عشق الهی نیز جایگاه خود را دارد و انسان ها می توانند در مسیر خود از عشق های دنیوی به عشق الهی دست یابند؛ و این نکته ای است که درک عمیق تری از زندگی را در انسان ها بوجود می آورد. در اشعار فارسی، در زمره آثار شاعران بر این نکته تأکید شده که انسان باید توانایی خودآگاهی اش را در زندگی پیدا کند، زیرا با مقوله مرگ مواجه هستیم. اما مفهوم جاودانگی و آنچه که جاودان می سازد در نگاه عمیق شعرای فاخر وجود دارد و بایسته است به آن توجه شود.

به طور کلی، به نظر می رسد که درک عمیق ادبیات کلاسیک می تواند مسیری را در راستای توسعه برای ما فراهم کند. این مسیر همان راهی است که در صورت پیروی از آن، به اوج و نقاط قوت انسانی دست می یابیم.

منابع

ناظری، مهرداد(۱۴۰۳)، بلومر جامعه شناسی برای هزاره سوم(شیوه تحلیل مسائل اجتماعی)، تهران: نشر بهمن برنا.

فروم، اریک(۱۳۹۴)، هنر عشق ورزیدن، ترجمه پوری سلطانی، تهران: انتشارات مروارید.

سارتر، ژان پل(۱۳۷۰)، ادبیات چیست؟ ترجمه ابوالحسن نجفی و مصطفی رحیمی، تهران: نشر زمان.

[۱] George Herbert Mead

[۲] self

[۳] imitation

[۴] play

[۵] game

[۶] Eric Fromm

[۷] Jean Paul Sartre

بیشتر بخوانید: 
فردوسی، آرش کمانگیر زمان خود / هویت ایرانی در تیر پرتاب شده از کمان آرش
سریع القلم، ماندلا، ملکیان، بازرگان، گاندی و دغدغه های بزرگشان / رهبران واقعی به جای دیگران خود را تغییر می دهند
 عمل قبیح برخی روشنفکران لیبرال ایران علیه رالز / آیا رالز خائن و مرتد است؟ / اندیشه های کلیسایی رالز یک و تاثیر آن در اندیشه های عدالت ورزانه رالز دو
ناهماهنگی میان دولت و کارشناسان وزارت اطلاعات در باره اف ای تی اف / نبود وفاق در دولت پزشکیان؛منازعه، مادر شکاف ملت دولت / صدا وسیما علیه وفاق

۲۱۶۲۱۶