فضای مجازی به همراه خود چالش‌های جدیدی به واقعیت‌های زندگی دانش‌آموزان و خانواده‌ها افزوده است. امیر تجلی‌نیا، مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش در گفتگو با «ایران» به آسیب‌هایی که فضای مجازی برای دانش‌آموزان ایجاد کرده و والدین را نگران کرده، اشاره کرد و اظهار داشت: یکی از بزرگترین تهدیدها که دانش‌آموزان هم‌اکنون با آن روبرو هستند، صرف زمان زیاد و بدون حد و مرز در فضای مجازی است؛ موضوعی که هم برای مسئولان آموزش و پرورش و هم برای والدین بسیار نگران‌کننده است. به‌عبارتی می‌توان گفت که این آسیب به نوعی «اعتیاد به فضای مجازی» تعبیر می‌شود.
مدیر کل امور تربیتی و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش در پاسخ به سؤالی درباره آماری از میانگین و زمان حضور دانش‌آموزان در فضای مجازی، بیان کرد: در حال حاضر مشخص نیست که هر دانش‌آموز به‌طور متوسط چند ساعت در روز در فضای مجازی به سر می‌برد، اما مطمئناً استفاده مکرر از آن به معضلات زیادی منجر می‌شود. یکی از اولین مواردی که در این رابطه مهم است، هدر رفتن وقت ارزشمند دانش‌آموزان است که ساعات طولانی روی شبکه‌های اجتماعی صرف می‌شود. والدین انتظار دارند این زمان به فعالیت‌های مفید و سازنده تخصیص یابد. از سویی دیگر، فراتر از اتلاف 시간، استفاده بیش از حد از فضای مجازی می‌تواند منجر به مشکلات جسمی نظیر کم‌تحرکی و چاقی شود، همچنین عوارضی مانند ضعیف شدن بینایی و دیسک‌های بین‌مهره‌ای نیز حاصل می‌شود.
چالش دیگری که وجود دارد این است که دانش‌آموزان چه محتواهایی را در فضای مجازی مشاهده می‌کنند و این نکته نگران‌کننده‌ای برای والدین شده است. مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش در این زمینه گفت: لازم است اولیا بدانند که چه مسائلی در فضای مجازی دانش‌آموزان را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. در کشورهای توسعه‌یافته، مکانیزم‌هایی برای کنترل و کاهش آسیب‌های اجتماعی برای دانش‌آموزان وجود دارد که باید به آن توجه شود.
تجلی‌نیا در پاسخ به سؤالی درباره اختلالات روانی ناشی از استفاده مداوم از فضای مجازی و تأثیر آن بر تک‌بعدی شدن دانش‌آموزان، خاطرنشان کرد: آسیب‌های اجتماعی به نوعی مسری هستند و دانش‌آموزانی که به‌طور مداوم در فضای مجازی وقت می‌گذرانند، می‌توانند با جستجو در اینترنت عواقب استفاده افراطی از این فضا را مشاهده کنند و از آن آگاه شوند.
والدین اطلاعات کمی از آسیب‌های فضای مجازی دارند
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش، در پاسخ به این پرسش که والدین برای محدود کردن استفاده دانش‌آموزان از تبلت و گوشی‌های هوشمند چه اقداماتی باید انجام دهند، مطرح کرد: برای این مسئله ابتدا باید به موضوع اعتیاد به مواد مخدر اشاره کنیم. به‌طور مستمر در کشور با اعتیاد به مواد مخدر مبارزه می‌کنیم؛ تنها در این مسیر، سه هزار و ۹۸۰ شهید و ۱۲ هزار و ۵۰۰ جانباز داده‌ایم. با این حال، با توجه به آمار، نرخ ترک اعتیاد پایدار ما زیر 5 درصد است.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش ادامه داد: خانواده‌ها به‌وضوح عواقب منفی اعتیاد متجاهر را در جامعه می‌بینند، اما نرخ ترک اعتیاد پایدار همچنان پایین است. برخی افراد بارها تلاش کرده‌اند ترک کنند اما دوباره بازگشته‌اند. والدین به‌خوبی آگاه‌اند که اعتیاد به مواد مخدر یک آسیب جدی است؛ زیرا آثار آن، شامل افزایش مرگ و میر و مشکلاتی مانند آمار ابتلا به HIV / ایدز در معتادان، مشهود است. اما نسبت به خطرات فضای مجازی حساسیت کمتری دارند، زیرا آثار آن قابل مشاهده نیست و اطلاعات کمی درباره‌اش دارند.
تجلی‌نیا تأکید کرد: تصور نکنیم که می‌توان به‌راحتی یک دانش‌آموزی که به فضای مجازی یا بازی‌های آنلاین معتاد شده را از این فضا بیرون آورد. برای مثال در موضوع ترک نکردن اعتیاد به مواد مخدر باوجود تمامی هزینه‌های انجام‌شده، وضعیت ترک اعتیاد به فضای مجازی به چه شکل خواهد بود؟
وی همچنین اشاره کرد که فضای مجازی بخشی از زندگی امروزی است و ممکن است به همین دلیل والدین نسبت به آن حساسیت کمی دارند، زیرا آن را یک امر طبیعی می‌دانند، اما در این بین، باید سطح درک بچه‌ها را در نظر بگیریم. آنها نه تنها به‌عنوان یک وسایل سرگرمی بلکه به‌عنوان یک فضای آسیب‌زا به آن نگاه کنند و باید به والدین در مورد معایب و آسیب‌های این فضا به دانش‌آموزان آگاهی بخشید. همچنین باید توجه داشته باشیم که نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم که دانش‌آموزان به‌طور کامل از فضای مجازی فاصله بگیرند؛ این موضوع به هیچ وجه واقعی نیست.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش تأکید کرد: هرچه بیشتر بتوانیم شادی، نشاط، تحرک و انجام فعالیت‌های خانوادگی را در برنامه‌های کودکان و نوجوانان بگنجانیم، ارزشمندتر خواهد بود و به‌نوعی به‌عنوان روش‌های پیشگیری عمل می‌کند تا به دانش‌آموزان کمک کند از غرق شدن افراطی در فضای مجازی جلوگیری شود. منطقی نیست که استفاده از گوشی‌های تلفن همراه و فضای مجازی را برای دانش‌آموزان ممنوع کنیم بلکه باید قواعد و پروتکل‌هایی را برای آنان ایجاد کنیم که دارای حد و مرز باشد. به عنوان مثال، آیا مجاز است که دانش‌آموز در هر ساعتی از شبانه‌روز به معلم خود پیام دهد؟ آیا مجاز است با هر فرد ناشناسی که در فضای مجازی تمایل به برقراری ارتباط دارد، ارتباط برقرار کند؟ یا آیا از هویت واقعی آن شخص اطمینان دارد؟ این مسائل را باید به دانش‌آموزان آموزش دهیم.
وی در مورد رده سنی که بیشتر از فضای مجازی استفاده می‌کنند، اشاره کرد که هرچه سن دانش‌آموزان بالاتر می‌رود، استفاده آنها از فضای مجازی و گوشی هوشمند نیز افزایش می‌یابد. از این‌رو، دانش‌آموزان مقطع متوسطه بیشتر از فضای مجازی بهره می‌برند. با این وجود، در حال حاضر، تعداد زیادی از دانش‌آموزان مقطع ابتدایی نیز به این فضا و گوشی‌های هوشمند وارد شده‌اند.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش با تأکید بر کاهش سن آسیب‌های اجتماعی، گفت: روند و انواع آسیب‌های اجتماعی متنوع‌تر شده و سن افرادی که در این زمینه درگیر می‌شوند، کاهش یافته است. همچنین چند نوع آسیب اجتماعی ممکن است به‌صورت همزمان در زندگی یک فرد وجود داشته باشد، که این موضوع بیشتر در دختران مشهود است و سرعت رشد آن نیز بیشتر است.
دانش‌آموزان تحت‌تأثیر بلاگرها
دکتر فروغ تیموریان، جامعه‌شناس و کارشناس آموزشی در گفتگو با «ایران» به آسیب‌های نوپدید ناشی از فضای مجازی و ضرورت فرهنگ‌سازی برای پیشگیری از آن پرداخت و عنوان کرد: از منظر جامعه‌شناسی، یکی از دلایل این وضعیت جذابیت فزاینده فضای مجازی است و عامل دیگر، حضور بلاگرهایی است که به طور مستمر روزمرگی‌های خود را در زمینه‌های متفاوت به نمایش می‌گذارند. دانش‌آموزان به‌طور آشکاری تحت‌تأثیر این فضا قرار گرفته‌اند تا جایی که نحوه مد، گفتار، پوشش، طرز غذا خوردن و سبک زندگی آنها دگرگون شده است.
وی همچنین به روی‌آوری نوجوانان به گیاهخواری و حذف قند از رژیم غذایی‌شان اشاره کرد و این تغییرات را ناشی از سبک زندگی بلاگرها دانست. به‌عنوان مثال، نوجوانی که در دوران بلوغ است و بدنش به مواد غذایی مختلف از جمله قند نیاز دارد، با تبلیغات یک بلاگر ممکن است قند را از وعده‌های غذاییش حذف کند.
تیموریان ادامه داد: من به‌عنوان یک معلم در مدارس می‌بینم که بسیاری از دانش‌آموزان به دلیل گیاهخواری یا حذف قند از رژیم غذایی‌شان، ناگهان در کلاس بی‌حال و بی‌هوش می‌شوند. وقتی از آنها می‌پرسیم، متوجه می‌شویم که قند و شکر مصرف نمی‌کنند یا گوشت را از برنامه غذایی خود حذف کرده‌اند. آنها به‌سادگی این مواد را حذف کرده و هیچ جایگزینی برای آن ندارند.
این کارشناس آموزشی بر لزوم توجه به این موضوع تأکید کرده و گفت: این مسائل فراتر از کار یک نهاد یا وزارت‌خانه خاص است و نیاز به یک اقدام زیربنایی و اصولی دارد که فقط با همت دولت‌ها قابل تحقق است و از عهده خانواده‌ها یا کارشناسان به تنهایی خارج است.
وی با تأکید بر تسلط والدین بر میزان استفاده فرزندشان از گوشی‌ها و فضای مجازی گفت: استفاده دانش‌آموزان از این فضا به‌حدی افزایش یافته که خانواده‌ها کمتر قادر به کنترل فرزندان خود هستند. اگر بخواهیم مدرسه و آموزه‌ها را در نظر نیاوریم، تأثیر معلم و مدرسه نیز به حداقل رسیده است.
تیموریان گفت: زمانی که به عنوان یک معلم در کلاس صحبت می‌کنم، برخی دانش‌آموزان به‌دلیل تأثیرات منفی فضای مجازی توجه چندانی به صحبت‌های من نمی‌کنند. آنان حتی در جواب ما می‌گویند، با توجه به زندگی دیجیتال و تکنولوژیک امروز، چطور می‌توان از این فضا استفاده نکرد؟ این وضعیت نیازمند یک اقدام اساسی و روند بنیادی برای مقابله است. برای مثال باید از سوی نهادهای بزرگتر یا دولت‌ها با بلاگرهایی که به‌صورت آسیب‌زا با نسل نوجوان کار می‌کنند، برخورد قاطع و قضایی صورت گیرد؛ چون آنها به‌صورت هوشمند بر روی ذهن کودکان و نوجوانان تأثیر می‌گذارند.
این کارشناس آموزشی ادامه داد: نمی‌توانیم ادعا کنیم که اگر کسی روزمرگی‌های خود را با دیگران به اشتراک می‌گذارد یا تبلیغات مضر انجام می‌دهد، این کار را بدون هدف انجام می‌دهد. برخی از این فعالیت‌ها به‌طرز واضحی هد‌ف‌مند هستند. دولت‌ها، نیروی انتظامی، قوه قضائیه و دیگر نهادهای مرتبط باید با نظارت بیشتر و اعمال جریمه یا تذکر به مقابله با بخشی از محتوایی که به کودکان و نوجوانان ضرر می‌زند، بپردازند. در غیر این صورت، در آینده با نسلی مواجه خواهیم بود که کنترل آن برای ما دشوار خواهد بود.
ایجاد رخوت میان دانش‌آموزان
وی اشاره کرد: نسل کنونی می‌تواند نیروی محرکه‌ای برای توسعه، پیشرفت و بهبود جامعه خود باشد، اما برخی برنامه‌ها یا افراد به‌دنبال ایجاد نسلی بی‌انگیزه و تنبل هستند که در آن سستی و رخوت حاکم شود. مقابله با این موضوع نیاز به اقدام بزرگی دارد که فراتر از حوزه‌های آموزشی رفته و نیازمند تدبیرها و آسیب‌شناسی جدی است.
این جامعه‌شناس بیان کرد: برخی بلاگرها، وب‌سایت‌ها و صفحات مجازی باید تحت‌فیلتر نهادهای قضایی قرار گیرند. زمانی که به‌طرز بارز اقدام به تبلیغ کسب‌وکارهای یک شبه و وعده‌های شکوفایی مالی می‌کنند، طبیعی است که نوجوانان تحت‌تأثیر چنین تبلیغاتی قرار گیرند و تلاش کنند تا یک شبه تغییرات بزرگی در زندگی خود ایجاد کنند. لذا کنترل، فیلتر و انتخاب این منابع واجب است. هرچقدر من به‌عنوان معلم در کلاس از پیامدهای این مسائل بگویم، کافی است یک صفحه پر زرق و برق با تبلیغات را مشاهده کنند تا اطلاعات من بی‌اعتبار شود.
وی ابراز امیدواری کرد، افرادی که می‌توانند مراجع کنترلی مؤثری باشند، مانند پلیس فتا، نهادهای قضائی و ادارات مختلف، نسبت به این معضلات توجه بیشتری نشان دهند و به تخلفات تأثیرگذار بر نسل نوجوان پاسخگو باشند. همچنین باید توجه داشت که این مسأله محدوده‌اش به تبلیغات مبهم نمی‌رسد؛ حتی صفحات مرتبط با طب سنتی ممکن است نمایندگی کنند انواع داروهای غیراستاندارد و غیرمجاز و در نتیجه هیچ نظارت قانونی بر روی این صفحات وجود نداشته باشد، و هر روز شرایط بدتر و غیرقابل کنترلی می‌شود. باید تمامی نهادها دست به دست هم دهند تا این موضوع به‌سرعت حل شود.
به دانش‌آموزان دختر بیشتر توجه شود
وی در پاسخ به سؤالی درباره اینکه چرا دختران تحت تأثیر فضای مجازی بیشتر از پسران قرار می‌گیرند، تأکید کرد: گاه مشاهده می‌شود دختران کمتر دیده شده و به‌طرززا به حاشیه می‌روند. برخی افراد برای به‌دست آوردن توجه و مطرح کردن خود، از روش‌های مختلفی ابراز وجود می‌کنند. برای مثال، در برخی مدارس رفتارهایی نظیر سیگار کشیدن و درگیری با مواد مخدر به وضوح دیده می‌شود که باید در اسرع وقت اقداماتی مؤثر برای جلوگیری از این آسیب‌ها صورت گیرد.
وی افزود: به‌طور کلی دختران به علت فشارهای اجتماعی ناشی از مشکلات اقتصادی خانواده‌ها به‌طور ویژه تحت‌تأثیر قرار می‌گیرند و در نتیجه آسیب‌پذیرتر و شکننده‌تر می‌شوند. آنها گاه به‌دنبال جلب توجه به این طریق هستند که خود را در سطحی برابر با پسران نشان دهند و به سمت رفتارهای ناپسند سوق داده می‌شوند تا ثابت کنند که در برخی زمینه‌ها هیچ‌چیزی از پسران کمتر ندارند. این موضوع به آسیب‌های اجتماعی و چالش‌هایی که فضای مجازی و پسران ایجاد می‌کند، برمی‌گردد.
این کارشناس آموزشی در مدارس متوسطه با تأکید بر لزوم توجه مخصوص به دختران آسیب‌پذیر گفت: باید تمام تلاش خود را به کار گیریم تا چالش‌های نوجوانی و جوانی آنها را شناسایی و حل کنیم.