در حین صرف قرمه‌سبزی جمیله شیخی با آتیلا پسیانی به دوستی رسیدم

بررسی فعالیت‌های او در حوزه تئاتر یکی از تأثیرگذارترین کارهای تجربی در ایران به شمار می‌آید، و این مطلب نگاهی به آثار آتیلا پسیانی دارد. هنرمندی که در تاریخ ۱۴ مهر و پس از یک دوره بیماری به دیار باقی شتافت. او به همراه همکار قدیمی‌اش، محمد چرمشیر، آثاری را به وجود آوردند. پسیانی که بیش از چهار دهه از زندگی‌اش را در عرصه فعالیت‌های هنری صرف کرده بود، به زودی توانست استعدادهای فراوان خود را در بازیگری به همه نشان دهد. در نیمه دوم دهه ۵۰ و ابتدای دهه ۶۰، او به چهره‌ای معتبر در میان بسیاری از جریان‌های فکری موجود در هنر کشور تبدیل شد و به همین خاطر، تا پیش از شدت گرفتن بیماری‌اش، همواره حاضر بر صحنه بود. کارنامه هنری او شامل بیش از ۴۰ نمایش، نزدیک به ۸۰ فیلم سینمایی و بیش از ۷۰ سریال و مجموعه است که این خود دلیل محکمی بر فعالیت‌های پیوسته و پرثمر او در ۵ دهه اخیر محسوب می‌شود.

به مناسبتی به یاد این هنرمند بزرگ، گفتگویی با بهزاد فراهانی، دوست نزدیک آتیلا پسیانی داشتیم که مشروح آن در ادامه آمده است.

چگونه می‌توانید آتیلا پسیانی را توصیف کنید؟

در نظر من آتیلا هنرمند شجاعی بود و بسیار متاسفم که او را از دست دادیم. من به همسرش فاطمه، دخترش ستاره و پسرش خسرو صمیمانه تسلیت می‌گویم و امیدوارم که بتوانند با غم فقدان او کنار بیایند. نباید فراموش کنیم که همه ما روزی مسافریم و برخی زودتر راهی می‌شوند و برخی دیرتر. اما نهایتاً همه ما این سفر را خواهیم کرد. آتیلا انسانی بزرگ، ارزشمند و شریف بود و یکی از نقاط قوت او مادرش، خانم جمیله شیخی، بود. خانم شیخی فردی بسیار بزرگ و با اصول بود که هرگز منافع شخصی را بر منافع عمومی ترجیح نداد و سعی داشت اثرات مثبتی بر پسرش بگذارد. آتیلا یکی از کارگردانان جوانی بود که با جسارت به تجربه‌اندوزی می‌پرداخت و هیچ‌گاه از این که آیا تجربیاتش پذیرفته می‌شود یا نه، هراسی نداشت، بلکه می‌خواست خلاقیت‌هایش را به نمایش بگذارد و این رویکرد، نوعی نگاه به هنر به حساب می‌آید. می‌توان آثار آتیلا را به دو دسته تقسیم کرد: بخشی که در آن تلاش می‌کرد آوانگارد باشد و نوآوری‌هایش را به فعلیت برساند و بخشی که به تئاتر ملی نیز توجه دارد.

اولین دیدار شما با آتیلا پسیانی چه زمانی بود؟

اولین بار در خانه مادر آتیلا با یکدیگر آشنا شدیم. خانم شیخی بر این باور بود که بهترین قرمه‌سبزی را می‌پزد و از من دعوت کرده بودند تا یک روز ناهار در خانه‌شان از قرمه‌سبزی‌اش بچشم. به عقیده‌ام، او در این زمینه حق داشت، زیرا آن غذا یکی از خوشمزه‌ترین‌ها بود و به همین بهانه با آتیلا آشنا شدم. چون با پدر آتیلا، پسیانی بزرگ، آشنایی داشتم و صحبت از ایشان خوشحالی خانم شیخی را به دنبال داشت. از آنجا دوستی ما شکل گرفت و بعداً در خانه تئاتر و هیئت مدیره انجمن بازیگران نیز با هم همکاری کردیم و دوستی‌مان عمیق‌تر شد.

روش کار آتیلا پسیانی در تئاتر واکنش‌های مخالفانی را به دنبال داشت. تا چه اندازه این روش توانست در شکوفایی و پیشرفت تئاتر ما تأثیرگذار باشد؟

اگر شما بخواهید من بی‌دلیل از آتیلا تمجید کنم، چنین چیزی نخواهم کرد، چرا که کار آقای پسیانی طبیعتی غیرمعمول و خاص داشت و به هیچ وجه با روند موجود در تئاتر ملی ما مطابقت نداشت. خود او هم تأکید داشت که به دنبال کارهای خاصی است که لزوماً به مذاق عمومی خوش نیاید و این رویکرد در آثارش مشهود بود. بعضی‌ اوقات، او کارهایی اجرا می‌کرد که با عرف تئاتر معمولی ایران سازگار نبود و چنین مساله‌ای واکنش‌های متعددی را از سوی تماشاگران به دنبال داشت.

قبل از اینکه بیماری آتیلا به وضعیتی بحرانی برسد، او کمتر در عرصه هنر حاضر می‌شد. آیا هنرمندان پیشکسوت دیگری هم چنین مسیری را دنبال کرده‌اند و دلیل این امر چیست؟

در مرحله اول، آتیلا با بیماری مواجه بود، اما مساله اصلی این است که دولت‌ها در ایران به تئاتر ملی و مردمی اجازه رشد نمی‌دهند. من این جمله را از چند وزیر شنیده‌ام که می‌گویند ما هزینه‌ای نمی‌کنیم تا شما علیه ما نمایش برگزار کنید. تئاتر باید آزاد باشد و باید انتقاداتی از شرایط اجتماعی، روحی و روانی مردم و ارتباط آنها با حاکمیت را شامل شود، اما وقتی این دیدگاه با سرکوب مواجه می‌شود، مشکلاتی به وجود می‌آید. برخی از هنرمندان با این شرایط کنار می‌آیند و برخی دیگر به کارهای دیگری مشغول می‌شوند، اما در نهایت خستگی و نارضایتی به سراغ هنرمند می‌آید. متاسفانه این واقعیت وجود دارد، اما من هرگز خسته نمی‌شوم.

این نکته را نیز به عنوان جمع‌بندی می‌گویم که وفات آتیلا برای همه ما واقعاً تلخ و عذاب‌آور بود، به‌ویژه اینکه این بیماری بسیار او را رنجور کرد.