عدم تعادل، قربانی گزارشگری آمار محور

به اعتقاد کارشناسان، عدم تعادل در تولید و مصرف برق نه تنها ناشی از تحریم‌ها بلکه نتیجه ناکارآمدی برخی از مسئولان است که همواره منجر به قطعی برق شده است. این وضعیت به‌خصوص در روزهای اخیر به وضوح قابل مشاهده بود، زمانی که قطعی چند ساعته برق در پایتخت در گرما و فشار تابستان، مشکلات زیادی برای شهروندان ایجاد کرد و یادگاری ناگوار در تاریخ دولت سیزدهم رقم زد. ارثیه‌ای که از قطعی برق و سهمیه بندی آن برای صنایع به جای مانده، به گفته نظریه‌پردازان خسارات زیادی به بار آورده است؛ علی‌رغم مطالبات گاه به گاه مسئولان برای حل مسئله ناترازی، این چالش کماکان پابرجاست. با این حال، بخش خصوصی با ارائه پیشنهادات و راهکارهای مختلف امیدوار است که تا پایان دوره چهار ساله دولت جدید، این مشکل را بهبود ببخشد.

آمارسازی‌های از بین بردن ناترازی برق، از شایعه تا حقیقت

علی بخشی، رئیس سابق سندیکای صنعت برق، در گفتگو با آرمان ملی اظهار داشت: چالش ناترازی برق از دیرباز در دولت‌های مختلف وجود داشته و به رغم اعلام‌های پی در پی از سوی برخی افراد، این مشکل همچنان پابرجاست. در سال گذشته میزان ناترازی برق به بیش از ۱۲ هزار مگاوات رسید و این رقم هر ساله در حال افزایش است بدون اینکه برنامه‌ریزی مؤثری از سوی دولت برای رفع آن صورت گرفته باشد. با این حال، راه‌حل‌های متعددی به ویژه از سوی بخش خصوصی ارائه شده که امیدواریم در دولت جدید به طور جدی مورد توجه قرار گیرد. افزایش ظرفیت تولید برق به ویژه از طریق منابع تجدیدپذیر، یکی از رویکردهایی است که می‌تواند به رفع ناترازی کمک کند، زیرا امیدواریم بهبود کارآیی نیروگاه‌های حرارتی در شرایط موجود محقق نشود. برنامه‌ریزی شده بود که حدود ۱۰ هزار مگاوات به ظرفیت تولید برق از منابع تجدیدپذیر افزوده شود، اما در حال حاضر تنها ۱۰۰۰ مگاوات محقق شده است. همچنین امیدواریم با راه‌اندازی کنتورهای هوشمند، مصرف برق بهینه‌تر شود و این روش به ویژه برای صنایع پرمصرف و انرژی‌بر در حال بررسی است. در صورتیکه بتوانیم به مقوله ترانزیت برق با کشورهای همسایه نیز توجه بیشتری کنیم، قطعاً می‌توانیم به هدف ایران تبدیل شویم و به «هاب انرژی» در منطقه دست یابیم، و به این ترتیب چالش ناترازی را حل نماییم.

رفع ناترازی برق شرطی تا پایان سال ۱۴۰۷

این کارشناس با اشاره به اینکه بالاترین میزان مصرف برق معمولاً در تابستان رخ می‌دهد، افزود: گرمای شدید موجب افزایش استفاده از دستگاه‌های سرمایشی و به تبع آن مصرف برق بالا می‌شود. اما کشورهای همسایه شمالی ایران معمولاً در فصل زمستان با افزایش مصرف وسایل گرمایشی مواجه‌اند. اگر شبکه برق خود را با این کشورها به اشتراک بگذاریم، می‌توانیم برق مورد نیاز را از طریق جابجایی بار تأمین و مشکلات را تا حدی کنترل کنیم. بخشی در ادامه گفت: اجرای پروژه‌های جدید نیروگاه و یا تعمیر و بازسازی نیروگاه‌های موجود به زمان زیادی نیاز دارد و این پروژه حداقل ۳ تا ۴ سال زمان خواهد برد. اگر دولت جدید از همان ابتدا مسائلی را در این زمینه به طور ویژه دنبال کند، می‌توانیم در پایان این دوره چهار ساله به نتایج مطلوبی دست یابیم و به تراز منطقی بین تولید و مصرف برسیم.

ضرورت بهینه‌سازی در شبکه توزیع برق

بخشی در مورد شبکه توزیع بیان داشت: در حین توجه به تأمین برق، باید به این نکته توجه داشته باشیم که شبکه‌های توزیع نیاز به توسعه دارند؛ چرا که در برخی موارد افزایش تولید در یک نقطه ممکن است اما ظرفیت مناسب برای انتقال آن وجود نداشته باشد. به همین دلیل، اگر بر روی این مقوله‌ها به طور کامل توجه شود، ناترازی‌ها به شکل قابل قبولی کاهش می‌یابند. او در خصوص قطعی‌های برق در پایتخت، به ویژه در روزهای پایانی دولت سیزدهم، توضیح داد که شبکه‌های برق، به ویژه در تهران، فرسوده شده‌اند. این مشکل به همراه چالش‌های دیگر که بررسی شد، عواملی هستند که منجر به خاموشی‌های چند ساعته اخیر شده‌اند، که سابقه نداشته است. باید یادآور شد که عمر مفید یک شبکه معمولاً حدود ۶ سال است، اما اکنون بخش‌هایی از شبکه برق تهران، عمر آن‌ها تقریباً به ۲۰ سال می‌رسد. این مشکل، به ویژه در مواقع گرمای شدید و افزایش نیاز به دستگاه‌های سرمایشی به عدم توانایی در تأمین برق منجر می‌شود و در نهایت خاموشی‌های غیرقابل کنترل را به دنبال دارد که می‌توان با انجام کارهای کارشناسی و به کارگیری افرادی با صلاحیت این مسائل را حل کرد.

مدیریت ناترازی برق به قیمت خاموشی صنایع

طبق گزارش‌ها، از سال ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۱، مقدار فروش برق به بخش خانگی با رشد حدود ۴/۶ درصدی به ۲۵۵/۹۸ میلیون کیلووات ساعت رسیده است. برعکس، فروش برق به صنایع در این بازه زمانی با رشد ۹/۶ درصدی به ۵۶۷/۱۱۵ میلیون کیلووات ساعت افزایش یافته است. به بیان دیگر، در حالی که فروش برق به صنایع طی بازه زمانی ۱۳۹۶ تا ۱۳۹۹ به طور متوسط سالانه ۶/۸ درصد رشد داشته است، در سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ این رقم به ۹/۳ درصد کاهش یافته است. این داستان نشان می‌دهد که دولت سیزدهم برای کاهش قطعی‌های برق خانوارها، به کاهش فروش برق به صنایع و در نتیجه قطعی برق آن‌ها استناد کرده است. گزارشی که اخیراً از «انرژی سولوشن» منتشر شده، نمای دیگری از مدیریت ناترازی برق در دوران دولت سیزدهم را به تصویر می‌کشد. طبق این گزارش، عدم مدیریت مصرف برق در بخش خانگی در فصل‌های گرم موجب خاموشی‌های گسترده در صنایع و آسیب به بخش‌های تولیدی کشور شده است. بررسی خاموشی صنایع در فصل تابستان نشان‌دهنده شدت این فشار در سه سال گذشته و آغاز روند جدیدی است؛ به طوری که از سال ۱۳۹۶ تا ۱۳۹۹ در تابستان، به طور میانگین ۱۱ درصد تقاضای برق صنایع تامین نشده، اما این میزان در سه سال اخیر به ۳۸ درصد رسیده است.

ضرورت توجه عملی به مدیریت مصرف برق

در تاریخ ۲۶ فروردین ۱۴۰۳، حمیدرضا صالحی، عضو اتاق ایران، در یک نشست هیأت نمایندگان اتاق ایران عنوان کرد: «ما با ۸ هزار و ۵۰۰ مگاوات ناترازی برق در کشور مواجه هستیم که در ۱۰ سال آینده این عدد افزایش خواهد یافت. ضمن اینکه هر ساله میزان مصرف برق هم بیشتر می‌شود و اگر فشار مضاعف نکنیم، وضعیت به مراتب بدتر خواهد شد». کاهش توان تولید شاید یکی از کلیدی‌ترین چالش‌های ناترازی انرژی محسوب شود، اما وزیر نفت دولت سیزدهم همواره از راهکارهای اجرایی برای جبران ناترازی انرژی خبر داده است. وزیر نیرو نیز در یک همایش سراسری مدیران نیروگاه‌های کشور در تاریخ ۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۳، از ۱۸۰ برنامه راهبردی برای عبور موفق از اوج بار سال ۱۴۰۳ خبر داد که بخشی از آن شامل توسعه ظرفیت نیروگاهی، افزایش تولید برق، تعمیرات نیروگاهی، احداث یا تکمیل خطوط انتقال و پست‌های مورد نیاز به همراه فرهنگ‌سازی و اطلاع‌رسانی و … است. این برنامه‌ها در حالی مطرح شده که همواره بر پویش با انرژی، که تأکید بر مدیریت مصرف دارد، تأکید شده است.

ضرر میلیاردی صنایع از قطعی برق

بر اساس تحقیقات معاونت پژوهشی انجمن ساتکا، خسارت ناشی از قطعی برق در صنایع مختلف، از جمله فولاد، پتروشیمی و سیمان تفاوت چشمگیری دارد. به طور میانگین، ضرر هر کیلووات قطع برق چیزی بین ۵/۱ تا ۲ یورو برآورد شده است. در ایران، این ضرر بین ۷ هزار تا ۶۳ هزار تومان برای هر کیلووات متفاوت است. به گفته حمیدرضا صالحی، عضو کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی تهران، برآوردهای صنایع پتروشیمی، فولادی و سیمانی نشان می‌دهد که عدم‌النفع آن‌ها از قطعی برق به ۴ تا ۵ میلیارد دلار می‌رسد، در حالی که صنعت فولاد به تنهایی با عدم‌النفع ۳ میلیارد دلاری مواجه است. صالحی خاطرنشان کرد که صنایع کشور در تابستان با مشکل قطع برق و در زمستان با قطع گاز سروکار دارند. این وضعیت ناشی از عدم تعادل‌های موجود در بخش برق و گاز است که منجر به تصمیم‌گیری برای کاهش مصرف انرژی صنایع و انتقال آن به بخش خانگی گردیده است. برخی از شهرک‌ها و واحدهای صنعتی با قطع برق برنامه‌ریزی شده روبرو هستند.