“`html
۱۰:۱۷ – ۲۸ آذر ۱۴۰۳
مهندس مسعود عتیقی، منجم و عضو انجمن نجوم به بیان این موضوع پرداخت که مراسم شب چله به عنوان یک گنجینه فرهنگی ارزشمند از نیاکان این سرزمین به نسل حاضر و آینده منتقل شده و ما موظف به حفظ و حراست از اینچنینی رسوم هستیم.
او ادامه داد: نکته جالب در بسیاری از آیینهای ایرانی، اهمیت به آسمان و علم اخترشناسی باستانی است که منجر به شکلگیری مناسبتها و رسومات مختلف در جوامع ما شده است.
عتیقی به توضیح شب چلّه، که غالباً به عنوان «یلدا» شناخته میشود، پرداخت و گفت: این نام به وضعیت قرارگیری خورشید در آسمان مربوط میشود؛ در زمان انقلاب زمستانی، خورشید بیشترین زاویه را نسبت به دایره استوای آسمانی (۲۳.۵ درجه) از خود نشان میدهد.
مدیر انجمن نجوم آماتوری ایران خاطر نشان کرد: در ساعت ۱۲:۵۰ ظهر روز شنبه، اول دی ماه ۱۴۰۳، خورشید به نقطه انقلاب زمستانی میرسد که آغاز فصل سرد در نیمکره شمالی زمین محسوب میشود.
عتیقی همچنین افزود: همانطور که بارها ذکر شده، در همین زمان، ساکنان نیمکره جنوبی به استقبال فصل گرم تابستان میروند.
او تصریح کرد: لازم به ذکر است که تغییرات فصول به دلیل نزدیکی و فاصله زمین از خورشید نیست، بلکه به واسطه کجی محوری ۲۳.۵ درجه زمین نسبت به راستای مدار آن به دور خورشید اتفاق میافتد؛ بنابراین، مسیر زمین در آسمان و حرکت ظاهری خورشید بر سطح آسمان که به آن «دایرةالبروج» میگویند، زاویه ۲۳.۵ درجه را با استوای آسمانی ایجاد میکند.
مدیر انجمن نجوم آماتوری ایران تاکید کرد: این زاویه ۲۳.۵ درجه موجب ایجاد دو نقطه تقاطع در دایرهها میشود که به آنها «اعتدال بهاری» و «اعتدال پاییزی» میگویند و در این نقاط طول شب و روز در اطراف کره زمین برابر است.
وی یادآور شد: در دو سوی این نقاط، انقلابها وجود دارد که در آنها خورشید بیشترین فاصله را با استوای آسمان خواهد داشت. این نقاط به ترتیب «انقلاب تابستانی» و «انقلاب زمستانی» نامیده میشوند.
عتیقی با تاکید بر اهمیت آیین شب یلدا، خاطرنشان کرد که باید به جای مقایسه طول شب یلدا با سایر شبها، بر اهمیت این شب به عنوان یک میراث فرهنگی باستانی تمرکز کنیم و اجازه ندهیم که با ابزارهای دقیق مدرن، این آیین زیر سوال برود!
او افزود: نکته جالب این است که حدود دو هفته قبل از یلدا، زودترین غروب خورشید و حدود دو هفته پس از شب چله، دیرترین غروب خورشید رخ میدهد، که این باعث شده برخی به اشتباه شب یلدا را بلندترین شب سال ندانند؛ در حالی که این شب بین غروب خورشید در شامگاه ۳۰ آذر و طلوع آن در بامداد اول دی، طولانیترین شب سال به حساب میآید.
عتیقی ادامه داد: بهخصوص، هموطنان در شب اول دی، طولانیترین شب سال و به تبع آن، کوتاهترین روز را تجربه میکنند؛ در حالی که اختلاف طول شب در نقاط مختلف کشور یکسان نیست. به طور مثال، در جنوب شرق ایران مانند چابهار، طول شب چله ۱۳ ساعت و ۲۶ دقیقه و در شمال غرب کشور، مانند پارسآباد مغان، ۱۴ ساعت و ۳۹ دقیقه است.
مدیر انجمن نجوم آماتوری ایران به تنوع طول این شب در نقاط مختلف جهان نیز اشاره کرد و گفت: به عنوان مثال، در ایسلند، طول شب چلّه حدود ۲۰ ساعت و در کشورهای اروپایی نظیر انگلستان و آلمان، حدود ۱۶ ساعت است.
عتیقی در خصوص طول شب چله در پایتخت ایران؛ تهران، آن را ۱۴ ساعت و ۱۶ دقیقه ذکر کرد و گفت: این مدت زمان از غروب خورشید در ۳۰ آذر که در ساعت ۱۶ و ۵۴ دقیقه اتفاق میافتد تا لحظه طلوع خورشید در بامداد اول دی که در ساعت ۷ و ۱۰ دقیقه صبح خواهد بود محاسبه میشود.
وی یادآور شد: با توجه به مفهوم واژه «یلدا» که به معنای زایش است، این نام میتواند به تجلی نور در پس شب تاریک و پیروزی روشنایی بر تاريکی اشاره داشته باشد، که به نوعی به تولد نیز مرتبط است.
عتیقی عنوان کرد: در باور ایرانیان باستان، شب چلّه به عنوان آغاز خلقت در نظر گرفته میشد، و جالب است بدانید که اخترشناسان ایرانی در زمانهای قدیم، با وجود نداشتن ابزارهای مدرن، از تفاوتهای فاحش این شب نسبت به شبهای قبل و بعد آگاهی داشتند و شواهدی از این مراسم به ۸۰۰۰ سال قبل باز میگردد. همچنین، نام دیگر خورشید، «خور» است و در آیین کیش مهر، «خوره روز» به عنوان روز تولد مهر و آغاز سال نو محسوب میشده است.
این فعال عرصه نجوم آماتوری اظهار کرد: فرقههای مسیحی نیز با برخی اختلافات زادروز حضرت عیسی مسیح را به یکی از روزهای نزدیک به انقلاب زمستانی مرتبط میسازند و بر اساس روایات ابوریحان بیرونی، مبدأ تقویم کهن سیستانی در واقع آغاز زمستان بوده و در آثارالباقیه نیز یلدا به عنوان میلاد، تولد مهر و یا خورشید آمده است.
عتیقی ادامه داد: نکتهای که باید مد نظر داشت این است که زمان وقوع انقلاب زمستانی که ممکن است از ۳۰ آذر تا اول دی متفاوت باشد، ممکن است باعث برابر یا نزدیک به هم بودن طول شب اول و دوم دیماه شود؛ اما همانطور که پیشتر ذکر شد، اگر میخواهیم ارزشهای فرهنگی و آیینی را ارج نهیم، باید به آیین یلدا توجه ویژهای داشته و آن را پاس بداریم.
وی افزود: بهطور یقین، این شب به بهانهای برای گرامیداشت ارزشهای پیشینیانمان تبدیل شده و بهترین زمان برای کتابخوانی، شاهنامه خوانی، تفأل به دیوان حافظ و بیان تجربیات بزرگترها در کنار خوردن تنقلات است؛ در این شب خاص، فرصتی مناسب است که مردم به ویژه نوجوانان و جوانان از رسانههای جمعی و فضای مجازی فاصله گرفته و این شب را در کنار خانوادۀ خود سپری کنند.
مدیر انجمن نجوم آماتوری ایران خاطر نشان کرد: مراسم شب چلّه در سال ۱۳۸۷ خورشیدی در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد و در سال ۲۰۲۲ میلادی بهصورت مشترک با کشور افغانستان توسط یونسکو به ثبت جهانی رسید.
عتیقی بیان کرد: در سالهایی که زمان دقیق انقلاب تابستانی به اول دی منتقل میشود، متأسفانه برخی افراد با ناآگاهی و عجله، در تلاشاند تا با ارائه دقتهای ظاهری علمی، به میراث گرانبهای نیاکان ما خدشه وارد سازند و با ادعای برابر بودن طول شب اول و دوم دی، در قرن حاضر که انفجار اطلاعات در حال وقوع است، این روابط زیبای تاریخی را کم رنگ نمایند که جای تأسف و شگفتی دارد!
“`