طبق گزارش منتشر شده در سال ۲۰۲۴ از سوی صندوق بین المللی پول، ایران در ردیف کشورهایی قرار دارد که در عرصه اقتصادهای نوظهور، قابلیت های بالایی برای بهره برداری از هوش مصنوعی دارد. به رغم اینکه پیش بینی می شود این فناوری تا سال ۲۰۳۰ توانایی ایجاد دو میلیون شغل جدید در زمینه های برنامه نویسی، تحلیل داده و امنیت سایبری را خواهد داشت و همچنین افزایش بهره وری صنعت نفت و گاز تا ۲۰ درصد را در پی خواهد داشت، فعلاً تنها ۳۰ درصد از افرادی که در بازار کار ایران هستند، دارای مهارت های دیجیتال پیشرفته می باشند.
امیرعباس محمدی کوشکی، سرپرست تیم ملی اختراعات و نوآوری ایران و کارشناس کمیته نوآوری سازمان ملل متحد، ضمن بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر وضعیت اقتصادی و مشاغل در ایران و جهان، بیان داشت: هوش مصنوعی به عنوان یک فناوری نوآورانه، در حال دگرگون کردن ساختار اقتصادی جهان است؛ چراکه این فناوری با افزایش بهره وری و خلق فرصت های شغلی جدید، جایگزینی مشاغل سنتی را به ارمغان می آورد و دارای پیامدهای عمیقی بر بازار کار در سطح جهانی است.
وی افزود: گزارش صندوق بین المللی پول با عنوان «هوش مصنوعی و آینده کار» به تحلیل این پیامدها پرداخته و دیدگاهی جامع در مورد فرصت ها و چالش های این فناوری برای کشورهای گوناگون ارائه می دهد و همچنین موقعیت ایران را در میان کشورهای نوظهور بررسی کرده است.
بر اساس اظهارات او، ایران با جمعیت و اقتصادی که در زمره کشورهای نوظهور قرار دارد، در حال حرکت به سمت پذیرش فناوری های پیشرفته است. این گزارش نشان می دهد که ایران در دسته بندی اقتصادهای بازار نوظهور (EM) قرار دارد
و اقتصادهای نوظهور به طور میانگین نرخ رشد سالانه ای معادل ۳.۵ درصد را تجربه کرده اند که بخش قابل توجهی از این رشد به پذیرش فناوری های جدید، از جمله هوش مصنوعی، مربوط می شود.
محمدی در ادامه به جزئیات گزارش صندوق بین المللی پول اشاره کرد و بیان کرد: این گزارش شامل داده های کلیدی درباره تأثیر هوش مصنوعی بر اقتصادها و بازار کار است که شامل موارد زیر می باشد:
شاخص آمادگی دیجیتال (AI Readiness Index)
•میانگین امتیاز اقتصادهای نوظهور: ۵۲ از ۱۰۰
•امتیاز تخمینی ایران (بر اساس زیرساخت ها): ۴۸ از ۱۰۰.
وابستگی بازار کار به فناوری های نوین
• ۲۵ درصد از شغل های موجود در ایران در معرض اتوماسیون و جایگزینی با هوش مصنوعی هستند
• پیش بینی می شود تا سال ۲۰۳۰، دو میلیون شغل جدید در زمینه فناوری اطلاعات، کشاورزی هوشمند و انرژی ایجاد گردد.
سرمایه گذاری کشورهای نوظهور در حوزه هوش مصنوعی
• میانگین سرمایه گذاری در فناوری هوش مصنوعی برابر با ۵ درصد تولید ناخالص داخلی (GDP) است
• تخمین صندوق برای ایران: نیاز به حداقل ۱۰ میلیارد دلار سرمایه گذاری در زیرساخت های دیجیتال تا سال ۲۰۳۵.
او تأکید کرد: هوش مصنوعی در بازار کار جهانی بر طبق داده های این گزارش، تقریباً ۶۰ درصد از مشاغل در کشورهای پیشرفته را تحت تأثیر قرار می دهد. این تأثیر به ویژه بر مشاغلی با وظایف تکراری و یدی بسیار مشهود است، درحالی که مشاغل با مهارت های بالا مانند تحلیل داده و مدیریت سیستم ها از این فناوری بهره مند خواهند شد. در کشورهای نوظهور، حدود ۴۰ درصد از مشاغل تحت تأثیر قرار می گیرند و اثرات هوش مصنوعی در این مناطق به دلیل محدودیت های زیرساختی و مهارتی، با سرعت کمتری نمایان می گردد.
این کارشناس کمیته نوآوری سازمان ملل متحد، نابرابری دیجیتال را یکی از پیامدهای مهم این فناوری دانسته و افزود: کشورهای توسعه یافته با زیرساخت های قوی و نیروی کار ماهر، قادر به بهره برداری بیشتر از مزایای هوش مصنوعی هستند. در حالی که کشورهای در حال توسعه، به ویژه در مناطق کمتر توسعه یافته، با نابرابری در دسترسی به فناوری دست و پنجه نرم می کنند.
او به نقل از گزارش جهانی اشاره کرد که پیش بینی می کند هوش مصنوعی تا سال ۲۰۲۵، ۹۷ میلیون شغل جدید در سطح جهان ایجاد خواهد کرد. اما در عین حال، احتمالاً ۸۵ میلیون شغل نیز به واسطه اتوماسیون از بین خواهد رفت.
ایران و هوش مصنوعی
سرپرست تیم اختراعات و نوآوری ایران با تأکید بر اینکه ایران به عنوان یک اقتصاد نوظهور، قابلیت های زیادی در بهره برداری از هوش مصنوعی دارد، گفت: با این حال، موانعی نظیر نابرابری دیجیتال، کمبود مهارت های پیشرفته در نیروی کار و ضعف در زیرساخت ها و قوانین مرتبط، مانع از استفاده بهینه از این فناوری شده اند.
او به بررسی فرصت ها و چالش های هوش مصنوعی در ایران پرداخته و گفت: در صنعت نفت و گاز، این فناوری می تواند هزینه های تولید را تا ۱۵ درصد کاهش داده و بهره وری را تا ۲۰ درصد افزایش دهد. همچنین، کشاورزی هوشمند می تواند بهره وری محصولات را تا ۳۰ درصد افزایش دهد و مدیریت منابع آبی را بهینه کند. توسعه فناوری اطلاعات در ایران نیز می تواند تا سال ۲۰۳۰، دو میلیون شغل جدید را ایجاد نماید. این فرصت ها به ویژه در زمینه های تحلیل داده، برنامه نویسی و امنیت سایبری بیشترین تأثیر را خواهند داشت.
او افزود: در زمینه چالش ها نیز، طبق گزارش صندوق بین المللی پول، ۲۱ درصد از جمعیت ایران هنوز به اینترنت پرسرعت دسترسی ندارند. این نابرابری دیجیتال به ویژه در مناطق روستایی و کم برخوردار شدیدتر است. به علاوه، تنها ۳۰ درصد از نیروی کار ایران دارای مهارت های پیشرفته دیجیتال هستند. فقدان چارچوب های قانونی مناسب برای مدیریت تأثیرات اجتماعی هوش مصنوعی نیز به عنوان یکی از چالش های اساسی مطرح است.
پیشنهادات برای بهبود بهره برداری از هوش مصنوعی در ایران
محمدی افزود: صندوق بین المللی پول پیشنهاد می کند که ایران برای بهره وری بهتر از هوش مصنوعی، در سه حوزه کلیدی اقدام کند که شامل موارد زیر است:
۱. سرمایه گذاری در زیرساخت های دیجیتال:افزایش پوشش اینترنت پرسرعت، به ویژه در مناطق محروم و توسعه شبکه های ارتباطی از جمله نیازهای اساسی کشور محسوب می شود.
۲. آموزش نیروی کار:برگزاری دوره های آموزشی تخصصی جهت تقویت مهارت های مرتبط با هوش مصنوعی، امنیت سایبری و تحلیل داده از دیگر اولویت هاست.
۳. تدوین چارچوب های قانونی و حمایتی:ایجاد قوانین جامع برای حفاظت از حقوق دیجیتال و تنظیم بازار کار در مواجهه با تأثیرات اجتماعی و اقتصادی هوش مصنوعی ضرورتی اجتناب ناپذیر است.
او تأکید کرد: هوش مصنوعی می تواند به عنوان یک محرک قوی در روند رشد اقتصادی و توسعه اجتماعی ایران نقش ایفا کند. این فناوری با بهبود بهره وری و خلق فرصت های شغلی جدید، امکان تقویت جایگاه ایران در میان کشورهای نوظهور را فراهم می آورد. اما برای بهره برداری کامل از این پتانسیل، لازم است به چالش هایی مانند نابرابری دیجیتال و ضعف زیرساخت ها توجه خاصی داشت. سرمایه گذاری در آموزش نیروی کار و تدوین سیاست های هوشمندانه، کلید موفقیت در این عرصه خواهد بود.