در پروژه بزرگ «مختارنامه»، نام بسیاری از بازیگران ذکر شد، اما خود آنها به این پروژه نپیوستند. حالا میدانیم که نقش مختار به فریبرز عربنیا سپرده شد، نقشی که از ابتدا برای جمشید هاشمپور توسط میرباقری طراحی شده بود. به جز هاشمپور، دیگر چه بازیگرانی از ایفای نقش مختار بازماندند؟
اگر تکرار بیپایان «مختارنامه» در تلویزیون نبود که از زمان اولین پخش آن در سال ۱۳۸۹ تا کنون باز هم به روی آنتن شبکههای مختلف رفته و حالا به نوعی با تکرار مکررش شناخته میشود، این سریال میتوانست بهجای شوخیهای پراکندهاش، با داستان، بازیها، صحنهآرایی، چهرهپردازی و کارگردانیاش در یادها باقی بماند.
تلویزیون به قدری بر استفاده بیوقفه از این دارایی اصرار ورزیده که به نظر میرسد دیگر بحث و بررسی درباره «مختارنامه» برای تماشاگران جذابیتی ندارد. حقیقتاً چه میتوان گفت درباره سریالی که تقریباً به مدت ۱۵ سال به شکل دائمی و پیوسته در تلویزیون عرضه میشود؟ کتاب ۶۰۸ صفحهای «پرونده مختارنامه»، که بهار امسال توسط «شرکت چاپ و نشر بینالملل» منتشر شده، میگوید هنوز موارد فراوانی وجود دارد که میتوان درباره «مختارنامه» گفت.
این اثر توسط رضا استادی نوشته شده است که در گذشته مسئول روابط عمومی سریال «مختارنامه» بوده و بنا به ادعای خود به دلیل این مسئولیت به اطلاعات و مدارک ارزشمندی دسترسی پیدا کرده و در تلاش است به سوالی پاسخ دهد که چرا «مختارنامه» به این اندازه ماندگار شده و چگونه پس از گذشت سالها از خلوص خود دور نشده است؟ او هدف خود را نگارش کتابی شبیه به «رمانی جذاب درباره سریالی دیدنی» قرار داده است.
کتاب دارای روایتی تاریخی و خطی از زمان نگارش فیلمنامه در سال ۱۳۸۱ تا داستانهای بعد از پخش آخرین قسمت سریال است و شامل بخشهایی با عناوین جمعبندی، نقاط ضعف، درباره داود میرباقری، عظیم جوانروح، محمود فلاح و نیز ضمائم و آلبوم تصاویر است.
در بخشی از این کتاب، درباره فرآیند انتخاب بازیگران بحث میشود، به ویژه سازندگانی که نامشان مطرح شد، اما در نهایت حضور نیافتند. در اینجا ماجرای رسیدن نقش مختار به فریبرز عربنیا بیان شده است؛ نقشی که ابتدا برای جمشید هاشمپور نوشته شده بود. بر اساس کتاب «پرونده مختارنامه»، نامهای زیر به دلایلی، از حضور در این پروژه بازماندهاند:
جمشید هاشمپور
در صفحه ۸۱ کتاب اشاره شده: «میرباقری به طور متداول، نقشها را با توجه به بازیگران مینویسد و فیلمنامه مختارنامه نیز بر اساس شخصیت جمشید هاشمپور نوشته شده است… وی که طبق گفتههای مختلف، از زمان فیلمبرداری «مسافر ری» از سوی میرباقری اعلام شده بود که قرار است نقش سلمان را ایفا کند، اینک با تغییر نقش سلمان به مختار، میتوانست مختارِ میرباقری باشد. هاشمپور برای ایفای این نقش خواستار دستمزدی معادل ۱۴۰ میلیون تومان (تقریباً هر ماه ۱۵ میلیون تومان) شد که به گفته نویسنده، رقم بسیار بالایی محسوب میشد و تلویزیون تمایلی به پرداخت چنین رقمی نداشت تا از افزایش بیرویه دستمزد بازیگران جلوگیری کند.
میرباقری این درخواست بالای دستمزد هاشمپور را به عنوان مانعی بزرگ تلقی کرده و از ادامه همکاری با وی سرباز میزند. او بر این باور است که هاشمپور به دلیل حجم بالای فیلمنامه و زمان طولانی تولید آن، دچار افت روحیه شده و با درخواست دستمزد بالا موجب میشود سازندگان به سراغ او نروند. عربنیا برای این نقش تقریباً نصف دستمزد هاشمپور را دریافت میکند، در حدود ماهیانه ۶ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان.
هدیه تهرانی
هدیه تهرانی از اواسط دهه ۱۳۷۰ تا پایان دهه ۱۳۸۰، سوپراستار زنان سینمای ایران به شمار میرفت. گروه کارگردانی «مختارنامه» برای ایفا کردن نقش جاریه، همسر عمر سعد، با او تماس گرفت و بر اساس ادعای کتاب، تهرانی بدون مطالعه فیلمنامه، شرایط را پذیرش میکند به شرطی که محمدرضا شریفینیا در سریال حضور نداشته باشد. نویسنده کتاب «پرونده مختارنامه» عنوان کرده که هدیه تهرانی دستمزدی معقول معادل ۷۵ میلیون تومان برای کل نقش پیشنهاد میدهد و پس از چانهزنی، حتی ۲ میلیون تومان تخفیف میدهد. اما به ادعای شریفینیا، او به میرباقری گفته که تهرانی باید به صورت رایگان در این پروژه ایفای نقش کند و گویا به میرباقری پیشنهاد داده که اگر خود به تهرانی زنگ بزند، او بدون هزینه میآید. در نهایت، این همکاری شکل نمیگیرد و نقش به ماهچهره خلیلی سپرده میشود که او با مبلغ تقریبی ۳۷ میلیون تومان این نقش را به عهده میگیرد.
حمید فرخنژاد
حمید فرخنژاد برای ایفای نقش عمر سعد در نظر گرفته شده بود، اما بعد از مطالعه فیلمنامه، پیشنهاد میدهد که به جای آن نقش مختار را بازی کند. میرباقری با این تغییر نظر موافقت کرده و قرارهایی نیز گذاشته میشود، اما فرخنژاد که تا اسفند ۱۳۸۲ در فیلم «به رنگ ارغوان» ابراهیم حاتمیکیا مشغول است، به دلیل شرایط جوی نامساعد و عدم اجازه حاتمیکیا برای ترک لوکیشن، قادر به مذاکره با گروه تولید «مختارنامه» نمیشود و عملاً این نقش را از دست میدهد.
علیرضا شجاعنوری
علیرضا شجاعنوری که به عنوان عبدالله، جوان نصرانی در فیلم «روز واقعه»، به یاد میآید، گزینه دیگر برای نقش مختار بود، اما به دلیل مشغلههای کاری فراوان و طولانی شدن زمان تولید، نمیتواند در پروژه حاضر باشد. او این روزها در سریال عظیم «سلمان فارسی» میرباقری نقش سلمان را ایفا میکند.
فرامرز قریبیان
فرامرز قریبیان که در سال ۱۳۶۲ نقش قیس بن مسهر را در فیلم «سفیر» ایفا کرده بود، یکی دیگر از نامزدهای نقش مختار بود، اما به دلیل سن بالا و ناتوانی در اسبسواری طولانی، از میان گزینهها کنار گذاشته شد.
عزتالله انتظامی
عزتالله انتظامی قرار بود نقش شوهرخواهر مختار را ایفا کند، اما به دلیل سن بالای خود ــ در آن زمان ۸۰ سال ــ موفق به حضور نشد و جمشید شاهمحمدی این نقش را ایفا کرد.
سیاوش طهمورث
نقش رئیس شرطههای کوفه به سیاوش طهمورث پیشنهاد شد، اما او به دلیل اینکه همین نقش را پیشتر در «معصومیت ازدسترفته» بازی کرده بود، این پیشنهاد را نپذیرفت و خواهان نقشی طولانیتر بود. در نهایت، حسین خانیبیک این نقش را بر عهده میگیرد.
رضا بابک
برای نقش میثم تمار گریم تست داده و حتی مقابل دوربین حاضر شده بود، اما به دلیل عارضه قلبی، از این پروژه کنار گذاشته شد و پرویز پورحسینی جای او را گرفت.
فرجالله سلحشور
نقش نجده بن عامر، سردسته خوارج، به فرجالله سلحشور پیشنهاد شد، اما او این ویژگی را نپذیرفت و در نهایت مسعود ولدبیگی این نقش را ایفا کرد.
شهاب عسگری
شهاب عسگری که از سال ۱۳۴۴ به عرصه سینما پا گذاشت، بیشتر به خاطر صدایش شناخته میشود تا تصویرش. او صدایی خشن و خاصی دارد که به راحتی در دوبله نقشهای منفی مورد استفاده قرار میگیرد. او در سریال «کوچه اقاقیا» در نقش برادر بزرگ زودجوش عطاران بازی کرده بود. قرار بود نقش عمر سعد را بازی کند، اما به دلیل ممنوعیت کاری، با وجود تست گریم و تایید کارگردان، از پروژه خارج شد و این نقش به مهدی فخیمزاده سپرده شد.
محمود پاکنیت، جمشید گرگین و چنگیز وثوقی
انتخاب اولیه برای نقش برادران زبیر به محمود پاکنیت، جمشید گرگین و چنگیز وثوقی تعلق داشت، اما در نهایت، جعفر دهقان، صالح میرزاآقایی و مجید علیالاسلام برای ایفا کردن این سه نقش جلوی دوربین رفتند.