بیماری زخم پپتیک (peptic ulcer disease) نوعی آسیب غیرسرطانی به لایه‌های داخلی و زیرمخاطی دستگاه گوارش محسوب می‌گردد. این آسیب غالباً با ترشح اسید معده در ارتباط است، اما امروزه پزشکان بر این باورند که دلیل اصلی ایجاد این زخم‌ها، تکثیر و حضور باکتری هلیکوباکتر پیلوری است، که با آسیب به لایه حفاظتی مخاط معده، منجر به بیماری‌های پپتیک می‌شود. از این رو، درمان پایه و اساسی این عارضه، استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها می‌باشد. شیوع بیماری زخم پپتیک در حدود ۶ تا ۱۵ درصد گزارش شده است. نوع زخم برحسب مکان آسیب به مخاط، می‌تواند به زخم معده یا دوازدهه تقسیم شود. زخم معده معمولاً با زخم دوازدهه همراه است و در افرادی مانند مردان سیگاری، میانسال یا سالمند با گروه خونی O و افرادی که تحت فشار روحی و استرس قرار دارند، بیشتر دیده می‌شود. زخم‌های معده به نسبت زخم‌های دوازدهه دیرتر بهبود می‌یابند، بیشتر احتمال بدخیمی دارند و غالباً با التهاب معده (گاستریت) همراه هستند. علائم این بیماری شامل درد در ناحیه فوقانی شکم (اپی‌گاستر)، سوزش سردل، سوء هاضمه و وجود خون در مدفوع می‌باشد. درد ممکن است به طور معمول بلافاصله پس از خوردن غذا یا هنگامی که فرد گرسنه است بروز کند. تشخیص با استفاده از عکسبرداری رادیوگرافی با بلع باریم و آندوسکوپی می‌تواند مفید باشد. بیشتر زخم‌ها اندازه‌ای کوچک دارند (کمتر از ۲ سانتیمتر). توزیع زخم‌های پپتیک معده عمدتاً در ناحیه آنترو (ابتدای معده) مشاهده می‌شود.
در سال‌های نه‌چندان دور، اعتقاد بر این بود که عوامل مرتبط با سبک زندگی، مانند تمایل به غذاهای پُرادویه یا مشاغل پر استرس، عامل اصلی بروز زخم‌های پپتیک می‌باشند. اما اکنون پزشکان به این نتیجه رسیده‌اند که عامل اصلی زخم‌های پپتیک، استرس یا رژیم غذایی نمی‌باشد، بلکه عفونت‌های باکتریایی و برخی داروها هستند که باعث ایجاد این زخم‌ها می‌شوند. زخم پپتیک بیماری رایجی است که بیش از ۱۰ درصد از بزرگسالان ممکن است در جوامع مختلف با آن مواجه شوند. خبر خوب این است که درمان مؤثر و موفقیت‌آمیز زخم پپتیک ممکن است.
علائم:
خروج خون با رنگ قرمز یا سیاه
حالت تهوع و استفراغ
کاهش وزن غیرقابل توضیح
تغییر اشتها
وجود خون تیره در مدفوع یا قیری شدن مدفوع
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
زخم پپتیک نیازی به درمان خودسرانه نداشته و نمی‌توان آن را بدون مشاوره با پزشک بهبود بخشید. اگر چه داروهای آنتی‌اسید و مواد مسکن ممکن است درد را تسکین دهند، اما این تسکین موقتی است. چنانچه نشانه‌هایی از زخم را تجربه کردید، حتماً برای درمان به پزشک مراجعه نمایید.
علل بروز زخم:
اگرچه در گذشته استرس و مصرف غذاهای پُرادویه به عنوان عوامل اصلی زخم‌های پپتیک در نظر گرفته می‌شدند، ولی امروزه پزشکان باکتری هلیکوباکتر پیلوری را به عنوان دلیل مهم ایجاد اکثر زخم‌ها می‌شناسند. این باکتری در لایه موکوسی که بافت معده و روده باریک را پوشش می‌دهد، زندگی می‌کند و در بیشتر شرایط مشکلی ایجاد نمی‌کند. ولی در بعضی موارد، می‌تواند به تخریب لایه موکوسی بپردازد و به التهاب معده یا دوازدهه منجر گردد و در نهایت سبب زخم شود. هلیکوباکتر پیلوری عفونت شایعی در معده و روده‌هاست. تحقیقات در ایالات متحده نشان داده که از هر پنج نفر زیر ۳۰ سال، یک نفر و از هر دو نفر بالای ۶۰ سال، یکی مبتلا به این عفونت است. گرچه هنوز به قطعیت نمی‌توان گفت که نوع انتقال هلیکوباکتر پیلوری چگونه است، اما احتمال انتقال آن از طریق تماس نزدیک مانند بوسیدن و همچنین از طریق غذا و آب منتفی نیست.
داروهایی که ممکن است منجر به ایجاد زخم شوند:
مصرف مکرر مسکن‌ها: داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی (NSAIDs) می‌توانند موجب تحریک و التهاب معده و روده باریک گردند. این داروها چه با نسخه و چه بدون نسخه در دسترس هستند و شامل آسپیرین، ایبوپروفن، ناپروکسن و کتوپروفن می‌باشند. به منظور جلوگیری از علائم گوارشی، این داروها باید در حین وعده‌های غذایی مصرف شوند.
داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی، سنتز آنزیم تولیدکننده پروستاگلاندین (سیکلواکسیژناز) را مختل می‌سازند. پروستاگلاندین‌ها ترکیبات شبه هورمونی هستند که از معده در برابر آسیب‌های شیمیایی و فیزیکی محافظت می‌کنند. در غیاب این محافظت، اسید معده می‌تواند به تخریب بافت معده منجر شده و باعث خونریزی و زخم گردد.
مصرف سیگار: نیکوتین موجود در تنباکو، مقدار و غلظت اسید معده را افزایش می‌دهد و در نتیجه خطر بروز زخم را بیشتر می‌کند. همچنین استفاده از سیگار باعث کاهش روند درمان می‌گردد.
مصرف زیاد الکل: الکل منجر به تخریب لایه موکوسی معده و افزایش تولید اسید می‌گردد. با این حال، هنوز مشخص نیست که آیا الکل به تنهایی باعث پیشرفت زخم می‌شود یا تنها علائم را تشدید می‌کند.
استرس: گرچه استرس به خودی خود دلیل ایجاد زخم پپتیکی نیست، اما می‌تواند به عنوان یک عامل مؤثر در تشدید این بیماری به شمار آید. استرس می‌تواند علائم زخم پپتیکی را تشدید کرده و روند درمان آن را به تأخیر بیندازد.
چه غذاهایی برای زخم معده مضر هستند؟
۱ ـ بدترین مواد غذایی، ترشی‌ها به ویژه ترشی سرکه، آب‌غوره و میوه‌های ترش هستند؛ ولی لیمو شیرین حتی در کمک به هضم غذا هم مفید است. ترشی‌جات مانند آب‌غوره و سرکه ضروری است که با مقدار بیشتری قند ترکیب شوند. استفاده مناسب از آب‌لیموی شیرین در غذا اشکالی ندارد و به دلیل توصیه‌های پزشکی برای گوارش ضروری است، سایر ترشی‌ها در مقادیر کم قابل قبول هستند چرا که بدن نیاز به تنوع در تغذیه دارد، ولی اعتدال در مصرف همواره ضرورت دارد؛
۲ ـ غذاهای سرخ‌کردنی و کلاً داغ سبب ایجاد انزجار و اضطراب، ضعف عمومی و مشکلات گوارشی می‌شوند.
۳ ـ نان کهنه و خشک و غذاهای مانده، حتی اگر در یخچال نگهداری شوند، از جمله موادی هستند که برای معده مضر می‌باشند.
۴ ـ مصرف نخود، لوبیا و عدس باید به حداقل برسد و تنها در مواقع مناسب و به صورت جبرانی با غذاهای دیگر (غیر از نان کهنه) مورد استفاده قرار گیرد. البته عدس باید بیشتر مصرف شود، زیرا برای تولید خون موثر است.
۵ ـ آب‌گوشت و غذاهای آبکی مانند آش، روغن و کره به دلیل لزجی که برای جدار معده ایجاد می‌کنند مضر محسوب می‌شوند.
۶ ـ بر خلاف روغن زیتون که به عنوان بهترین دارو برای زخم معده و دوازدهه محسوب می‌شود، روغن زیتون می‌تواند جدار معده و بدن را تقویت کرده و به حفاظت از آن‌ها کمک کند.
۷ ـ نوشیدن آب بین وعده‌های غذایی و پس از غذا می‌تواند موجب اختلال در هضم شود، بنابراین نوشیدن آب باید قبل از غذا یا حدود دو ساعت پس از آن انجام شود.
۸ ـ اما آبمیوه و ماست شیرین به شکل دوغ در حین غذا یا پس از آن مشکلی ندارند؛
۹ ـ افرادی که دچار زخم معده هستند باید از ترکیب بیش از دو غذا پرهیز کنند. ترکیب چند غذای مختلف حتی برای افراد سالم نیز می‌تواند ایجاد چالش کند و از عوامل بالقوه‌ی پیدایش زخم معده به شمار می‌رود.
۱۰ ـ بی‌نظمی و ریزه‌خواری در وعده‌های غذایی می‌تواند بزرگ‌ترین عامل ایجاد و بسترساز بروز زخم معده باشد.
۱۱ ـ افراد با زخم معده باید به موقع و غذاهای سبک و کم‌حجم مصرف کنند و پس از غذا باید تا حد امکان حرکت کنند.
۱۲ ـ از مصرف تخم‌مرغ باید اجتناب کرد، اما به دلیل خاصیت ضد فراموشی این ماده، می‌توان به جای آن از مغز گردو، سویا و ماهی استفاده کرد. تخم‌مرغ نیز به شکل محدود و حداکثر یک بار در هفته به همراه گوجه‌فرنگی یا سیب‌زمینی قابل مصرف است.
۱۳ ـ به طور کلی مواد غذایی مضری مانند عدس، پیاز و سبزی‌ها که برای بدن ضروری هستند باید با دیگر غذاهای مفید تلفیق شوند تا از بروز مشکلات جلوگیری گردد. بدن ما برای تولید خون به آهن نیاز دارد که در عدس، سبزیجات و برخی میوه‌ها یافت می‌شود، بنابراین در اینجا نیاز به ابتکار و تدبیر در تهیه یک رژیم غذایی مناسب بر اساس شرایط شخصی لازم است.
۱۴ ـ نباید برای مسأله زخم معده بی‌توجهی کرد، زیرا این عارضه می‌تواند به سرچشمه و بستر سایر بیماری‌ها تبدیل گردد؛
۱۵ ـ افرادی که معده سالم و رژیم غذایی مناسب دارند به ندرت دچار بیماری می‌شوند، زیرا بدن آن‌ها قوی است و سیستم ایمنی به خوبی به تنظیم نیازهای ضروری بدن اقدام می‌کند و هر آنچه ضروری نیست را مانند زباله دفع می‌کند؛ بنابراین هیچ میکروب یا ویروسی نمی‌تواند در بدن مقاوم جا بگیرد.
مواد غذایی مفید و ضد زخم معده:
خوراکی‌های دارای خواص ترمیم زخم‌های گوارشی مانند موز سبز، کلم‌ها، شنبلیله، دانه‌ها، انجیر، زنجبیل، شیرین بیان و چای مفید می‌باشند.
ضد نفخ‌ها
از دیرباز انسان از گیاهان و ادویه‌ها به عنوان درمانی طبیعی برای رفع گازهای روده و پاکسازی روده‌ها بهره می‌برده است. بر این اساس، تصور بر این است که ماده مؤثر این گیاهان در روغن آن‌ها نهفته و موجب انقباضات روده‌ای می‌گردد. خوراکی‌های ضد نفخ شامل رازیانه، شوید، بابونه، ریحان، سیر، نعناع و مریم‌گلی هستند.
ضداسهال‌ها
برخی مواد به طرز مؤثری در مقابله با اسهال عمل می‌کنند، که احتمالاً به سبب وجود ترکیبات خاصی مانند تانن‌هاست. این ترکیبات می‌توانند به افزایش جذب آب در روده‌ها کمک کرده و حرکات روده‌ای را کاهش دهند. همچنین بررسی شده که ترکیبات دیگری با اثر ضد میکروبی به بهبود اسهال می‌انجامند. نمونه این خوراکی‌ها شامل زغال‌اخته خشک، دارچین، دانه شنبلیله، سیر، زنجبیل، شیرین بیان، جوز هندی، برنج، چای و زردچوبه هستند.
ضد یبوست‌ها
اگر با یبوست مواجه هستید، می‌توانید به طبیعت مراجعه کرده و بهترین درمان خود را بیابید. سبک تغذیه نادرست، کمبود فعالیت بدنی و عدم نظم در پاسخگویی به نیاز طبیعی دفع، از دلایل اصلی و شایع تولید یبوست محسوب می‌شود. رژیم غذایی غالب در میان ما شهرنشینان معمولاً از فیبر کمتری برخوردار است.