در حال حاضر در میانه یک مسابقه فراگیر برای کشف ماه قرار داریم. به طور فزاینده‌ای، تعداد کشورها و شرکت‌هایی که به دنبال دسترسی به منابع و تسلط بر فضا هستند، به سمت سطح ماه جذب می‌شوند. با این حال، آیا ما برای ورود به این دوران تازه از اکتشافات قمری آمادگی داریم؟
اخیراً تصاویری از پرچم چین که بر روی سطح ماه افراشته شده است، به زمین ارسال شد. این رویداد، چهارمین بار فرود این کشور بر ماه و نخستین ماموریتی است که در آن نمونه‌هایی از خاک سمت پنهان ماه به زمین بازمی‌گردد. در طول بیش از یک سال اخیر، هند و ژاپن نیز موفق به فرود آوردن فضاپیماهایی بر سطح ماه شدند. در فوریه گذشته، یک شرکت آمریکایی به عنوان نخستین کمپانی خصوصی موفق به فرود یک سطح‌نشین بر روی ماه گردید و دیگر شرکت‌های بسیاری در حال آماده شدن برای این رقابت هستند.
به موازات این تحولات، ناسا قصد دارد با فضانوردان برنامه آرتمیس در سال ۲۰۲۶، انسان را به سطح ماه برگرداند. از سوی دیگر، چین نیز اعلام کرده که تا سال ۲۰۳۰ فضاپیمای با سرنشین به ماه ارسال خواهد کرد و هدف آن ساخت پایگاه‌های دائمی خواهد بود، نه فقط بازدیدهای کوتاه.
اما در این دورانی که رقابت‌های قدرت‌های بزرگ دوباره احیا شده، این مسابقه فضایی نوین ممکن است تنش‌های زمینی را به فضا انتقال دهد.
جاستین هولکوم، زمین‌شناس دانشگاه کانزاس، به ما هشدار می‌دهد که «رابطه ما با ماه به زودی تغییرات بنیادی خواهد یافت». او تصریح می‌کند که سرعت اکتشافات فضایی اکنون «از قوانین فعلی فراتر رفته است».
یکی از توافق‌نامه‌های سازمان ملل که به سال ۱۹۶۷ بازمی‌گردد، بیان می‌کند که هیچ کشوری نمی‌تواند مالک ماه باشد. این پیمان که «پیمان ماورای جو» نام دارد، تصریح می‌کند که ماه متعلق به همه بشریت است و هر گونه اکتشافی باید به نفع تمامی کشورها و در راستای مصالح عمومی باشد.
اگرچه این پیمان به ظاهر صلح‌آمیز و همکاری‌محور است – و واقعاً نیز چنین است – نیروی محرکه‌ای که پشت این پیمان قرار دارد، به سیاست‌های زمان جنگ سرد مربوط می‌شود.
با تشدید تنش‌ها بین آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی بعد از جنگ جهانی دوم، نگرانی نسبت به تبدیل فضا به صحنه‌ای برای درگیری‌های نظامی به وجود آمد و به همین دلیل، بخش اصلی پیمان این بود که هیچگونه سلاح هسته‌ای نباید به فضا ارسال شود. بیش از ۱۰۰ کشور این پیمان را امضا کردند.
با این حال، عصر فضایی جدید با آن دوران تفاوت‌های زیادی دارد.
یکی از تغییرات اصلی این است که ماموریت‌های کنونی مختص دولت‌ها نیستند، بلکه شرکت‌های خصوصی نیز به این رقابت وارد شده‌اند.
در ژانویه، یک برنامه تجاری آمریکایی به نام «پرگرین» اعلام کرد که قصد دارد خاکستر انسان، نمونه‌های دی‌ان‌ای و یک نوشیدنی ورزشی با برند شناخته‌شده را به ماه ببرد. با این حال، نشت سوخت مانع از دستیابی آن به ماه شد و این موضوع بحث‌هایی درباره تناسب این محموله با اصول پیمان ماورای جو به وجود آورد که تأکید دارد اکتشافات باید به نفع تمام بشریت باشد.
میشل هانلون، وکیل امور فضایی و بنیان‌گذار سازمانی که به حفظ محل‌های فرود آپولو بر روی ماه مشغول است، می‌گوید: «ما صرفاً به این دلیل که قادر به انجام این کار هستیم، به ارسال چیزهایی به آنجا اقدام کرده‌ایم. هیچ قاعده یا دلیل منطقی دیگری وجود ندارد.» او ادامه می‌دهد: «ماه در دسترس ماست و ما اکنون به سوءاستفاده از آن پرداخته‌ایم.»
سعید مستشار، مدیر موسسه سیاست و قانون فضایی لندن، می‌گوید که با اینکه فعالیت‌های شرکت‌های خصوصی در زمینه ماه رو به افزایش است، ولی دولت‌ها همچنان بازیگران کلیدی در این عرصه خواهند ماند. او تصریح می‌کند که هر شرکتی برای فعالیت‌های خود در این حیطه نیاز به مجوز از یک کشور دارد و این دولت‌ها به پیمان‌های بین‌المللی متعهد هستند.
پیوستن به کلوب نخبگان فرود در ماه، اعتبار زیادی دارد. هند و ژاپن، پس از موفقیت در ماموریت‌های خود، می‌توانند با افتخار بگویند که اکنون جزو بازیگران جهانی در عرصه فضایی هستند.
یک کشور با یک صنعت فضایی موفق می‌تواند با ایجاد مشاغل و نوآوری، کمک شایانی به اقتصاد خود کند.
با اینکه به نظر می‌رسد سطح ماه عاری از منابع باشد، اما شامل مواد معدنی همچون عناصر نادر خاکی، فلزات مانند آهن و تیتانیوم و همچنین هلیوم است که در کاربردهای مختلف از جمله ابررساناها و تجهیزات پزشکی استفاده می‌شود.
برآوردهای مختلفی درباره ارزش این منابع وجود دارد که از میلیاردها تا کوادریلیون‌ها دلار متغیر است. به همین دلیل، به راحتی می‌توان درک کرد که چرا برخی به ماه به عنوان یک مکان برای کسب درآمدهای کلان می‌نگرند. با این وجود، باید در نظر داشت که این یک سرمایه‌گذاری بسیار بلندمدت است و هنوز فاصله زیادی با فناوری لازم برای استخراج و بازگشت این منابع داریم.
در سال ۱۹۷۹، یک پیمان بین‌المللی تصویب شد که هیچ دولتی یا سازمانی نمی‌تواند ادعای مالکیت منابع موجود در ماه را داشته باشد. اما این پیمان چندان محبویت پیدا نکرد و تنها ۱۷ کشور به آن پیوستند که شامل هیچ‌یک از کشورهایی که به ماه سفر کرده‌اند، از جمله ایالات متحده، نمی‌شود.
در واقع، ایالات متحده در سال ۲۰۱۵ قانونی را تصویب کرد که به شهروندان و صنایع خود اجازه می‌دهد هرگونه ماده فضایی را استخراج، استفاده و بفروشند.
میشل هانلون به من گفته است: «این قانون باعث نگرانی‌های زیادی در سطح بین‌المللی شده است، اما به تدریج کشورهای دیگر نیز قوانین مشابهی وضع کرده‌اند.» لوکزامبورگ، امارات متحده عربی، ژاپن و هند از جمله کشورهایی هستند که به این سیاست پیوسته‌اند.
اما منبعی که احتمالاً بیشترین تقاضا را خواهد داشت، آب است.
سارا راسل، استاد سیاره‌شناسی در موزه تاریخ طبیعی بریتانیا، می‌گوید: «پس از تجزیه و تحلیل نخستین سنگ‌های ماه که فضانوردان آپولو به زمین آوردند، تصور می‌شد که این سنگ‌ها کاملاً خشک هستند.»
«اما حدود ۱۰ سال پیش انقلابی در این زمینه اتفاق افتاد و دریافتیم که این سنگ‌ها دارای نشانه‌هایی از آب هستند که در کریستال‌های فسفات ذخیره شده‌اند.»
این کارشناس تأکید می‌کند که در قطب‌های ماه، آب بیشتری نیز وجود دارد؛ یخ‌های آب که در گودال‌های همیشه سایه‌دار، منجمد شده‌اند.
سفرکنندگان آینده به ماه می‌توانند از این آب برای نوشیدن استفاده کنند، همچنین می‌توان آن را برای تولید اکسیژن به کار برد و فضانوردان با تجزیه‌اش به هیدروژن و اکسیژن می‌توانند حتی از آن برای تولید سوخت موشک بهره ببرند که به آنها اجازه می‌دهد به سفر به مریخ و فراتر از آن بروند.
ایالات متحده اکنون در تلاش است تا اصول راهنمای جدیدی برای اکتشافات قمری و بهره‌برداری از منابع ماه تدوین کند. پیمان موسوم به آرتمیس تصریح می‌کند که استخراج و استفاده از منابع ماه باید به گونه‌ای صورت گیرد که با پیمان ماورای جو سازگار باشد، هرچند که ممکن است نیاز به وضع قوانین جدید نیز وجود داشته باشد.
تا کنون بیش از ۴۰ کشور این توافق‌نامه‌های غیرالزام‌آور را امضا کرده‌اند، اما غیبت چین در میان آنها به طرز قابل توجهی مشهود است. برخی نیز بر این عقیده‌اند که قوانین جدید برای کاوش‌های مربوط به ماه نباید تحت رهبری یک کشور خاص باشد.
سعید مستشار می‌گوید: «این مسئله باید در واقع از طریق سازمان ملل متحد حل و فصل شود زیرا این موضوع به تمامی کشورها مربوط می‌شود.»
با این حال، دسترسی به منابع ممکن است به بروز درگیری‌های جدیدی منجر شود.
اگرچه در ماه فضای وسیعی وجود دارد، اما مناطقی که نزدیک به گودال‌های پر از یخ هستند، با ارزش‌ترین نقاط ماه به شمار می‌روند. اگر همه کشورها بخواهند در همان نواحی پایگاه ایجاد کنند، چه پیش خواهد آمد؟ و پس از اینکه یک کشور پایگاه خود را برپا کرد، چه چیز مانع از این می‌شود که کشوری دیگر پایگاه خود را در نزدیکی آن تأسیس نکند؟
جیل استوارت، محقق سیاست و حقوق فضایی در مدرسه اقتصاد لندن، بیان می‌کند: «به نظر می‌رسد شباهت جالبی با وضعیت قاره جنوبگان در این میان وجود دارد. احتمالاً همانند آنچه در این قاره به وقوع پیوسته است، در ماه نیز شاهد تأسیس پایگاه‌های تحقیقاتی خواهیم بود.»
اما درباره شرایط ایجاد یک پایگاه جدید در ماه، چه مساحتی باید داشته باشد یا چند کیلومتر مربع است، ممکن است به کسی که به عنوان اولین در این زمینه عمل کند، برسد.
جیل استوارت تصریح می‌کند: «بدون شک پاداش پیشگام بودن وجود خواهد داشت.»
«بنابراین اگر بتوانید اولین نفری باشید که به آنجا می‌رسد و پایگاه خود را برپا می‌کند، می‌توانید اندازه منطقه انحصاری‌تان را تعیین کنید. این به این معنا نیست که شما مالک آن زمین هستید، اما می‌توانید از آن فضا بهره‌برداری کنید.»
در حال حاضر، به احتمال زیاد اولین ساکنان از ایالات متحده یا چین خواهند بود، و این امر یک لایه جدید از رقابت به روابط پرتنش این کشورها اضافه خواهد کرد. و به احتمال زیاد، آنها استانداردها را تعیین خواهند کرد. قوانینی که نخستین نفرات ایجاد می‌کنند، ممکن است با گذشت زمان همچنان بر جا بماند.
به نظر می‌رسد که همه این مسائل به طور نامنظم پیش می‌رود، اما برخی از کارشناسان فضایی که با آنها صحبت کرده‌ام، معتقدند که احتمالاً دیگر شاهد یک پیمان بین‌المللی بزرگ درباره فضا نخواهیم بود. بایدها و نبایدهای اکتشافات مرتبط با ماه به احتمال زیاد از طریق توافق‌ها و بیانیه‌های جدید تعیین خواهد شد.
این موضوع از اهمیت بالایی برخوردار است. ماه همیشه همدم ما بوده و همواره در حال نوسان و تغییر مراحل خود از هلال تا قرص کامل بوده‌ایم.
اما با آغاز این رقابت فضایی نو، باید بیاندیشیم که می‌خواهیم ماه چه نوع مکانی باشد و آیا خطر تبدیل آن به میدان رقابت‌های زمینی وجود دارد.
منبع: بی بی سی