چیزهایی که شاید نمی‌دانید می‌توانند به کبد شما ضرر برسانند

کبد یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین اندام‌های بدن است که در صورتی که مراقبت‌های لازم از آن انجام نشود، به راحتی در معرض آسیب قرار می‌گیرد. این اندام که پس از پوست بزرگ‌ترین در جسم انسان به شمار می‌رود، در قسمت بالای بدن، در سمت راست قفسه سینه واقع شده است. وظیفه اصلی کبد، جداسازی مواد مغذی از غذایی است که از سیستم گوارش شما عبور می‌کند، همچنین این اندام صفرا تولید می‌کند، که در فرآیند هضم و دفع سموم کمک شایانی به بدن می‌کند.

بیماری‌های کبد به مجموعه‌ای از اختلالات اطلاق می‌شود که می‌توانند به این اندام مهم آسیب برسانند. با گذشت زمان، این آسیب‌ها ممکن است به زخم‌های کبدی منجر شوند که به آن سیروز می‌گویند. وقتی بافت‌های اسکار جایگزین بافت سالم می‌شوند، عملکرد نرمال کبد مختل شده و این وضعیت می‌تواند به نارسایی یا سرطان کبد منجر شود.

بنابراین، حفظ سلامت کبدتان مسئله‌ای حیاتی به حساب می‌آید و این مقوله شامل آگاهی از عوارض متعددی می‌شود که ممکن است به طور ناخواسته به این عضو حساس آسیب برسانند.

در معرض سموم قرارگرفتن

یک از کارکردهای اصلی کبد، پاکسازی سموم از بدن است. بدن با استفاده از ساختارهایی به نام کانال‌های سینوزوئید، اقدام به دفع سموم می‌کند. این کانال‌ها به کمک سلول‌های ایمنی که تحت عنوان سلول‌های کوپفر شناخته می‌شوند، سموم را فیلتر و تجزیه کرده و سپس از بدن خارج می‌کنند. اگر این سموم از بدن خارج نشوند، می‌توانند در سلول‌های چربی انباشته شوند که این امر برای کبد مخاطره‌آمیز است.

کبد به طور معمول می‌تواند سموم را به خوبی پردازش کند، اما افزایش سموم می‌تواند به آن صدمه بزند. بنابرین ضروری است که مقدار سمومی که به بدن وارد می‌کنید را محدود سازید تا فشار مضاعف بر کبد وارد نشود. شستن میوه‌ها و سبزیجات قبل از مصرف می‌تواند به کاهش ورود سموم به بدن کمک کند. همچنین، برخی از محصولات شوینده خانگی ممکن است خطرناک باشند؛ لذا لازم است تا پیش از استفاده، برچسب آن‌ها را با دقت بخوانید.

مکمل‌های مضر

نظارت بر صنعت تولید مکمل‌های غذایی به آن دقتی که باید، انجام نمی‌شود. بنابراین باید در انتخاب آن‌ها بسیار هوشیار باشید؛ زیرا هیچ تضمینی وجود ندارد که این محصولات بی‌خطر باشند و به کبد شما آسیب نرسانند. مکمل‌هایی که برچسب «طبیعی» دارند نیز می‌توانند مضر باشند. به عنوان مثال، برخی مکمل‌های گیاهی می‌توانند به کبد آسیب برسانند، مانند عصاره چای سبز.

مصرف مواد مخدر

مصرف مواد مخدر می‌تواند به دلایل مختلفی مضر باشد، یکی از آن‌ها این است که این مواد می‌توانند حاوی عناصری باشند که انتظارش را ندارید و می‌توانند به سلامتی شما آسیب بزنند، از جمله اینکه به کبد شما لطمه بزنند. به عنوان مثال، هروئین می‌تواند خسارت قابل توجهی به کبد وارد کند، زیرا کبد باید این داروهای سمی را از بدن خارج کند.

کبد عملکرد خود را به خوبی انجام می‌دهد، اما مصرف موادی مانند هروئین موجب می‌شود که کبد به شدت تحت فشار قرار گیرد و این فشار در طول زمان به آن آسیب می‌زند و توانایی آن برای کنترل سموم دیگر کاهش می‌یابد. کوکائین نیز بر روی آنزیم‌های کبد تأثیر گذاشته و موجب التهاب در کبد یا عارضه‌ای به نام رابدومیولیز می‌شود که در آن عضلات به سرعت تحلیل رفته و محتویات خود را به داخل خون آزاد می‌کنند. همچنین متامفتامین یا شیشه با افزایش دمای بدن و فشار خون بنا به دلایلی اساسی به کبد آسیب می‌زند.

نادیده‌گرفتن علائم هشداردهنده کبد

اگر شک دارید که کبد شما دچار مشکل شده است، بهتر است در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید. مسائل مربوط به کبد ممکن است سخت شناسایی شوند. بسیاری از افراد تا زمانی که مشکل جدی نشود، علائم خاصی را تجربه نمی‌کنند. اما شناسایی زودهنگام مشکلات کبد بهترین شیوه برای جلوگیری از آسیب‌های جدی به آن است.

یکی از شگفتی‌های کبد این است که حتی اگر بافت اسکار در آن وجود داشته باشد، می‌تواند خود را ترمیم کند. به همین دلیل، تشخیص به موقع مشکلات کبد می‌تواند جان شما را نجات دهد. متأسفانه، بسیاری از افراد نمی‌دانند که کبدشان دچار مشکل است تا زمانی که این مشکل جدی و خطرناک باشد. در واقع، بسیاری از عوارض کبدی علائم بارز و واضحی ندارند.

اگر جلوی مشکل کبد به موقع گرفته نشود و کبد صدمه زیادی ببیند، احتمال نارسایی کبد یا سرطان کبد به وجود می‌آید که هر دو وضعیت بسیار جدی هستند. پزشک می‌تواند با آزمایش خون، تکنیک‌های تصویری و در برخی موارد با انجام بیوپسی کبد، مشخص کند که آیا کبد دچار آسیب شده یا خیر.

مصرف الکل

الکل می‌تواند آسیب‌های زیادی به کبد وارد کند. مصرف بیش از حد الکل به مرور زمان به سیروز کبدی منجر می‌شود. در بین تمام اندام‌های بدن، کبد بیشترین آسیب را از الکل می‌بیند، زیرا متابولیسم الکل در کبد انجام می‌شود. مصرف الکل می‌تواند باعث بروز مشکلات کبدی نظیر کبد چرب، سیروز و هپاتیت شود.

مصرف چربی‌های ناسالم

انواع مختلفی از چربی‌ها در رژیم غذایی شما وجود دارد و برخی از آن‌ها به مراتب سالم‌تر از بقیه هستند. در صورتی که چربی بیش از حدی در کبد تجمع یابد، بیماری کبد چرب غیرالکلی به وجود می‌آید. کبد به طور طبیعی مقداری چربی دارد، اما اگر بیشتر از ۵ تا ۱۰ درصد آن از چربی تشکیل شود، می‌تواند ایجاد مشکل کند.

تحقیقات نشان داده‌اند که مصرف کالری زیاد به بیماری کبد چرب منجر می‌شود، اما نوع غذایی که مصرف می‌کنید نیز اهمیت دارد. چربی اشباع یکی از عوامل مؤثر در بروز بیماری کبد چرب به شمار می‌رود و کاهش مصرف این نوع چربی که معمولاً در منابع حیوانی مانند کره، لبنیات و گوشت‌های چرب وجود دارد، می‌تواند به پیشگیری از ابتلا به بیماری کبد چرب کمک کند. همچنین، محققان دریافته‌اند که چربی غیراشباع، که معمولاً در روغن‌های گیاهی، روغن ماهی و مغزها پیدا می‌شود، به طور واقعی از کبد محافظت می‌کنند.

مصرف زیاد قند

علاوه بر لزوم مصرف چربی‌های سالم، کاهش مصرف قند و به کارگیری منابع سالم‌تر کربوهیدرات‌ها نیز در پیشگیری از بیماری کبد چرب غیرالکلی کمک می‌کند. باید از نوشیدنی‌های قندی مانند نوشابه‌های گازدار، نوشیدنی‌های ورزشی و آبمیوه‌های صنعتی و چای و قهوه شیرین پرهیز کنید.

همچنین، عاقلانه است که از مصرف محصولاتی که حاوی شربت فروکتوز هستند، اجتناب کنید. فروکتوز نوعی قند است که به طور طبیعی در میوه‌ها و عسل موجود است. در واقع، مواد غذایی با شاخص گلیسمی پایین را باید مد نظر قرار دهید. بیشتر میوه‌ها، سبزیجات و غلات کامل جزو این دسته قرار می‌گیرند. این نوع غذاها در مقایسه با منابع ساده کربوهیدرات مانند نان سفید، برنج سفید و سیب‌زمینی اثر کمتری بر سطح قند خون دارند.

به علاوه، توصیه می‌شود که به‌طور کلی مصرف کربوهیدرات را کاهش دهید؛ زیرا خوردن کربوهیدرات زیاد می‌تواند باعث شود کبد آن‌ها را به‌عنوان چربی انباشته کند.

مصرف زیاد استامینوفن

زمانی که دچار تب یا درد بدنی هستید، احتمالاً سراغ داروهای مسکن می‌روید تا نشانه‌های ناراحتی‌تان را کاهش دهید. یکی از ترکیبات فعال در این مسکن‌ها، استامینوفن است که برای تسکین درد و کاهش تب به کار می‌رود. مصرف بیش از حد استامینوفن، به کاربری نادرست آن یا ترکیب آن با داروهای دیگر می‌تواند به کبد صدمه بزند.

اگر از استامینوفن به طور صحیح استفاده کنید، نباید آسیبی به کبدتان برسد. اما پزشکان و متخصصان هشدار می‌دهند که مصرف زیاد این دارو ممکن است به کبد آسیب جدی وارد کند، به طوری که ممکن است به پیوند کبد نیاز پیدا کنید. سعی کنید در هر نوبت بیشتر از یک استامینوفن یا هر دارویی که حاوی این عنصر است مصرف نکنید. در واقع، حداکثر دوز روزانه مجاز برای استامینوفن ۴۰۰۰ میلی‌گرم است.

غذا و نوشیدنی آلوده

یکی از انواع ویروس هپاتیت، هپاتیت E است که بیشتر در میان مسافران شیوع دارد. اگر در منطقه‌ای زندگی می‌کنید که آب آشامیدنی یا غذای پاکیزه مطابق با استانداردها وجود ندارد، احتمالاً در معرض ابتلا به ویروس هپاتیت E قرار دارید. متأسفانه این ویروس دارای واکسن نیست و اگر به آن مبتلا شوید احتمالاً علامتی نشان نخواهید داد، اما این ویروس به تدریج به کبد آسیب می‌زند.

افرادی که نیز در حال حاضر درگیر بیماری کبدی هستند، در صورت ابتلا به ویروس هپاتیت E ممکن است دچار تشدید بیماری شوند. با این حال، بیشتر افرادی که به این ویروس مبتلا می‌شوند، می‌توانند بهبود یابند. در صورت وجود علائم هپاتیت E، این‌ها ممکن است شامل تهوع، تب، کاهش اشتها، درد شکمی و درد مفاصل باشد. این علائم می‌توانند دو تا سه ماه به طول بینجامند. برای جلوگیری از ابتلا به هپاتیت E، از مصرف هر گونه آب و غذایی که از پاکیزه بودن آن مطمئن نیستید، بپرهیزید. مصرف شیر و ماست باید به صورت پاستوریزه انجام شود و همچنین از خوردن غذاهای خام از منابع نامعتبر خودداری کنید.

نداشتن وزن سالم

به طور کلی، زندگی با شیوه‌ای سالم می‌تواند از آسیب کبد جلوگیری کند. داشتن وزن سالم به پیشگیری از بیماری کبد کمک می‌کند و انتخاب‌های سالم در سبک زندگی مانند تغذیه مناسب و ورزش منظم نیز نقش کلیدی در جلوگیری از مشکلات کبدی دارند. شیوه زندگی سالم به کسانی که هم اکنون دچار بیماری کبدی هستند نیز کمک خواهد کرد که از عوارض جدی‌تر دوری کنند.

تحقیقات نشان داده‌اند که کاهش وزن برای افرادی که دارای بیماری کبد چرب غیرالکلی هستند، مفید است. البته، نکته اصلی این است که بسیاری از افراد به کاهش وزن موفقیت‌آمیز دست یافته و به وزن ایده‌آل خود رسیده‌اند، اما در حفظ و نگهداری این وزن موفق نیستند و به سرعت وزن از دست رفته را دوباره به دست می‌آورند.

به اندازه کافی ورزش‌نکردن

هنگام پیشگیری از بیماری‌های کبدی، نمی‌توان اهمیت ورزش منظم را نادیده گرفت. ورزش به طور کلی برای سلامتی مفید است و بزرگسالان باید به طور تقریبی ۱۵۰ تا ۳۰۰ دقیقه در هفته فعالیت بدنی انجام دهند، که می‌تواند شامل پیاده‌روی، شنا، دوچرخه‌سواری یا شرکت در فعالیت‌های هوازی باشد. همچنین، تمرینات قدرتی باید در کنار تمرینات هوازی انجام شوند و در هر هفته حداقل دو جلسه تمرینات تقویتی برای تمام گروه‌های عضلانی الزامی است.

یافته‌ها نشان می‌دهند که ورزش کردن باعث کاهش چربی کبد می‌شود و این به کمک بهبود کارکرد انسولین در بدن انجام می‌شود که به متابولیزه‌شدن اسیدهای چرب در کبد کمک می‌کند، همچنین عملکرد میتوکندری‌ها در کبد را بهبود می‌بخشد. محققان بیان می‌کنند که افرادی که دارای بیماری کبد چرب هستند، با فعالیت بدنی منظم حتی در صورت عدم کاهش وزن، همچنان شرایط بهتری خواهند داشت و این موضوع به وضوح نقش کلیدی ورزش در پیشگیری از بیماری‌های کبد چرب را نشان می‌دهد.

استفاده از وسایل مشترک آلوده به خون

ویروس‌های مختلف هپاتیت می‌توانند از طریق خون منتقل شوند. توصیه می‌شود به هیچ وجه از وسایل مشترکی که ممکن است آلوده به خون باشند استفاده نکنید. به عنوان مثال، مسواک یا تیغ مشترک می‌تواند عامل انتقال هپاتیت باشد. حتی ابزارهای پیرسینگ و مانیکور نیز می‌توانند این ویروس را انتقال دهند.

هپاتیت C یکی از این ویروس‌هاست که بیشتر از طریق استفاده از سوزن‌های مشترک منتقل می‌شود. هپاتیت C با اینکه اغلب به بیماری کوتاه‌مدت تبدیل می‌شود، اما در تقریباً نیمی از افراد به شکل مزمن در می‌آید. این بیماری در صورت مزمن شدن می‌تواند منجر به سیروز یا حتی سرطان کبد شود. هپاتیت C مشابه هپاتیت E، هیچ واکسنی ندارد و بهترین روش برای پیشگیری از این عفونت، پرهیز از تماس با خون فرد آلوده است.

واکسینه نشدن

انواع ویروس هپاتیت وجود دارند که همگی قادر به آسیب رساندن به کبد هستند. هرچند که همه این ویروس‌ها واکسن ندارند اما واکسیناسیون اکثر آن‌ها ممکن است. به همین دلیل، توصیه می‌شود که واکسن هپاتیت A و هپاتیت B را دریافت کنید تا از ابتلا به این عفونت‌ها ایمن بمانید. هر دو این واکسن‌ها مؤثر و بی‌خطر هستند.

واکسن هپاتیت B بین ۹۵ تا ۱۰۰ درصد مؤثر است و از آسیب به کبد و سرطان کبد که می‌تواند ناشی از عفونت باشد، جلوگیری می‌کند. واکسن هپاتیت A نیز مؤثر است و تقریباً ۱۰۰ درصد افراد ظرف گذشت یک سال از دریافت اولین دوز، در برابر این ویروس مصون خواهند شد.

واکسن هپاتیت B در بیشتر بچه‌ها توصیه می‌شود. کودک می‌تواند نخستین دوز این واکسن را خیلی زود، تنها ۲۴ ساعت بعد از تولد دریافت کند و دو دوز دیگر پیش از ۱۸ ماهگی توصیه می‌شود. اما نوجوانان و بزرگسالان می‌توانند در هر سنی که در کودکی واکسینه نشده‌اند، این واکسن را دریافت کنند.