حلقه طلایی قدرت که کشف آن از یک تابوت مفرغی در خوزستان بهطرز شگفتانگیزی باستانشناسان را تحت تأثیر قرار داده است، در کنار بانوی عیلامی ۴۲۰۰ سالهای که دامن بر جام نقرهای گسترانده، به همراه مجموعهای نادر از آثار تمدن عیلامیها، در تختگاه هخامنشیان به نمایش درآمده است. این نمایشگاه موقتی که به سرعت در حال پایان است، به زودی در تخت جمشید به فعالیت خود خاتمه خواهد داد.
میراثی که تمدن عیلام برای هخامنشیان به یادگار گذاشته، بسیار حائز اهمیت است. هخامنشیان خود را بهعنوان وارثان فرهنگ عیلامی میشناختند. جبرئل نوکنده، باستانشناس و مدیر موزه ملی ایران تصریح میکند: شاهان هخامنشی خود را از نسل عیلامیان (انشان و شوشان) میدانستند؛ دورهای که بهطور نسبی کمتر شناخته شده و کمتر درباره آن بحث شده است؛ تمدنی که تقریباً ۲۸۰۰ سال بهطور پیوسته در تاریخ فرهنگ ایران نقشی برجسته ایفا کرده است.
اطلاعات ما پیرامون تاریخ عیلام محدود و پراکنده است؛ زیرا مدارک مکتوب از عیلام کمیاب بوده و آنچه در دست است هنوز بهطور کامل و دقیق رمزگشایی نشده است.
تمدن عیلام از ۳۵۰۰ سال قبل از میلاد تا ۶۴۵ قبل از میلاد به حیات خود ادامه داد و تأثیر شگرفی بر اقوام همجوار و تمدنهای بعدی بهویژه هخامنشیان، بهویژه در دوران کوروش بزرگ و داریوش اول داشت.
دو محوطه عیلامی شوش (پایتخت فرودست یا دشتی) و محوطه انشان یا تل ملیان امروزی (پایتخت کوهستانی عیلامیان) بیشترین اطلاعات را در مورد عیلامیان ارائه دادهاند. در کنار شوش و انشان، زیگورات یا معبد چغازنبیل (واقع در استان خوزستان) نیز به عنوان یک نشانه برجسته از عیلامیان شناخته میشود که در فهرست میراث جهانی ثبت شده است.
از میراث تمدن عیلام، اشیاء و آثار متعددی به جا مانده است، که اکنون بخش کوچکی از این ارث عیلامی در نمایشگاهی تحت عنوان «عیلام: سپیدهدم تمدن ایران» در موزه تخت جمشید در معرض دید عموم قرار دارد، که به عنوان نخستین نمایشگاه مستقل متعلق به تمدن عیلام به شمار میآید و شامل حدود ۴۰ اثر کمتر شناخته شده در تختگاه هخامنشیان است. این آثار از موزه ملی ایران بهعنوان امانت در اختیار قرار گرفتهاند.
این نمایشگاه بینظیر، هدفی عمیق را دنبال میکند: نمایانساختن تاریخ عیلامی هخامنشیان و ارتباط شکوه دوران هخامنشی با فرهنگ غنی پیش از آن.
«جام سیمین بانوی عیلامی»
از میان آثار بارز این نمایشگاه، «جام سیمین مرودشت» قرار دارد، جامی با نقش برجسته و قلمکاری شده که تصویر دو ایزدبانو را به نمایش میگذارد. روی بدنه این جام نقرهای، تجسمی از الههای عیلامی که لباس فاخر و سرپوشی به حالت ایستاده بر تن دارد، با تزئینات شرابهای آب یا آتش برگیشکل نمایش داده شده است. در طرف دیگر جام، نقش بانویی دیگری با همان لباس نشان داده میشود که دارای سربند، دستبند و گردنبندی متشکل از سه طوق است. بر لبه بالای جام، کتیبهای به خط عیلامی وجود دارد که توسط «والتر هینتس» ترجمه شده است:
«ای یاری دهنده، ای الهه، من کوری ناهی تی هستم، اهداکننده نوشیدنی نذری برای پروردگار، ای بخشنده نعمت و برکت، ای الهه مقدس، نازل شو و همواره لطف و مرحمت الهیات را بر برپادارنده معبد ارزانی دار، یاری کن تا این جام که از طرف یک بنده برگزیده و مقدس اهدا شده، برای او روز به روز مقدس گردد.»
برخی معتقدند که الهه ایستاده را «نروندی»، الهه پیروزی و الهه نشسته را «کوری ناهی تی» میشناسند که اهداکننده نوشیدنی نذری است.
علاوه بر جنس نقره و فرم کلی جام، نقوش روی آن نیز با موضوعات اساطیری و مذهبی که ارتباطی با آیینها و مراسم دورانی عیلام دارند، دارای اهمیت خاصی هستند. همچنین، نحوه آراسته شدن بانوان با سربند و جزئیات طراحی و دوخت لباسها، الگو و بافت پارچه، تزئینات سربند و تاج و آرایش موها از جمله نکات ویژهای هستند که در این آثار قابل توجه میباشند.
جام مرودشت در فاصله یک و نیم کیلومتری شمال غربی صفه تخت جمشید (پارسه) در شهرستان مردشت، استان فارس، در زمان حفر قنات کشف گردید. نبشتههای این جام شش ماه پس از کشف، توسط والتر هینتس بازخوانی شد. این جام نقرهای متعلق به عیلام قدیم، حدود ۲۱۰۰ سال پیش از میلاد برمیگردد و در حال حاضر در موزه ملی ایران نگهداری میشود.
«حلقه قدرت اَرجان»
حلقه قدرت اَرجان یکی از آثار چشمگیر است که کشف آن، باستانشناسان را حیرتزده نمود. این حلقه طلا از محوطه تاریخی اَرجان واقع در استان خوزستان پیدا شده است. در تابستان سال ۱۳۶۱، در حین ساخت سد شهدای مارون در شمال شهر بهبهان، آرامگاهی سنگی کشف شد که در تلاشهای باستانشناسان (فائق توحیدی و علیمحمد خلیلیان)، تابوتی از جنس مفرغ به همراه یک اسکلت، خنجر، پایه آتشدان، تنگ، ساغر و سینی، ظروف برنزی و زرین و یک حلقه طلایی با شکلی نامتعارف به دست آمد. بر روی این حلقه، کتیبهای به خط میخی عیلامی موجود بود که خطشناسان بر اساس آن نام «کیدین هوتران پسر کورولوش»، یکی از حاکمان عیلام را شناسایی کردند.
وزن این حلقه ۲۷۳ گرم و ارتفاع آن حدود ۱۷ سانتیمتر است که کاربری آن هنوز دقیقاً مشخص نشده است. این حلقه حاوی دسته استوانهای هلالیشکل توخالی با شیارهایی در روی آن است که دو انتهای آن به دو صفحه بیضیشکل ختم میشود. روی قسمت داخلی این صفحهها، نقش دو شیر بالدار بهطور قرینه دیده میشود که در کنار یکدیگر بر روی درختی مقدس ایستادهاند و با پا بر روی یکدیگر فشار میآورند. دور این تصاویر، طرحی گیسباف وجود دارد و در زیر پای شیرها، سه ردیف از نقشها به صورت طاقهلالیشکل کندهکاری شده است.
این حلقه طلا متعلق به حدود هزاره دوم پیش از میلاد است و در حال حاضر در موزه ملی نگهداری میشود و بهعنوان امانت به موزه تخت جمشید سپرده شده است.
«لوح سیمین داریوش»
شیء دیگری که در نمایشگاه از مجموعه عیلامیها نمایش داده میشود، لوح سیمین است که به دوران داریوش یکم (۵۲۲-۴۸۶ پ. م.) مربوط میشود.
ولی چگونه و از کجا این لوح بهدست آمده است؟ در سال ۱۳۱۳ خورشیدی، در خلال کاوشهای تخت جمشید به رهبری ارنست هرتسفلد، در زمان غیاب او و با کوشش فردریک کرفتر، چهار لوح زرین و سیمین از زمان داریوش بزرگ در عمق سه متری در ضلع شمال شرقی و جنوب شرقی تالار بزرگ آپادانا بهدست آمد. کرفتر با دو جعبه سنگی درپوشدار به ابعاد ۴۵ در ۴۵ در ۱۵ سانتیمتر رو به رو شد که به عنوان صندوق محافظ دو لوح زرین و دو لوح سیمین هخامنشی ساخته شده بودند. بر روی این الواح که هر یک ۳۳ در ۳۳ سانتیمتر و قطر آنها حدود ۱۵ میلیمتر است، کتیبهای به سه زبان به خط میخی پارسی باستان (۱۰ خط)، عیلامی (۷ خط) و بابلی (۸ خط) حک شده که مفاد آن یکسان است. متن این کتیبه به این صورت است: «داریوش شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورهای گوناگون، پسر ویشتاسپه، از نسل هخامنشی، داریوش شاه فرموده است: این است کشوری که من اداره میکنم. از محل سکاهایی که آنسوی سغد هستند تا به حبشه، از هندوستان تا لودیه، که اهورامزدا، بزرگترین خدایان، به من عطا کرده است. اهورامزدا مرا و این خاندان پادشاهیام را محفوظ بدارد.»
محل اصلی نگهداری لوح سیمین، موزه ملی ایران است و به مدت یک ماه برای نمایش موقت به موزه تخت جمشید به امانت سپرده شده است.
مُهر استوانهای ۵۰۰۰ ساله
مُهر استوانهای که ریشه آن به شهر شاهی شوش بازمیگردد و متعلق به عصر آغاز عیلام (۳۰۰۰-۲۸۰۰ سال پیش از میلاد) میباشد، یکی دیگر از آثار برجسته مشمول نمایش در موزه تخت جمشید است.
این مهر از مرمر خاکستری تهیه شده و در طی کاوشهایی که در شوش (آکروپل و شهر شاهی) انجام شد، به دست آمد. در این حفاریها، سه دوره فرهنگی سه، چهار و پنج در ترتیب توالی این محل مشخص گردید. دوره سه، آغاز یک عصر جدید فرهنگی در منطقه به حساب میآید که نخستین بار لوحههای آغاز عیلامی به مقدار نسبتاً زیادی یافته شدهاند و نشانگر رشد تدریجی شیوههای نوشتاری در ساختار اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی این منطقه است. شاخص دوره آغاز عیلامی، پیدایش گلنبشتهها و مهرهای استوانهای است، که خود از تنوع بالایی در موضوعات برخوردار هستند.
در ابتداییترین کاوشها در این ناحیه بیش از ۱۴۰۰ لوح گلی به خط آغاز عیلامی و همچنین مهرهای استوانهای مشخص و انواع اشیاء زینتی یافت شد. این مهر که در موزه تخت جمشید به نمایش درآمده، از نوع مهرهای آغاز عیلامی است و نقوش آن برآمدگی با دو شیر که سرهایشان به عقب برگشته، را نمایش میدهد. در بین دمهای پیچخورده و برافراشته شیرها، سه پله و یک گیاه (احتمالاً نخل) به چشم میخورد. تنه درخت در بالا به دو شاخه تقسیم شده و در پایین آن، دو ساقه با انتهای مخروطی شکل قابل مشاهده است. پشم و عضلات شیرها با استفاده از خطوط ریز و خطوط عمیقتر بهدقت کندهکاری شده و بهخوبی نمایان است. در بالای پنجههای کشیده و بالارفته هر شیر، در فضای بالای تصویر طرح محو یک حیوان شاخدار (بزکوهی) قابل مشاهده است. در میان پایهای جلویی این شیرها، یک منظره (کوه) به صورت کوهتپهای در چهار ردیف مشخص است که بر روی قله آن یک بزکوهی با سر به عقب برگشته نشسته است. در زیر بدن شیرها، در سمت چپ یک گیاه و در سمت راست علامت صلیب که از چهار مثلث تشکیل شده (چلیپا) به نمایش درآمده است.
«الهه ماهی»
پیکرک الهه ماهی که از جوبجی در رامهرمز استان خوزستان کشف شده، یک اثر دیگر از این مجموعه ارزنده است. این پیکرک در جریان حفاریهای انجام شده توسط کارگران شرکت آب و فاضلاب در ناحیهای در ۶ کیلومتری شرق رامهرمز به همراه تابوتهایی با آثار با ارزش پیدا شد.
تحقیقات آرمان شیشهگر، باستانشناس ایرانی، نشان میدهد که پیکرک الهه ماهی به ظرفهای آیینی مرتبط بوده است. قدمت این شیء به حدود قرن هفدهم و هجدهم قبل از میلاد تخمین زده شده است. این گنجینه ارزشمند عیلامی پس از کشف به موزه ملی ایران منتقل شده و در همانجا نگهداری میشود.
نسخه مشابه پیکرک الهه ماهی در موزه بریتانیا وجود دارد که در اوایل دهه ۱۹۵۰ میلادی از یک مجموعهدار (آقای جکوک) خریداری شده بود. در ابتدا گفته شده بود که این شیء از شوش بهدست آمده، اما در سال ۱۹۵۷ به موزه بریتانیا اطلاع داده شد که این شیء از یک حفاری غیرمجاز در ایران بهدست آمده و از سوی یکی از رؤسای قبایل بختیاری به آقای جکوک تقدیم شده است.
نمایشگاه «عیلام: سپیدهدم تمدن ایران» شامل ۴۰ شیء زینتی، سیمین و سفالین کمتر شناخته شده از زمان عیلام است که از محوطههای باستانی مهمی چون شوش (شهر شاهی)، چغازنبیل، چغامیش، تل ملیان، اریسمان، سیلک، ژالیان، مرودشت، ارجان، جوبجی و تخت جمشید بهدست آمدهاند.
قدمت این آثار به دوره آغاز عیلامی (۳۳۰۰ ـ ۲۷۰۰ سال پیش از میلاد)، دوره عیلام قدیم (۲۴۰۰ ـ ۱۷۰۰ سال پیش از میلاد)، دوره عیلام میانه (۱۵۰۰ ـ ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد) و دوره هخامنشی (داریوش یکم ۵۲۲ ـ ۴۸۶ سال پیش از میلاد) میرسد.
این نمایشگاه از ۱۷ آبانماه در موزه تخت جمشید در دسترس عموم قرار دارد و تا ۱۷ آذرماه ادامه خواهد داشت.
آثار دیگری از این مجموعه کمنظیر
عکسها از هربرت کریم مسیحی
* این گزارش با استناد به منابع اطلاعاتی موزه ملی ایران تنظیم شده است.