۵ دلیل بروز کمردرد / ۱۰ درصد از موارد کمردرد به جراحی فوری نیاز دارند

دکتر حسین یاری – مدیر کلینیک طب پیشگیری و ارتقای سلامت سازمان جهاد دانشگاهی علوم‌پزشکی تهران ، اشاره کرد که «کمر درد» از رایج‌ترین عوارض عضلانی-اسکلتی است و بیان نمود: کمردرد به قدری شایع است که تقریبا ۸۰ درصد افراد حداقل یکبار در طول زندگی خود، این عارضه را تجربه می‌کنند. هر نوع دردی که در ناحیه میان آخرین دنده و پایین لگن به وجود بیاید، تحت عنوان کمردرد شناخته می‌شود. بنابراین، دردی که در ناحیه دنده یا بین شانه‌ها احساس شود، کمردرد نمی‌باشد و به عنوان «درد پشت» نام‌گذاری می‌شود.

منشاء پنج‌گانه کمردرد

این پزشک برای شناسایی علت بروز کمردرد اینگونه بیان کرد: برای درک بهتر کمردرد و تشخیص آن، لازم است بدانیم که به چه دلیل بوجود می‌آید و مسبب آن چه چیزی است. در مورد منشأ بروز درد در کمر، باید به پنج ساختار مختلف توجه کنیم که هر یک می‌توانند عامل ایجاد کمردرد باشند. به عنوان نمونه، آسیب‌های «استخوان» می‌توانند منجر به بروز کمردرد شوند که شامل شکستگی یا لیز خوردن مهره‌ها و حتی آسیب به دنبالچه می‌باشد و به انواع مختلفی از کمردرد با منشاء آسیب استخوانی منجر می‌گردند.

وی همچنین از آسیب‌های «مفصلی» به عنوان منشاء دیگر کمردرد یاد کرد و افزود: سائیدگی یا آرتروز ناحیه کمر و روماتیسم ستون فقرات به عنوان نمونه‌های دیگری از کمردرد با منشاء آسیب مفاصل ستون فقرات شناخته می‌شوند.

دکتر یاری با اشاره به اینکه آسیب به بافت «عضلات» نیز می‌تواند عامل بروز کمردرد باشد، بیان داشت: در صورتی که عضلات اطراف ستون فقرات، لگن و باسن دچار آسیب‌های مانند گرفتگی، اسپاسم، کشیدگی یا سایر مشکلات شوند، ممکن است کمردرد را رقم بزنند. شایع‌ترین علت کمردرد آسیب به عضلات و بافت نرم اطراف ستون فقرات است.

این متخصص طب فیزیکی درباره چهارمین منشأ کمردرد بیان کرد: در بین مهره‌ها دیسک‌های میان‌مهره‌ای وجود دارد و آسیب به این دیسک‌ها می‌تواند عاملی چهارم برای ایجاد کمردرد باشد. در صورتی که دیسک‌های میان دو مهره دچار آسیب‌هایی مانند «خشک شدن» و «افت آب»، «فتق و بیرون‌زدگی» یا «پاره‌شدن» شوند، درد در ناحیه کمر ایجاد خواهد شد.

دکتر یاری همچنین خاطر نشان کرد که آسیب به «سیستم عصبی» به عنوان پنجمین منشاء کمردرد شناخته می‌شود و توضیح داد: گاهی اوقات دیسک بیرون‌زده یا زائده‌های استخوانی ناشی از آرتروز و… بر روی نخاع یا ریشه‌های عصبی فشار می‌آورند و سبب آسیب به سیستم عصبی می‌شوند. این آسیب می‌تواند منجر به بروز درد در کمر و پاها شود. دردی که به دلیل فشار بر روی ریشه‌های عصبی است، از کمر به پاها منتشر می‌گردد و به اصطلاح به آن «درد سیاتیک» گفته می‌شود.

همه کمردردها ناشی از دیسک بین‌مهره‌ای نیستند

مدیر کلینیک طب پیشگیری و ارتقای سلامت سازمان جهاد دانشگاهی علوم‌پزشکی تهران تصریح کرد که دردهای کمری نباید فقط به آسیب‌های دیسک بین مهره‌ای نسبت داده شوند و خاطر نشان کرد: دوباره تأکید می‌کنم که پنج عامل متفاوت می‌توانند موجب بروز کمردرد در هر فردی شوند و بنابراین، همه افرادی که به کمردرد دچار شده‌اند، با یکدیگر مشابه نیستند و پزشک با گرفتن تاریخچه دقیق و انجام معاینه بالینی می‌تواند به خاستگاه واقعی درد کمر پی ببرد.

دکتر یاری اذعان داشت که کمردرد با علائم متفاوتی ظاهر می‌شود و بیان کرد: رایج‌ترین علامت کمردرد احساس دردی در ناحیه میان آخرین دنده و پایین لگن است. گاه ممکن است این درد به سمت پایین باسن نیز گسترش یابد. همچنین برخی بیماران که دچار کمردرد هستند، از تجربه بی‌حسی در پاها سخن می‌گویند و برخی دیگر از «گزگز در انگشتان پا» یا «سوزن‌سوزن در کف پا» شکایت دارند. در موارد شدید، فرد ممکن است احساس ضعف در پا را تجربه کند و نتواند به‌خوبی بر روی پاشنه یا پنجه پا راه برود.

تشخیص منشاء کمردرد از طریق شرح حال بیمار

این متخصص طب فیزیکی و توانبخشی توضیح داد: پزشکان با توجه به علائم و نشانه‌هایی که بیماران مبتلا به کمردرد دارند، قادرند منشاء ایجاد درد را شناسایی کنند و توجه خود را به یکی از پنج علت اصلی در بروز کمردرد معطوف نمایند. به عنوان مثال، اگر یک بیمار در مراجعه به پزشک بیان کند که قبلاً تنها مبتلا به کمردرد بوده ولی اکنون به «پا درد» نیز مبتلا شده و نمی‌تواند به راحتی راه برود، این موضوع ذهن پزشک را به سمت «سیستم عصبی و تنگی کانال نخاع» سوق می‌دهد.

وی ادامه داد: برخی از بیماران ممکن است از خشکی کمر خود بگویند و به این نکته اشاره کنند که انجام فعالیت‌های بدنی به بهبود وضعیت آنها کمک می‌کند. در این حالت، پزشک احتمالاً به منشاء آرتروز در زمینه بروز کمردرد فکر خواهد کرد. اگر بیمار شکایتی از درد هنگام نشستن طولانی‌مدت داشته باشد، پزشک به آسیب عضلانی در تشخیص علت کمردرد مشغول می‌شود.

روش‌های پاراکلینیکی معیار نهایی تشخیص درد نیستند

مدیر کلینیک طب پیشگیری و ارتقای سلامت سازمان جهاد دانشگاهی علوم‌پزشکی تهران در خصوص روش‌های تشخیص کمردرد بیان کرد: پزشکان با معاینه و شنیدن شرح حال بیمار می‌توانند منشاء درد را مشخص نمایند. اگر پزشک در حین معاینه نتواند منبع درد را تشخیص دهد، از تکنیک‌های پاراکلینیکی مثل MRI و «نوار عصب عضله» بهره‌ می‌برد. با وجود اینکه این روش‌ها در تشخیص بد نمی‌باشند اما تنها ملاک برای تشخیص منشاء درد محسوب نمی‌شوند و لازم است که نتایج آنها در راستای یافته‌های بالینی بیمار تحلیل و تفسیر شوند.

بیماران نباید فقط بر اساس MRI درمان شوند

یاری خاطرنشان کرد که ممکن است در تصاویر MRI مواردی مشاهده شود که هیچ ارتباطی با دلایل ایجاد درد بیمار نداشته باشد. به همین دلیل، اگر پزشک تنها بر مبنای یافته‌های MRI تشخیص دهد، احتمال خطای تشخیصی بالاست. یافته‌های پاراکلینیکی باید هم راستا با یافته‌های بالینی مورد ارزیابی قرار گیرند.

این متخصص طب فیزیکی با تأکید بر این نکته که تکیه صرف بر MRI نادرست است، توضیح داد: بیماران نباید از پزشک انتظار داشته باشند که با ارسال نتایج MRI خود بتوانند درباره درمانشان دستورالعمل دریافت کنند. همچنین پزشکان باید به یاد داشته باشند که نمی‌توانند بیماران را تنها بر اساس MRI درمان کنند.

این متخصص همچنین از نوار عصب عضله به عنوان یک روش پاراکلینیکی برای شناسایی منشاء درد یاد کرد و بیان کرد: پزشکان می‌توانند با استفاده از نوار عصب عضله از درگیر بودن اعصاب محیطی در کمردرد آگاهی یابند. به این ترتیب، اگر سیستم عصبی در بیمار آسیب دیده باشد و مقصر درد کمردرد باشد، نوار عصب عضله می‌تواند ریشه‌های عصبی درگیر را شناسایی و شدت آسیب را نشان دهد و در نتیجه عدم وجود بیماری‌های عصبی-عضلانی موفق به تشخیص خواهد شد.

۸۰ درصد از افراد حداقل یک بار کمردرد را تجربه می‌کنند

دکتر یاری اذعان داشت که ۸۰ درصد افراد کمردرد را حداقل یکبار از سر می‌گذرانند و افزود: خود کمردرد به تنهایی نمی‌تواند ترسناک باشد؛ زیر ۱۰ درصد از کمردردهایی که بروز می‌کنند، جدی به حساب می‌آیند و با علائم خطر همراه هستند. هنگامی که کمردرد علائم خطر را به همراه داشته باشد، باید به آن توجه ویژه‌ای شود و به صورت فوری نسبت به درمان اقدام کرد.

۱۰ درصد از کمردردها به جراحی فوری نیاز دارند

کدام بیماران باید مورد عمل جراحی قرار گیرند؟

مدیر کلینیک طب پیشگیری و ارتقای سلامت سازمان جهاد دانشگاهی علوم‌پزشکی تهران در خصوص کمردردهای نیازمند جراحی گفت: با استناد به تحقیقات علمی، تنها کمتر از ۱۰ درصد از کمردردها نیاز به جراحی فوری دارند و برای بقیه موارد، روش‌های غیرجراحی در اولویت هستند. وجود «علائم خطر» در بیمار کمردرد، نشان‌دهنده شرایطی اورژانسی است که ایجاب می‌کند عمل جراحی انجام شود. اگر بیمار به همراه کمردرد خود «بی‌حسی در ناحیه تناسلی» داشته باشد، باید به عمل جراحی فوری دل ببندد. به علاوه، اگر مشکلات «احتباس یا بی‌اختیاری ادراری» نیز وجود داشته باشد، اقدام سریع جراحی ضروری است.

وی خاطرنشان کرد: آن دسته از بیمارانی که دچار کمردرد هستند و به ضعف حرکتی به طور پیشرونده دچار شده‌اند باید هر چه زودتر تحت عمل جراحی قرار گیرند. به عبارت دیگر، بیمار مبتلا به کمردرد باید به تدریج قابلیت حرکت بر روی پنجه یا پاشنه پا را از دست بدهد یا نتواند شست پای خود را به سمت بالا بیاورد، که این مورد مستلزم عمل جراحی فوری است.

مدیر کلینیک طب پیشگیری و ارتقای سلامت سازمان جهاد دانشگاهی علوم‌پزشکی تهران ادامه داد: بنابراین اگر بیماران به همراه کمردرد، فقط با علائم احتباس یا بی‌اختیاری ادراری، بی‌حسی در ناحیه تناسلی و ضعف حرکتی پیشرونده روبرو باشند، عمل جراحی فوری مورد توصیه قرار می‌گیرد. در غیر این صورت، ضرورت به کارگیری روش‌های غیرجراحی و درمان‌های مناسب وجود دارد.

یاری همچنین اشاره کرد که برخی گروه‌های خاص نیاز به توجه بیشتری دارند و توضیح داد: افرادی که بالای ۶۵ سال سن دارند و با وجود استراحت کافی بهبودی نمی‌یابند یا به خاطر درد شدید از خواب می‌پرند، همچنین کسانی که به بیماری‌های زمینه‌ای مانند دیابت، ایدز و بیماری‌های خود ایمنی مثل روماتیسم دچار هستند، باید سریعتر و به شکل تهاجمی‌تری تحت اقدامات تشخیصی و درمانی قرار گیرند.

درمان کمردرد به صورت مرحله‌ای

وی خاطرنشان کرد که افرادی که علائم خطر ندارند، می‌توانند با استفاده از روش‌های درمانی غیرجراحی کمردرد خود را درمان کنند و ادامه داد: روند درمان کمردرد باید به صورت مرحله‌ای و تدریجی برگزار شود و بیمار می‌بایست در تمامی مراحل درمان، نزد پزشک باقی بماند. نخستین مرحله درمان کمردرد شامل اصلاح شیوه زندگی، دارو درمانی و فیزیوتراپی است که تقریباً ۶۰ تا ۷۰ درصد افراد مبتلا به کمردرد در این مرحله بهبودی می‌یابند.

مدیر کلینیک طب پیشگیری و ارتقای سلامت سازمان جهاد دانشگاهی علوم‌پزشکی تهران در مورد مرحله دوم درمان کمردرد توضیح داد: اگر اقدامات درمانی مرحله اول موثر نباشد، بیمار تحت درمان مرحله دوم قرار می‌گیرد. در این مرحله، تزریقاتی به بافت‌های عضلانی، مفاصل یا نزدیک ریشه عصب انجام می‌پذیرد که حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد از مبتلایان به کمردرد در این مرحله بهبود پیدا می‌کنند.

وی افزود: برای ۵ تا ۱۰ درصد از افرادی که دچار کمردرد هستند، روش‌های درمانی غیرجراحی ممکن است مؤثر واقع نشود و بدین ترتیب، آنها ناگزیر به جراحی خواهند بود.

کمردرد مزمن و علل ایجاد آن

یاری اظهار داشت برخی افراد به کمردرد مزمن مبتلا می‌شوند که تعریف آن به دردهایی اطلاق می‌شود که بیش از ۳ ماه ادامه دارد. حدود ۱۵ درصد از افراد مبتلا به کمردرد به کمردرد مزمن دچار می‌شوند. بسیاری از افراد با کمردرد مزمن، دچار برآمدگی شدید دیسک بین مهره‌ای نیستند؛ به جای آن عوامل دیگری با عنوان «پرچم‌های زرد» در تشدید دردها نقش دارند. افرادی که ذاتاً فاجعه ساز هستند و مشکلات را بزرگتر از آنچه که هستند می‌بینند، یا در برابر مشکلات توانایی سازگاری نداشته و نارضایتی‌هایی از زندگی شخصی یا شغف خود دارند، احتمال بیشتری برای مزمن شدن کمردرد خواهند داشت. لذا، تاثیر عوامل روحی و روانی در مزمن شدن کمردرد بسیار مهم است.

وی افزود: افرادی که از هر چالشی یک فاجعه می‌سازند، بیشتر در خطر ابتلا به کمردرد مزمن قرار دارند. همچنین افرادی که در زندگی شخصی یا زناشویی خود دچار مشکلات هستند یا نتوانند به خوبی با چالش‌ها سازگار شوند، در معرض خطر کمردرد مزمن می‌باشند.

تأثیر اضطراب و افسردگی بر کمردرد

نیاز به اصلاح سبک زندگی

یاری همچنین بیان کرد که اختلالات روانی می‌توانند در بروز کمردرد مزمن تاثیرگذار باشند و افزود: اضطراب، افسردگی و مسائل خانوادگی می‌توانند باعث تشدید کمردرد شوند. از آنجا که وضعیت روحی و روانی بر درد کمر تأثیر می‌گذارد، پزشکان ممکن است از داروهای تنظیم‌کننده عصبی در درمان این عارضه بهره ببرند. در صورتی که وضعیت روانی بهبود نیاید و افراد نتوانند خواب کافی داشته باشند، انتظار بهبودی کمردرد را نباید داشت.

وی به منظور پیشگیری از کمردرد، توصیه کرد که اصلاح سبک زندگی، فعالیت بدنی کافی، انجام تمرینات پیشگیرانه، به‌کارگیری ریزمغذی‌هایی نظیر ویتامین D، استفاده از کفش و کفی مناسب و همچنین پرهیز از استرس، تنش، سیگار و الکل ضرورت دارد. بی‌تحرکی یکی از عوامل مهم در بروز کمردرد است، زیرا به هنگام نشستن فشار بیشتری بر ستون فقرات نسبت به «ایستادن» و «راه رفتن» وارد می‌شود. به همین دلیل، افراد باید در محیط کار از نشستن مداوم پشت میز پرهیز کنند و با بهانه‌های مختلف از حالت نشسته خارج شوند.