آگاهی عمومی درباره بیماریهای عروقی چندان بالا نیست. در نظرسنجی اخیر «انجمن جراحی عروقی آمریکا»(SVS) نزدیک به یکسوم آمریکاییها، چیزی معادل ۲۹ درصد، گفتهاند نام هیچ یک از شایعترین بیماریهای عروقی را نشنیدهاند. اگرچه پارگی آئورت نادر است، پزشکان آن را یکی از خطرناکترین وضعیتهای اضطراری قلبیعروقی میدانند؛ وضعیتی که در آن سرعت تشخیص و درمان مستقیما با احتمال زنده ماندن بیمار ارتباط دارد.
هنگام پارگی آئورت چه اتفاقی میافتد؟
آئورت بزرگترین شریان بدن است و خون سرشار از اکسیژن را از قلب به دیگر قسمتهای بدن میرساند. دکتر ویلیام شوتز، معاون «انجمن جراحی عروقی آمریکا» و جراح عروق در «تگزاس وسکولار اسوشیتس» (Texas Vascular Associates)، توضیح میدهد که آئورت زمانی پاره میشود که لایه داخلی آئورت دچار شکاف شود و خون به میان لایههای دیواره این شریان راه پیدا کند.
شوتز میگوید: «این وضعیت یا جریان خون به قلب و اندامهای حیاتی را مختل میکند یا به پارگی آئورت و خونریزی شدید داخلی منجر میشود و اگر فورا درمان نشود، بهسرعت کشنده خواهد بود.»
زمانی که دیواره آئورت ضعیف میشود، بخشی از آن به سمت بیرون برآمده و متورم میشود؛ وضعیتی که «آنوریسم آئورت» نام دارد. از سوی دیگر، ایجاد شکاف در لایه داخلی دیواره آئورت «پارگی دیواره آئورت» (Aortic dissection) نامیده میشود. هر دو از اشکال جدی بیماری آئورتاند و ممکن است عوارض مرگباری به همراه داشته باشند.
بر اساس گزارش مرکز بیماریهای آئورت دانشگاه شیکاگو (UCCAD)، نزدیک به ۴۰ درصد افرادی که دچار پارگی آئورت میشوند تقریبا بلافاصله جانشان را از دست میدهند. همچنین خطر مرگ با هر ساعتی که این وضعیت درمان نشود، تا ۴ درصد افزایش مییابد.
پارگی آئورت چقدر شایع است؟
بریتانی آناس مینویسد که تعیین تعداد دقیق موارد پارگی آئورت در هر سال آسان نیست، زیرا برخی افراد پیش از رسیدن به بیمارستان جانشان را از دست میدهند. با این حال، شوتز میگوید دادههای موجود نشان میدهند سالانه حدود ۱۳ هزار نفر در ایالات متحده بر اثر این وضعیت جان میبازند. او میگوید: «اگرچه پارگی آئورت نادر است، اما وقتی اتفاق میافتد با یک وضعیت اضطراری پزشکی روبهروییم که تهدیدکننده زندگی است.»
به گفته دکتر مانش آر. پاتل، رئیس داوطلب انجمن قلب آمریکا در سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷، این وضعیت در مردان شایعتر از زنان است و میزان بروز آن بین پنج تا ۳۰ مورد در هر یک میلیون نفر تخمین زده میشود. پاتل که ریاست بخش قلب و عروق و معاونت خدمات قلب و عروق «دوک هلث» (Duke Health) را نیز بر عهده دارد، میگوید پارگی آئورت بیشتر در بزرگسالان ۵۰ تا ۷۰ ساله دیده میشود.
علائم هشداردهنده پارگی آئورت
یکی از دلایلی که پارگی آئورت را به وضعیتی بسیار خطرناک تبدیل میکند این است که علائم آن ممکن است با برخی دیگر از وضعیتهای اورژانسی پزشکی اشتباه گرفته شود. به گفته شوتز، شایعترین علامت، درد شدید و ناگهانی در قفسه سینه یا کمر است. درد شکم، غش کردن یا از حال رفتن، ضعف پاها و حتی فلج شدن اندامهای تحتانی نیز از دیگر علائم احتمالیاند.
او میگوید: «مهمترین مسأله درمورد این وضعیت، شناخت علائم آن است، بهویژه برای افرادی که سابقه خانوادگی پارگی آئورت دارند یا با عواملی مانند فشار خون بالا مواجهاند و دخانیات مصرف میکنند.»
مراقبت پزشکی فوری در صورت بروز پارگی آئورت حیاتی است. پزشکان تأکید میکنند افرادی که عوامل خطر مرتبط با بیماریهای آئورت را دارند، بهتر است پیش از وقوع وضعیت اضطراری با پزشک خود درباره میزان خطر و ضرورت مراجعه به جراح عروق یا انجام بررسیهای بیشتر مشورت کنند.
چه عواملی خطر پارگی آئورت را افزایش میدهند؟
چندین بیماری زمینهای و برخی اختلالات ارثی احتمال ابتلا به بیماریهای آئورت و در نهایت پارگی آن را افزایش میدهند. پاتل میگوید: «عوامل خطر این وضعیت تهدیدکننده شامل تصلب شرایین، یا سخت شدن و گرفتگی شریانها، و فشار خون بالا است. برخی اختلالات ژنتیکی بافت همبند نیز وجود دارند که ممکن است در بزرگسالان جوان به آنوریسم و بیماری آئورت منجر شوند.»
فشار خون بالا یکی از عوامل مهم خطر است، زیرا بالا بودن مداوم فشار خون ممکن است به مرور زمان به دیواره آئورت آسیب برساند. تصلب شرایین نیز با تجمع پلاک در دیواره شریانها همراه است و سلامت عروق را تحت تأثیر قرار میدهد.
سابقه مصرف دخانیات و سابقه خانوادگی آنوریسم یا پارگی آئورت نیز از دیگر عوامل خطرند. پاتل توصیه میکند افرادی که فشار خون بالا دارند، دخانیات مصرف میکنند یا در خانوادهشان سابقه آنوریسم یا پارگی آئورت وجود دارد، درباره میزان خطر و مناسب بودن غربالگری با پزشک مشورت کنند.
آیا میتوان از پارگی آئورت پیشگیری کرد؟
پیشگیری از همه موارد پارگی آئورت امکانپذیر نیست، بهویژه زمانی که اختلالات ارثی بافت همبند در ایجاد بیماری نقش داشته باشند. با این حال، پزشکان میگویند مراقبت از سلامت قلب و عروق و کنترل عوامل خطر احتمال بروز برخی بیماریهای زمینهای آئورت را کاهش میدهد.
بر اساس توصیههای کلینیک مایو، کنترل فشار خون، کلسترول و قند خون با کمک پزشک از مهمترین اقدامات پیشگیرانه است. پرهیز از مصرف دخانیات، رژیم غذایی سالم و سرشار از میوه، سبزیجات و غلات کامل و فعالیت بدنی منظم نیز به حفظ سلامت قلب و عروق کمک میکند. حفظ وزن سالم و خواب کافی نیز بخشی از مراقبت عمومی از سلامت قلب و عروق است و به کنترل عواملی مانند فشار خون و سلامت متابولیک کمک میکند.
آسیبهای شدید به قفسه سینه نیز ممکن است به آئورت صدمه بزنند. به همین دلیل، بستن کمربند ایمنی هر بار که فرد سوار خودرو میشود، اقدامی ساده اما مهم برای کاهش خطر آسیبهای شدید قفسه سینه و آئورت است.
در نهایت، پزشکان تأکید میکنند مهمترین نکته درباره پارگی آئورت، جدی گرفتن علائم ناگهانی است. درد شدید و نامنتظره در قفسه سینه یا کمر، بهخصوص در افرادی که فشار خون بالا، سابقه مصرف دخانیات یا سابقه خانوادگی بیماری آئورت دارند، نباید نادیده گرفته شود؛ زیرا در چنین وضعیتی، هر دقیقه برای تشخیص و آغاز درمان اهمیت دارد.