بیش‌از ۹۹ درصد جمعیت کشور درگیر خشکسالی هستند و در این میان ۶۴ درصد خشکسالی شدید را تجربه می‌کنند.
بررسی گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس با عنوان بررسی و تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب در سه‌ماهه سوم سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد با وجود افزایش ۸۰ درصدی میانگین بارش کشور در پاییز نسبت به مدت مشابه سال قبل، توزیع نامتوازن بارندگی و افزایش دما موجب تداوم خشکسالی در بخش گسترده‌ای از کشور شده است؛ به‌طوری‌که ۶۴.۲ درصد جمعیت ایران در مناطق دارای خشکسالی بسیار شدید قرار داشته‌اند.
بر اساس این گزارش، میانگین بارش پاییز ۱۴۰۴ به ۶۰.۱ میلی‌متر رسید؛ رقمی که در مقایسه با پاییز سال قبل ۸۰ درصد افزایش و نسبت به میانگین بلندمدت ۱.۷ درصد رشد داشته است. با این حال، بارش‌ها در ۲۴ استان کمتر از میانگین بلندمدت بود و بخش عمده افزایش بارندگی کشور نیز تحت تأثیر بارش‌های قابل توجه در برخی استان‌های جنوبی قرار داشت.
۶۴ درصد جمعیت ایران در مناطق دچار خشکسالی بسیار شدید
برآورد‌های گزارش نشان می‌دهد بیش از ۹۹ درصد جمعیت کشور در پاییز ۱۴۰۴ درجاتی از خشکسالی را تجربه کرده‌اند. بر این اساس، ۳ درصد جمعیت در مناطق دارای خشکسالی خفیف، ۹.۲ درصد در مناطق دارای خشکسالی متوسط، ۲۲.۸ درصد در مناطق دارای خشکسالی شدید و ۶۴.۲ درصد در مناطق دچار خشکسالی بسیار شدید قرار داشته‌اند.
بر اساس تحلیل شاخص SPEI، مناطق شمالی کشور و دامنه‌های جنوبی البرز، بخش‌های وسیعی از خراسان شمالی، قم، مرکزی، نقاطی از غرب سیستان و بلوچستان، شمال لرستان و نواحی شرقی کرمانشاه و کردستان از جمله مناطق دارای خشکسالی شدید تا بسیار شدید بودند.
در مقابل، هرمزگان، بخش عمده مناطق فارس و کرمان، بخش‌هایی از خراسان رضوی و خراسان شمالی، شمال شرق اصفهان و برخی مناطق دیگر شرایط نرمال تا ترسالی ضعیف را تجربه کردند. در ایلام، شمال کردستان و جنوب آذربایجان غربی نیز عمدتاً شرایط نرمال گزارش شده است.
خشکسالی خفیف تا متوسط در بخش‌هایی از خراسان رضوی و خراسان جنوبی، قسمت عمده سیستان و بلوچستان، یزد، چهارمحال و بختیاری، خوزستان، کرمانشاه و لرستان حاکم بود.
چرا با افزایش ۸۰ درصدی بارش‌ها، خشکسالی ادامه یافت؟
افزایش میانگین بارش کشور عمدتاً تحت تأثیر بارندگی‌های قابل توجه در هرمزگان، کرمان و خراسان جنوبی بوده است؛ به‌طوری‌که میزان بارش در این استان‌ها بیش از دو برابر میانگین پاییزی آنها گزارش شده است. در مقابل، بارش در ۲۴ استان کشور کمتر از میانگین بلندمدت این فصل بود.
بیشترین افت بارش نسبت به میانگین بلندمدت در دامنه‌های جنوبی البرز و استان‌های خراسان شمالی، اردبیل، مرکزی، سمنان، همدان و کرمانشاه رخ داد؛ به‌طوری‌که میزان بارندگی در این مناطق به کمتر از نصف میانگین معمول رسید.
علاوه بر پراکنش نامتوازن مکانی، زمان بارش‌ها نیز با الگوی معمول تفاوت داشت. در پاییز ۱۴۰۴، میزان انطباق بارش‌های ماهانه با میانگین بلندمدت ماهانه حدود ۴۶.۷ درصد بود. بخش عمده بارندگی‌ها در نیمه دوم آذرماه رخ داد و ماه‌های ابتدایی پاییز تقریباً خشک بودند.
بر اساس شاخص پراکنش مکانی بارش، ضریب تغییرات بارندگی استان‌ها در پاییز ۱۴۰۴ به ۰.۹۵ رسید، در حالی که مقدار بلندمدت این شاخص ۰.۶۲ گزارش شده است؛ موضوعی که از ناهمگونی بیشتر پراکنش بارندگی میان استان‌ها حکایت دارد.
پاییز ۱۴۰۴ سومین پاییز گرم نیم‌قرن اخیر شد
میانگین دمای کشور در پاییز ۱۴۰۴ به ۱۶ درجه سلسیوس رسید که ۱.۲ درجه بیشتر از میانگین بلندمدت این فصل است. بر اساس گزارش، پاییز گذشته سومین پاییز گرم در نیم‌قرن اخیر بوده و تمامی استان‌های کشور دمایی بالاتر از میانگین بلندمدت را ثبت کرده‌اند.
افزایش دمای استان گیلان با ۲.۷ درجه سلسیوس بیشترین و افزایش دمای هرمزگان با ۰.۲ درجه سلسیوس کمترین میزان در میان استان‌ها گزارش شده است. در برخی مناطق شمالی کشور افزایش دما به حدود ۳.۵ درجه و در محدوده مرزی اردبیل و آذربایجان شرقی به حدود ۴.۵ درجه سلسیوس رسید.
بررسی روند بلندمدت دما نشان می‌دهد میانگین دمای فصل پاییز در ایران طی نیم‌قرن گذشته، به‌طور متوسط در هر دهه ۰.۳۴ درجه سلسیوس افزایش یافته است.
کرمان بیشترین اثرپذیری مستقیم از خشکسالی را دارد
برای بررسی پیامد‌های خشکسالی بر معیشت مردم، علاوه بر شدت خشکسالی هواشناسی، سهم شاغلان بخش کشاورزی از کل اشتغال استان‌ها نیز مورد توجه قرار گرفته است.
بر این اساس، استان کرمان به دلیل سهم بالای اشتغال کشاورزی و شدت خشکسالی، بیشترین اثرپذیری مستقیم را از خشکسالی پاییز ۱۴۰۴ داشته است. خراسان شمالی، آذربایجان غربی، اردبیل، همدان، لرستان، گلستان، زنجان و هرمزگان نیز در گروه استان‌های دارای اثرپذیری بالا قرار گرفته‌اند.
در مقابل، استان‌های تهران، البرز، قم، اصفهان و یزد به دلیل سهم کمتر اشتغال کشاورزی، از منظر این شاخص شرایط نسبتاً مطلوب‌تری داشته‌اند. در این روش، بیشترین امتیاز اثرگذاری خشکسالی به کرمان با امتیاز ۱۰ و کمترین امتیاز به تهران با امتیاز یک اختصاص یافته است.
گزارش تأکید می‌کند که این شاخص تنها بر دو عامل شدت خشکسالی هواشناسی و سهم اشتغال کشاورزی متکی است و سایر پیامد‌های احتمالی خشکسالی بر زندگی مردم و فعالیت‌های اقتصادی را در بر نمی‌گیرد.
خشکسالی در حوضه‌های آبریز مرزی ادامه دارد
بررسی وضعیت حوضه‌های آبریز مرزی و مشترک در پاییز ۱۴۰۴ نشان می‌دهد خشکسالی شدید در افغانستان و حوضه‌های آبریز رودخانه‌های هیرمند و هریرود حاکم بوده است. بخش عمده ایران، افغانستان، ازبکستان و تاجیکستان نیز با درجاتی از خشکسالی مواجه بوده‌اند.
در حوضه آبریز دجله و فرات، مناطق سرچشمه این رودخانه‌ها در شرق ترکیه و شمال عراق عمدتاً شرایط خشکسالی متوسط را تجربه کردند. کاهش بارندگی در شرق ترکیه و شمال عراق و افزایش دما از عوامل مؤثر بر خشکسالی این حوضه عنوان شده است. در حوضه آبریز ارس نیز بخش عمده مناطق واقع در ترکیه با خشکسالی متوسط روبه‌رو بودند، در حالی که در بخش‌هایی از مناطق میانی حوضه در جنوب ارمنستان، خشکسالی شدید گزارش شد.
نکته قابل توجه آن است که افزایش میانگین بارش در یک فصل، که اتفاقا در پاییز ۱۴۰۴ رخ داد، به‌تنهایی برای پایان خشکسالی کافی نیست. توزیع نامتوازن بارندگی، افزایش دما و تداوم کم‌بارشی در بخش گسترده‌ای از کشور موجب شده است که با وجود بارش‌های مناسب در برخی مناطق، خشکسالی همچنان بخش عمده جمعیت ایران را تحت تأثیر قرار دهد.