“`html
مایکل اشمیت، استاد بازنشسته کالج جنگ دریایی ایالات متحده در تحلیلی که برای وبسایت جاست سکیوریتی نوشته، به نقل از پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، به نمایش دورهای جدید در دانشکدههای عالی نظامی این کشور در تاریخ ۹ نوامبر اشاره کرده است. در این سخنرانی، هگست به روشنی اعلام کرد که موفقیت این نهادها به دستیابی به «پیروزی» وابسته است و خاطرنشان کرد: «برای تربیت واقعی در زمینه پیروزی، نهادهای ما باید جرأت فکری مواجهه با شکست را نیز داشته باشند. یکی از نگرانکنندهترین نکات در بررسی عمیق ما این بود که دانشکدههای جنگ ما بهطور فعال از تجزیه و تحلیل شکستهای اخیر راهبردی ایالات متحده امتناع میکنند و اعضای هیئت علمی را به عنوان موضوعاتی آزاردهنده یا حساس سیاسی کنار میگذارند.»
اشمیت، در اشاره به سابقه خود به عنوان استاد بازنشسته این کالج، یادآور شد که این نهاد بهطور مداوم از پیروزی و شکست در بیش از سه دهه اخیر، زمانی که او از آنجا فارغالتحصیل شد، مطالعه کرده است. این تحلیلگر نظامی با تأکید بر اصل سخن وزیر دفاع بیان کرد که باید مطالعات موردی در زمینه هر دو موضوع، یعنی پیروزی و شکست، در کانون برنامههای درسی دانشکدههای جنگ قرار گیرد. از نظر او، نمیتوان از افسرانی که باید در بالاترین سطوح نیروهای مسلح فرماندهی کنند، انتظار دستیابی به پیروزی داشت مگر آنکه بتوانند شکستهای استراتژیک، از جمله شکست کشور خودشان را شناسایی کنند. این موضوع به ویژه زمانی که نیروهای نظامی در میدان نبرد عملکرد خوبی دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا موفقیتها معمولاً شکستهای راهبردی را پنهان میکنند.
وی همچنین به همین دلیل به فراخوان وزیر دفاع پاسخ داده و مطالعه موردی خود را به گزینهای حساس از نظر سیاسی، یعنی جنگی که ایالات متحده و اسرائیل در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ علیه ایران آغاز کردند، اختصاص داده است. نتیجهگیری اشمیت شفاف و صریح است و بر این مبنا استوار است که ایالات متحده تقریباً در تمامی درگیریهای نظامی پیروز شده، اما در حال حاضر جنگ را میبازد. او تأکید کرد که این درگیری هنوز به پایان نرسیده و هرگونه ارزیابی در این مرحله باید موقتی تلقی شود. شکست به ندرت با یک ضربه واحد روی میدهد و معمولاً به تدریج و در خلال فرسایش جنگ تجمیع شده و شکل میگیرد. از منظر این پژوهشگر، روند در این جدال آمریکا را از پیروزی دور کرده و به سوی شکست سوق میدهد.
تمایز میان پیروزی تاکتیکی و شکست راهبردی
اشمیت در بخش دیگری از تحلیل خود تأکید کرد که پیروزی نه به تعداد اهداف منهدمشده یا میزان خسارت واردشده به دشمن بستگی دارد و به ندرت نتیجهای از ضعیف شدن ساده نیروهای دشمن است. برای روشنتر کردن موضوع، وی به اثر کلاسیک سرهنگ هری سامرز در سال ۱۹۸۲ با عنوان «درباره استراتژی: تحلیل انتقادی جنگ ویتنام» اشاره کرد که در آن به نقل از گفتوگوی سال ۱۹۷۵ خود با همتای ویتنام شمالیاش، بیان کرد: «خودت میدانی که هرگز ما را در میدان نبرد شکست ندادید.» پاسخ همتای ویتنامی بعد از کمی تأمل بر این بست که: «شاید اینطور باشد، اما هیچ ربطی به اصل موضوع ندارد.»
از نظر نویسنده، این گفتوگو به وضوح با جنگ کنونی علیه ایران ارتباط دارد؛ چرا که هیچکس نمیتواند انکار کند که نیروهای آمریکایی در بخش عمدهای از این کارزار موفقیتهای تاکتیکی را کسب کردهاند. علیرغم برخی ناکامیها از آغاز درگیری، از جمله حمله غمانگیز به یک دبستان در میناب، حملات اولیه توانست منجر به حذف مقامات ارشد و فرماندهان نظامی شود. افزون بر این، نیروی هوایی آمریکا و اسرائیل از برتری هوایی در آسمان ایران برخوردار شده و نیروهای مسلح ایران ضربات سنگینی از آتش متحمل شدهاند. با این حال، با اینکه بیش از ۸۶۰ نیروی نظامی آمریکا به دلیل آتش دشمن مجروح شدهاند، شمار کل کشتهشدگان آمریکایی در طول جنگ حدود ۲۴ نفر بوده که رقم تلخی است اما در مقایسه با کارزاری به این بزرگی به طرز قابلتوجهی پایین محسوب میشود و به گفته اشمیت، این دستاوردها نمایانگر مهارت بالای حرفهای نیروهای آمریکایی است.
آیا آمریکا به اهداف خود دست یافت؟
به گزارش این استاد دانشگاه، ارزیابی اهداف آمریکا در این جنگ به سبب تغییر مداوم آنها کار دشواری است. حمله به راس هرم قدرت و فراخوان دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده به مردم ایران برای به دستگرفتن حکومت بعد از اتمام حملات، به وضوح نشاندهنده هدف اولیه تغییر رژیم بوده است. اما به زودی، معاون رئیسجمهور موضوع تغییر حکومت را در مقایسه با جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای به مسألهای فرعی تبدیل کرد و وزیر خارجه نیز موشکهای بالستیک و نیروی دریایی ایران را به عنوان اهداف اصلی معرفی کرد. ترامپ در ششم مارس خواستار تسلیم بدون قید و شرط و انتخاب رهبریهایی مورد تأیید واشنگتن شد و حدود دو هفته بعد، کاخ سفید چهار هدف دیگر نیز شامل از بین بردن زرادخانه و توان تولید موشکهای بالستیک، نابودی نیروی دریایی، قطع حمایت از نیروهای نیابتی و جلوگیری همیشگی از دستیابی ایران به سلاح هستهای را به این فهرست افزود و پس از بسته شدن تنگه هرمز، بازگشایی این آبراه را به آن اضافه کرد.
ایران با اتکا به توانمندیهای نامتقارن شامل پهپادها، موشکها و مینها، حتی برابر با قدرتمندترین نیروی دریایی جهان نشان داد که بازدارندگی حداقل به شکل خیابانی، دوطرفه است و حمله به این کشور هزینههای سنگینی بر مهاجم، همسایگان و اقتصاد جهانی تحمیل میکند.
نویسنده با بررسی تکتک این اهداف تأکید کرد که هیچکدام از آنها بهطور قطعی محقق نشده است. ایالات متحده بیشترین موفقیت را در تضعیف نیروهای مسلح ایران داشته است، اما این نیروها هنوز هم فعالند و سپاه پاسداران اخیراً بهعهدهگیری حملات پهپادی به بحرین پرداخته و نفتکشها در نزدیکی تنگه هرمز هدف حملات قرار گرفتهاند. همچنین حمایت ایران از گروههای منطقهای نیز همچنان ادامه دارد و اگرچه حماس و حزبالله پیش از جنگ تحت فشار بودهاند، تهران برای هدف قرار دادن اهداف عربستان و کشتیرانی در دریای سرخ به یمنیها و شبهنظامیان عراقی تکیه کرده است.
اشمیت با تأکید بر هدف هستهای بهعنوان توجیه اصلی جنگ، یادآور شد که در فوریه ۲۰۲۶، ایران توانایی تولید سلاح هستهای نداشت و حتی در صورت داشتن این توانایی، صرف وجود آن مجوزی قانونی برای دفاع مشروع نیست. وی همچنین به تناقض راهبردی آمریکا اشاره کرده و گفت که ترامپ پس از حملات ژوئن ۲۰۲۵، مدعی نابودی کامل تاسیسات غنیسازی ایران شده، اما هشت ماه بعد دوباره برای دستیابی به همان هدف وارد جنگ شد. بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی، به دلیل فقدان دسترسی از فوریه ۲۰۲۱، این نهاد هیچ اطلاعی از میزان، ترکیب و محل نگهداری ذخایر اورانیوم غنیشده یا وضعیت سانتریفیوژهای ایران ندارد. لذا، پس از دو کارزار نظامی، هیچکس در خارج از ایران نمیداند که چه مقدار از مواد باقیمانده و هدف آمریکا عملاً از حذف کامل توانمندی به دستیابی به توافقی برای محدود کردن آن تنزل یافته است.
در خصوص تغییر حکومت نیز در طول ۹ ماه گذشته، پیشرفتی حاصل نشده است. تنگه هرمز نیز که در آغاز حمله آمریکا باز بود، پس از نزدیک به ۹ ماه به شدت بسته مانده و کشتیها ناچارند شبانه و با تحتپوشش نیروی دریایی آمریکا عبور کنند. ایران نهادی برای مدیریت این آبراه ایجاد کرده و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکرهکننده ارشد ایران تأکید کرده است که این تنگه هرگز به وضعیت پیش از جنگ باز نخواهد گشت. به اعتقاد اشمیت، تغییر رویکرد واشنگتن از مطالبه تسلیم بیقید و شرط به بررسی پیشنهادهای تهران برای بازگشایی تنگهای که پیش از جنگ باز بوده است، نه تنها انطباقی با واقعیتها نیست بلکه رها کردن اهداف اصلی به شمار میرود.
ارزیابی دستاوردهای ایران و توازن موقعیت دو طرف
این تحلیلگر بر این باور است که با استناد به نظریه کارل فون کلاوزویتس درباره جنگ بهعنوان برخورد دو نیروی زنده، باید اهداف دشمن را نیز در نظر گرفت، به ویژه زمانی که یک قدرت برتر با کشوری ضعیفتر میجنگد که نبرد را وجودی میبیند. هدف اصلی ایران بقا بوده و در این زمینه موفق عمل کرده است. هدف دیگر تهران حفظ گزینه هستهای یا حداقل کنترل میزان عقبنشینی از آن بوده و علیرغم آسیب به تأسیسات، ایران نه تنها ذخایر اورانیوم خود را تسلیم نکرده بلکه از حق غنیسازی نیز عقب نشینی نکرده است. افزون بر این، اهداف تهران در طول جنگ گسترش یافته و شامل هفت شرط از جمله لغو محاصره دریایی، رفع تحریمها، آزادسازی داراییهای مسدودشده، به رسمیت شناختن کنترل ایران بر تنگه هرمز و احتمالاً کاهش حضور نظامی آمریکا در منطقه شده است. ایران خود را بازنده نمیداند و به نقل از قالیباف، توپ اکنون در زمین آمریکاست.
اشمیت با اشاره به معیار بازیل لیدل هارت، استراتژیست بریتانیایی که میگوید هدف جنگ رسیدن به صلحی بهتر است، وضعیت کنونی آمریکا را در چهار عرصه بدتر از قبل از جنگ توصیف کرده است. نخست، ضربه اقتصادی ناشی از قیمتگذاری جهانی نفت و گاز طبیعی مایع به پمپبنزینهای آمریکا منجر شد و قیمت گازوئیل را به رکوردی جدید رساند و به تصریح معاون رئیسجمهور، این عامل به همراه جنگ، سبب شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای گردید. دوم، مصرف سریع تسلیحات مانند موشکهای کروز و رهگیرهای پدافند هوایی که بر اساس هشدار جک رید، سناتور آمریکایی ممکن است سالها زمان ببرد تا بازسازی شوند و در حالی که وزیر دفاع، اقیانوس آرام را صحنه سرنوشتساز قرن بیست و یکم میداند، ذخایر اروپا و آسیا به خاورمیانه منتقل شدهاند.
سومین آسیب آمریکا شامل فرسایش شدید اتحادهاست. بسیاری از متحدان درخواستهای آمریکا برای تأمین امنیت تنگه هرمز را رد کردهاند و بوریس پیستوریوس، وزیر دفاع آلمان به صراحت بیان کرده است: «این جنگ ما نیست و ما آن را آغاز نکردهایم.» بریتانیا نیز در ابتدا با استفاده از پایگاههای خود و دیهگو گارسیا برای حمله به ایران مخالفت کرد و کشورهایی که میزبان نیروهای آمریکایی در خلیج فارس و منطقه هستند، مانند بحرین، اردن، کویت، عمان، عربستان، قطر، عراق، سوریه، قبرس، ترکیه، مصر و امارات، به سبب حملات ایران هزینه سنگینی پرداخت کردهاند و این امر تردید آنها را در مورد اعطای پایگاههای نظامی به آمریکا در آینده افزایش داده است. چهارمین خسارت شامل کاهش قابلتوجه قدرت نرم آمریکاست. توسل به زور بدون تایید شورای امنیت و در غیبت حمله مسلحانه از سوی ایران، به معنای نقض منشور سازمان ملل بوده و نظرسنجی مرکز پیو در ۳۶ کشور نشان داده که ۵۷ درصد پاسخدهندگان نظر منفی نسبت به آمریکا دارند، ۵۰ درصد آن را قدرتی غیرقابل اعتماد میدانند و ۶۶ درصد معتقدند واشنگتن به منافع دیگر کشورها بیتوجه است. در این فضا، سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه با وجود اقدام نزدیک به ۱۳ ساله مسکو در اوکراین، از این شکاف بهرهبرداری کرده و عنوان کرد که منشور ملل متحد دیگر برای آمریکا الزامآور نیست.
ازسرگیری عملیات گسترده همچنان با همان محدودیتهای پیشین مواجه خواهد بود، زیرا اورانیومی که مکانش مشخص نیست قابل انهدام نیست و فشار نظامی بیشتر، حکومت ایران را به جای تسلیم، سرسختتر میکند و منابع مورد نیاز برای جبهههای دیگر را میبلعد. بازگشایی تنگه هرمز نیز به زور واقعگرایانه نیست و احتمالاً به نیروی زمینی نیاز خواهد داشت و فشار اقتصادی نیز بسیار کند عمل خواهد کرد، در حالی که زمان دیگر به نفع آمریکا نیست.
در مقابل، موقعیت ایران ترکیبی از خسارات سنگین و دستاوردهای راهبردی ماندگار به حساب میآید. اگرچه هزاران نفر کشته و مقامات ارشد هدف قرار گرفتند، ارتش آسیب دید و اقتصاد در شرایط دشواری قرار دارد، اما تهران در سه حوزهی حیاتی برتری یافته است. ابتدا اینکه ایران با استفاده از توانمندیهای نامتقارن شامل پهپاد، موشک و مین، حتی برابر با قدرتمندترین نیروی دریایی، نشان داده که بازدارندگی حداقل به شکل خیابانی، دوطرفه است و حمله به این کشور هزینههای سنگینی بر مهاجم، همسایگان و اقتصاد جهانی تحمیل خواهد کرد. دوم، ایران شرایط پایان جنگ را در دست گرفته است؛ زیرا اگر عملیات آمریکا فردا متوقف شود، تنگه هرمز همچنان بسته خواهد ماند و با تصاحب دموکراتها بر کنگره در ماه ژانویه، زمان به نفع تهران خواهد بود. سوم، امکان دوبارهی حمله به کشوری که عضو پیمان عدم اشاعه هستهای (انپیتی) است و در میانه مذاکرات، ممکن است عزم ایران را برای دستیابی به سلاح هستهای تقویت کند؛ به طوریکه سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران در ۱۵ نوامبر خروج از این پیمان را بهعنوان یک خواسته جدی توصیف کرده است. در مجموع، خسارات ایران قابل جبران هستند اما دستاوردهایش دارای ابعاد استراتژیک بوده و آمریکا برتری استراتژیک خود را از دست داده است.
چهار خطای محاسباتی که جنگ را به بنبست کشاند
نویسنده ناکامیهای مذکور را به چهار خطای راهبردی نسبت میدهد. خطای نخست، آغاز جنگ بدون تعیین هدف سیاسی مشخص و وضعیت نهایی تعریفشده بود. مقامات واشنگتن بارها اهداف را تغییر دادند و حتی تا سپتامبر، ترامپ به این درگیری به عنوان موضوعی کوچک اشاره کرد و معاونش از اطلاق عنوان جنگ هم پرهیز کرد. خطای دوم، اتکا به نظریهای نادرست از پیروزی بود که بر این گمان بود که حذف رهبری و بمباران هوایی میتواند منجر به فروپاشی یا تسلیم نظام شود. اشمیت به تحقیق رابرت پیپ درباره قدرت هوایی اشاره کرد و توضیح داد که مؤثرترین سازوکار، سلب امکان موفقیت از راهبرد دشمن است، با این حال قدرت هوایی نتوانسته مانع بقای ایران و بسته شدن تنگه هرمز شود و نکته دیگر این که، واشنگتن تمایز انگیزه دو طرف یعنی نبردی وجودی برای تهران و جنگی اختیاری برای آمریکا را دستکم گرفته است.
خطای سوم، بیتوجهی تصمیمگیرندگان آمریکایی به مؤثرترین واکنش ایران یعنی بسته شدن تنگه هرمز، گسترش درگیری به کشورهای میزبان نیروهای آمریکایی و به کارگیری یمنیها در دریای سرخ بود. خطای چهارم نیز فقدان برنامهای برای پایان جنگ به شمار میرفت. ترامپ دو روز پس از شروع حملات پیشبینی کرده بود که این کارزار چهار تا پنج هفته به طول خواهد انجامید، حال آنکه این پیشبینی مربوط به یک عملیات نظامی بود نه پایان جنگ. با توسل به آتشبس آوریل و توافق موقت ژوئن که طی چند هفته فروریخت و همچنین رد پیشنهاد ایران برای بازگشایی تنگه در سپتامبر، روشن شد که آمریکا تنها برای چگونگی جنگ برنامهریزی کرده و هیچ طرحی برای توقف آن نداشته است و ایران که تنها برای بقای خود برنامهریزی کرده بود، در نهایت اکنون کلید پایان نبرد را در دست خود دارد.
چشمانداز پایان جنگ و درسهای یک شکست
اشمیت در انتهای یادداشت خود ابراز بدبینی نسبت به قابلیت آمریکا برای تغییر روند جنگ و تبدیل شکست به پیروزی کرده است. او معتقد است که ازسرگیری عملیات وسیع همچنان با همان محدودیتهای پیشین روبهرو خواهد شد؛ زیرا اورانیومی که مکان آن مشخص نیست، قابل انهدام نیست و فشار نظامی بیشتر، حکومت ایران را بهجای تسلیم، سرسختتر خواهد کرد و منابع مورد نیاز برای جبهههای دیگری را نیز مستهلک خواهد کرد. بازگشایی تنگه هرمز به زور نیز واقعگرایانه نیست و احتمالاً به نیروی زمینی نیاز خواهد داشت و فشار اقتصادی هم بهشدت کند عمل میکند، در حالی که زمان دیگر به نفع آمریکا نیست.
بنابراین، نویسنده تنها راه امیدبخش را توافق از طریق مذاکره میداند، هرچند که هر توافقی نیز بهطور واقعگرایانه بسیار کمتر از اهداف کاخ سفید در ماه مارس خواهد بود و احتمالاً بهجای پایان کامل، فقط محدودیت در غنیسازی مواد هستهای، کاهش برخی تحریمها و به رسمیت شناختن نقشی برای ایران در مدیریت تنگه هرمز را شامل خواهد شد. به عقیده این تحلیلگر، چنین توافقی عدم موفقیت را تغییر نمیدهد بلکه تنها دامنه آن را محدود میکند و اولویت واشنگتن در مذاکرات باید بر راستیآزمایی ذخایر هستهای ایران توسط ناظران بینالمللی در چارچوبی زمانبندیشده و حفظ اصل آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز متمرکز شود. در خاتمه، اشمیت با یادآوری هشدار وزیر دفاع درباره لزوم مطالعه دقیق شکستهای راهبردی، تأکید کرد که نیروهای نظامی آمریکا وظیفه خود را بهخوبی انجام دادهاند، اما باید مشخص شود که آیا راهبردی که آنها مجری آن بودند اصولی و در خور توجه بوده است یا خیر و پاسخ به این سوال، تا این لحظه منفی است.
۴۲
“`
