اصطلاح «فیلم‌اولی» روزگاری به ذهن مخاطبان، تجربه فیلمی آماتوری را متبادر می‌ساخت، اما در سال‌های اخیر به نمادی برای کشف استعدادهای تازه در دنیای سینما بدل شده است.
فیلم‌اولی‌ها چه نقشی در «فجر» ایفا کرده‌اند؟
با آغاز نخستین دوره جشنواره فیلم فجر، بخشی به آثار آماتوری اختصاص یافت که شامل فیلم‌های کوتاه و نیمه‌بلند به همراه آثاری از کارگردانانی بود که ساخت اولین فیلم خود را تجربه می‌کردند و این آثار مورد قضاوت قرار می‌گرفتند. از همان ابتدا، برای قدردانی از این تلاش‌ها، جایزه‌ای به‌عنوان «بهترین فیلم اول» در ترکیب جوایز جشنواره تخصیص داده شد.
این سنت اعطای سیمرغ برای بهترین فیلم اول تا نیمه دهه ۸۰ ادامه داشت تا اینکه از نیمه دوم این دهه، با هدف فراهم آوردن فرصت قضاوت بهتر برای آثار کارگردانان تازه‌کار، بخش ویژه‌ای برای این آثار مشخص شد.
در سال ۸۷ و بیست‌وهفتمین دوره جشنواره، بخش «نگاه نو» به آثار اول و دوم اختصاص یافت و این تخصیص تا سال ۹۴ و سی‌وچهارمین دوره پابرجا بود، گاهی با عنوان «نگاه نو» و گاهی به نام «نوعی نگاه».
فرصت ویژه‌ای برای فیلم‌اولی‌ها در فجر ۴۲
دوره سی‌وچهارم جشنواره فجر، همزمان با کسب سیمرغ‌های اصلی توسط سعید روستایی برای فیلم «ابد و یک روز» و توجهات به فیلم «ایستاده در غبار» به کارگردانی محمد حسین مهدویان، به یاد ماندنی بود.
با حذف بخش «نگاه نو» از دوره سی‌ونهم، ظهور کارگردانانی با سطح کیفی بالا سبب شد که سیاست‌مداران جشنواره احساس کنند کارگردانان فیلم‌اولی اکنون به‌حدی رسیده‌اند که در بخش اصلی جشنواره می‌توانند با کارگردانان با تجربه‌تر به رقابت بپردازند.
این نگرش همچنین منجر به حذف بخش «نگاه نو» در جشنواره‌های سی‌وپنجم و سی‌وششم شد، اما در دوره سی‌وهفتم، این بخش مجدداً احیا گردید و ۱۰ فیلم به این بخش راه یافتند. جشنواره سی‌وهشتم نیز با همین شرایط به میزبانی فیلم‌اولی‌ها اختصاص یافت.
پس از برگزاری جشنواره سی‌ونهم به‌دلیل شرایط ناشی از کرونا و تغییرات در پذیرش آثار، دوباره بخش «نگاه نو» حذف شد و تنها سیمرغ ویژه‌ای برای بهترین‌های آن بخش اعطا گردید. این روند در جشنواره‌های چهلم و چهل‌ویکم ادامه پیدا کرد.
اکنون، در آستانه برگزاری چهل و دومین جشنواره فیلم فجر، دبیرخانه جشنواره اعلام کرده که ۱۰۶ درخواست از سوی تهیه‌کنندگان فیلم‌های متقاضی به دبیرخانه رسیده است که ۵۱ فیلم آنها متعلق به کارگردانان فیلم‌اولی است. این یعنی حدود ۵۰ درصد از فیلم‌های متقاضی متعلق به این گروه است و به گفته مجتبی امینی، دبیر جشنواره، آنها قرار است ویترینی خاص در چهل‌ودومین جشنواره داشته باشند.
«تمساح» به کارگردانی جواد عزتی
از مجموع ۱۰۶ اثر متقاضی در چهل و دومین جشنواره فیلم فجر، ۵۱ فیلم به کارگردانان فیلم‌اولی تعلق دارد. جالب است که در بین کارگردانان نام‌های شناخته‌شده نیز دیده می‌شود که می‌تواند به زنده‌بودن بخش «نگاه نو» کمک کند.
جواد عزتی و بهرام افشاری، دو بازیگر برجسته و تأثیرگذار در سال‌های اخیر، امسال به کارگردانی روی آورده‌اند؛ عزتی با فیلم «تمساح خونی» که تهیه‌کنندگی آن بر عهده کامران حجازی است و بهرام افشاری با «هفتاد سی» که تهیه‌کننده آن ابراهیم عامریان می‌باشد، در حال تجربه کارگردانی هستند.
مهدی شامحمدی، که سابقه‌ای درخشان در سینمای مستند دارد، فیلم «مجنون» را به تهیه‌کنندگی عباس نادران با داستانی مرتبط با شهید مهدی زین‌الدین به عنوان اولین فیلم خود به جشنواره می‌برد. سجاد بابایی نیز در نقش شهید زین‌الدین در این فیلم به ایفای نقش پرداخته و سال گذشته برای فیلم «استاد» سیمرغ بلورین را دریافت کرده است.
«هفتاد سی» به کارگردانی بهرام افشاری
رضا کشاورز، یکی دیگر از کارگردانان فیلم‌اولی امسال است که پیش‌تر در سریال‌سازی فعالیت داشته و حالا فیلم اقتباسی «باغ کیانوش» را به تهیه‌کنندگی محمدجواد موحد با داستانی مرتبط با دهه ۶۰ به‌عنوان اولین فیلم بلند سینمایی خود به پایان رسانده است. تصاویری از حضور شهرام حقیقت‌دوست و عباس جمشیدی‌فر در این فیلم منتشر شده است.
علی ثقفی نیز اولین فیلم خود با نام «پرویزخان» را به تهیه‌کنندگی عطا پناهی با بازی سعید پورصمیمی در نقش اصلی به انجام می‌رساند. فیلم سینمایی «آپاراتچی» هم اولین تجربه کارگردانی قربانعلی طاهرفر به تهیه‌کنندگی سجاد نصرالهی است که به‌عنوان یک کمدی در حال تولید است و امکان رونمایی آن در جشنواره وجود دارد.
علاوه بر این آثار، قطعاً پروژه‌های دیگری از کارگردانان فیلم‌اولی در حال پیشرفت هستند که ممکن است هر یک به رویداد مهمی در جشنواره فیلم فجر تبدیل شوند. از این رو، به نظر می‌رسد احیای بخش «نگاه نو» در چهل‌ودومین جشنواره می‌تواند به عنوان فرصتی برای نمایاندن استعدادهای جوان سینما در ایران تعبیر گردد.
چند روز پیش، مجتبی امینی دبیر چهل‌ودومین جشنواره بین‌المللی فیلم فجر در دیدار با مدیران این رویداد اعلام کرد که «آثار متنوعی در این دوره خواهیم داشت و امیدواریم بتوانیم شرایطی را فراهم کنیم که فرآیند اعلام نظر هیئت انتخاب به‌خوبی پیش رود.» او همچنین تأکید کرد: امسال به دلیل حضور پررنگ فیلم‌اولی‌ها، بخش ویژه‌ای برای آنها در جشنواره در نظر گرفته شده است و فیلم‌های جدی برای نمایش در این بخش آماده شده‌اند.