در شب گذشته و در خلال سومین دور مناظره کاندیداها که موضوع آن «فرهنگ» بود، علیرضا زاکانی به تولید فیلم «بی‌بدن» که توسط سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران ساخته شده، اشاره کرد و به‌نوعی این کار را به‌عنوان نقطه عطف تلاش‌های فرهنگی‌اش در شهرداری تهران تلقی نمود.
فیلم «بی بدن» یکی از آثار بحث‌برانگیز و کلیدی در جشنواره چهل و دوم فیلم فجر به شمار می‌آید که در نوروز ۱۴۰۳ به نمایش درمی‌آید. این فیلم به اندازه‌ای جنجالی شده که الناز شاکردوست به‌خاطر عدم‌رساندن فیلم به مراحل نهایی اکران، در پردیس کوروش جنجال به‌پا کرد. شاید برای مخاطبان این سؤال پیش بیاید که چه چیزی در این فیلم وجود دارد که شهرداری تهران به تولید آن افتخار می‌کند؟ برای پاسخ به این سؤال، به نقد و بررسی این اثر که به‌عنوان یکی از دستاوردهای زاکانی در سینما به حساب می‌آید، پرداخته‌ایم. با ما همراه باشید.
تراژدی غزاله و آرمان این بار در «بی بدن»
فیلم «بی بدن» که تحت کارگردانی مرتضی علیزاده ساخته شده، به داستانی جنایی مبتنی بر یک پرونده قضایی معروف دهه ۹۰ اشاره دارد. این داستان به پرونده قتل غزاله شکور توسط آرمان عبدالعالی مربوط میشود که چند بار تا مرحله اجرای حکم پیش رفت و مجدداً بازگشت.
اطلاعات موجود نشان می‌دهد غزاله شکور، دختری ۱۹ ساله بود که در تاریخ ۱۲ اسفند ۱۳۹۲ به دست آرمان عبدالعالی به قتل رسید و جسد او هرگز یافت نشد. آرمان در زمان وقوع جرم کمتر از ۱۸ سال سن داشت. روند طولانی رسیدگی به این پرونده به‌دلیل مفقود بودن جسد و صدور احکام متعدد اعدام و لغو آن‌ها در آخرین لحظات، وضعیت پیچیده‌ای را ایجاد کرد. عبدالعالی در نهایت در دادگاه مجرم شناخته شده و در بامداد ۳ آذر ۱۴۰۰ اعدام شد. به‌عنوان یکی از دشوارترین پرونده‌های جنایی تاریخ ایران شناخته میشود.
اگرچه فیلم «بی بدن» در کلیت داستان و موضوع فقدان جسد مقتول به پرونده غزاله و آرمان شباهت دارد، اما در جزئیات تفاوت‌های آشکاری وجود دارد؛ از جمله شواهد پرونده و حواشی که حین صدور حکم به‌وجود آمد. صراحت نهایی فیلم در اشاره به چگونگی مفقود شدن جسد نیز در مقایسه با پرونده واقعی، متفاوت است.
تیم بازیگران بی‌بدن؛ از نوید تا پژمان
بازیگران اصلی فیلم «بی بدن» شامل الناز شاکردوست و نوید پورفرج هستند. نوید پورفرج، بازیگر فیلم «مغزهای کوچک زنگ زده» نیز جزو تیم بازیگران این فیلم به حساب می‌آید. سروش صحت، گلاره عباسی و پژمان جمشیدی از دیگر بازیگران مهم این اثر هستند. مرتضی علیزاده به‌عنوان کارگردان در این پروژه، کاظم دانشی (کارگردان فیلم «علفزار») را به‌عنوان نویسنده فیلمنامه همراه خود داشته است.
«بی‌بدن»؛ فیلمی که سوژه‌اش را جدی نگرفت
خبرگزاری ایرنا در نقد خود بر این فیلم می‌نویسد: نخستین ساخته مرتضی علیزاده، با وجود آنکه به نامش جنجال بسیاری به‌پا کرد، شباهت چندانی با فیلم «علفزار» ندارد. عمده تمرکز این فیلم بر روی عنوان برگرفته از داستان واقعی بوده و در این مسیر، قادر به خلق پیچش‌های دراماتیک و تعلیق نیز نیست.
بزرگ‌ترین نقص محتوایی فیلم به ایجاد لکنت در تعلیق‌های کارکردی درون روایت بازمی‌گردد. این داستان در چند چالش روایی سعی در ایجاد علامت سؤال‌هایی دارد، اما این سؤالات که قرار است نقاط عطف داستان باشند، فاقد چسبندگی لازم برای جلب توجه مخاطب هستند و به‌سرعت کشف می‌شوند و به هیچ‌وجه تعلیق مناسبی ایجاد نمی‌کنند.
حال تصور کنید درامی که بر پایه یک پرونده جنایی بنا شده، بدون ایجاد تعلیق بخواهد به‌مدت نسبتا زیادی، توجه مخاطب خود را حفظ کند. آن هم در شرایطی که در یک‌چهارم پایانی داستان، بزرگ‌ترین کشف انجام میشود و تقریباً همه چیز روشن است.
این مسئله به‌وضوح بر روند رضایت‌بخش داستان تأثیر منفی گذاشته است. درام دچار ضعف‌های قابل توجهی در شخصیت‌پردازی است که همین فقدان، باعث شده تا روند روایت، منطق روایی مناسبی نداشته باشد، نظیر تصمیم‌گیری‌های متعدد در راستای رضایت یا اقداماتی که به قضاوت پرونده لطمه می‌زند و هیچ‌یک از این چالش‌ها، پشتوانه منطقی معتبری ندارند.
این ضعف در شخصیت‌پردازی حتی در شخصیت‌های دیگر داستان نظیر خانواده دختر و پسر نیز قابل مشاهده است. در این فضا، روایت به‌صورت سنتی خود نیز کمتر پایبند بوده و مکرراً به استمداد از مراجع بالاتر اشاره میشود بدون آنکه طراحی خاصی برای این منظور لحاظ شده باشد. در واقع کلیت داستان به محلی برای درگیری‌های ادعایی دو طرف محدود شده و توجهی به بار دراماتیک داستان نشده است.
در قسمت پایانی نیز فیلم به‌خوبی از احساسات مخاطبان بهره‌برداری می‌کند و تلخی و زوایای تیره‌تری که در طول رویداد برای تماشاگران محسوس نبوده، به آن‌ها ارجاع داده میشود. به‌واقع مخاطبان در طول داستان، خطری از جانب قصاص را به جدیت سکانس پایانی استنباط نمی‌کنند و این به‌دلیل فضاسازی‌های غیرمرتبطی است که بر کلیت اثر جنایی سایه افکنده و آن را به سمتی دیگر هدایت کرده است.
واکنش کاربران به «بی‌بدن»
میلاد، فعال فرهنگی، در نقد نظر مشکات درباره فیلم «بی‌بدن» توئیت کرده: «بی‌بدن» نه تنها از پرونده آرمان و غزاله نشأت نگرفته، بلکه در قضیه قتل بابک خرمدین نیز، جسد خواهر و داماد خانواده هرگز یافت نشد. شباهتی که میان این پرونده جنایی و فیلم «بی‌بدن» به‌عنوان فرم داستان و سیر روایت ذکر شده است، تطابق ندارد.
ترانه نوشته: کاربری نوشته که با دیدن فیلم «بی‌بدن» گریه کرده است. من هم داشتم گریه می‌کردم، اما به خاطر اینکه چرا پولم را برای تماشا به سینما انداختم.
و علی: من فیلم سینمایی “بی‌بدن” را دیدم، تنها نکته مثبت فیلم همان تردیلا و سس سالسایی بود که خوردم. واقعاً حیف این سوژه…