کوه دماوند که به‌عنوان نخستین اثر طبیعی در ایران به ثبت رسیده، ارتباط عمیقی با اساطیر ایرانی دارد و این روزها با چالش‌هایی نظیر گردشگری بی‌برنامه، معدن‌کاوی و دست‌اندرکاران پسماند مواجه است.
، در کشور ما، کوه‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار هستند و تقریباً ۳۰ درصد از مساحت کشور به کوهستان‌ها اختصاص یافته است. این کوه‌ها به‌عنوان منابع آب، موجب بارش برف و باران، تقویت آب‌های زیرزمینی و شکل‌گیری رودها می‌گردند و در واقع به‌عنوان برج‌های آب شیرین جهانی شناخته می‌شوند. در جغرافیای طبیعی ایران، کوه‌ها اصولی بارز به‌شمار می‌روند و در نبود آنها، آب و جنگل و در نتیجه، شکل‌گیری فلات ایران به‌وجود نمی‌آمد؛ به همین دلیل کارکردهای فراوان و ویژگی‌های دست‌نیافتنی رشته‌کوه البرز در گذشته معانی متعددی را برای ایرانیان به ارمغان آورده است که این موضوع در دوران مهرپرستی، زرتشتی و اسلامی کاملاً مشهود است.
یکی از برجسته‌ترین کوه‌های ایران، دماوند نام دارد که در شمال کشور و در مرز دو استان مازندران و تهران واقع شده است. این کوه با ارتفاعی معادل ۵۶۱۰ متر، به‌عنوان بلندترین کوه ایران، خاورمیانه و همچنین بلندترین کوه آتشفشانی آسیا شناخته می‌شود. دماوند تقریباً ۶۹ کیلومتر از شمال شرق تهران و ۲۶ کیلومتر از شمال غربی شهر دماوند فاصله دارد و در جنوب دریای خزر قرار دارد.
این قله آتشفشانی خاموش در کنار چندین چشمه گوگردی و آب‌های گرم، به وجود آمده است و تخمین زده می‌شود که حدود ۳۸ هزار و ۵۰۰ سال قبل شکل گرفته باشد. با توجه به اهمیت این کوه، «دماوند» از سال ۱۳۸۱ به‌عنوان اثر طبیعی ملی در سازمان حفاظت محیط زیست ثبت گردید. به‌دنبال آن، در سال ۱۳۸۷ سازمان میراث فرهنگی نیز دماوند را به‌عنوان یکی از آثار ملی به ثبت رساند. جالب است که دماوند نخستین اثر طبیعی ملی است که در سازمان میراث فرهنگی به ثبت رسیده و پیش از آن، تنها بناها و محوطه‌های تاریخی در این سازمان ثبت می‌شد. در سایر نقاط جهان نیز آثار طبیعی به‌عنوان میراث فرهنگی به شمار می‌آیند، زیرا تمدن در بستر طبیعت شکل می‌گیرد.
دماوند زیستگاه متنوعی از حیات وحش را در خود جای داده است. ازجمله گونه‌های برجسته آن می‌توان به کل و بز و قوچ و میش اشاره کرد. با این حال، به گفته عباس محمدی- مدیر انجمن دیده‌بان کوهستان – زیستگاه این گونه‌ها به‌دلیل ورود گسترده دام و فشارهای انسانی به ارتفاعات بالا محدود شده و این مشکل سبب می‌شود تا نبود غذا در محیط زندگی آنها، خطر انقراض این گونه‌ها را به همراه داشته باشد.
چرای بی‌رویه دام، آسیب به آبخیزهای ملی و معدن‌کاوی از دیگر چالش‌های مهمی است که کوه‌هایی همچون دماوند و معادن آبی را تهدید می‌کند و نتیجه آن، اختلال در خاصیت نگهداری آب به‌دلیل این مشکلات است.
محمدی همچنین می‌افزاید که یکی از پیامدهای منفی ناشی از فعالیت‌های انسانی این است که دامداران برای تهیه سوخت لازم جهت پخت غذا و دم‌نوش چای از انواع گیاهان گون و دیگر گیاهان بافرم چوبی استفاده می‌کنند. این مسئله به‌خصوص مورد توجه است، چراکه در کشوری با منابع غنی از نفت و گاز، هنوز سیستم جامعی برای این‌که دامداران از گیاهان ارزشمند مراتع برای سوخت و مصرف شخصی بهره برند، وجود ندارد.
علاوه بر این، یکی دیگر از عوامل انسانی تاثیرگذار در تخریب کوه‌ها، بخصوص دماوند، گردشگری بی‌برنامه و بی‌توجهی گردشگران به محیط‌زیست کوهستان است. بابک داریوش – متخصص منظر کوهستان – بر این عقیده است که رویکردهای فعلی نسبت به گردشگری کوهستان در ایران نیاز به تغییر جدی دارند.
محمدی همچنین تصریح می‌کند: صعود در فصول مناسب، تعیین تعداد کوهنوردان مجاز برای هر مسیر، جلوگیری از افزایش مسیرهای کوهنوردی و ضرورت استفاده از راه‌های پاکوب، پرهیز از ایجاد راه‌های فرعی، و الزامی شدن برگشت زباله‌های تولیدشده و مدیریت فضولات از جمله مسائلی هستند که نیاز به تدوین و اجرای ضوابط مشخص دارند.
با توجه به اهمیت اکوسیستم‌های کوهستانی چون دماوند، لازم است که هم مسئولان و هم مردم بیشتر به مساله حفاظت از این اکوسیستم توجه نمایند.
بیشتر بخوانید:
قله دماوند در باشگاه اولین‌ها
ضرورت تغییر رویکردهای فعلی نسبت به گردشگری در کوهستان
از کوه‌هایی که بلعیده شده‌اند تا علل بی‌توجهی به محیط زیست کوهستان‌ها