تا پایان سال ۲۰۲۳، ایران در جمع ۱۰ کشوری قرار داشت که در حال ساخت راکتورهای تحقیقاتی نوین بوده و این راکتورها در راستای اهداف متنوعی نظیر آزمایش مواد و تولید رادیوایزوتوپهای پزشکی به کار گرفته میشوند.
امیرعباس محمدی کوشکی، سرپرست تیم اختراعات ایران و عضو رسمی ویکی آمار سازمان ملل متحد در مصاحبهای با ایسنا، تصریح کرد: در پی آغاز جلسه عمومی آژانس جهانی انرژی اتمی در وین در هفته گذشته، گزارشی از عملکرد نیروگاههای هستهای در سال ۲۰۲۳ و همچنین گزارشی برای بازبینی فناوریهای هستهای در سال ۲۰۲۴ منتشر شد. در همین راستا، کارگروه آمار و پژوهشهای بینالمللی تیم ملی اختراعات و نوآوری ایران به تجزیه و تحلیل اطلاعات مرتبط با کشورش در این گزارشها پرداخته است.
او همچنین اشاره کرد: یکی از موضوعات کلیدی که این روزها برای آژانس اهمیت دارد، تأثیر و نقش هوش مصنوعی در صنعت هستهای و ارتقاء کارایی نیروگاههای هستهای میباشد. به همین سبب، سهم انرژی هستهای در مجموع تولید برق در سال ۲۰۲۳ نیز مورد بررسی قرار گرفت و فرانسه با ۶۴.۸ درصد در مقام اول، اسلواکی با ۶۱.۳ درصد در مقام دوم و اوکراین با ۴۹ درصد در مقام سوم قرار گرفتهاند، در حالی که ایران با ۱.۷ درصد در رده ۳۱ قرار دارد.
محمدی ضمن اشاره به این که نیروگاه هستهای بوشهر به عنوان اولین نیروگاه هستهای ایران از سال ۲۰۱۱ به شبکه برق ملی متصل شده و در سال ۲۰۱۳ به بهرهبرداری تجاری رسید، گفت: این نیروگاه با ظرفیت خالص ۹۱۵ مگاوات (MWe) نقش مهمی در تأمین انرژی کشور ایفا میکند.
عضو رسمی ویکی آمار سازمان ملل با اشاره به آمار خاموشیهای نیروگاههای هستهای در سال ۲۰۲۳ اذعان داشت: طبق آمار منتشر شده، میزان خاموشیها به شرح زیر بوده است:
* مجموع ساعات خاموشی: ۲۱۵۵ ساعت (معادل تقریباً ۹۰ روز)
* خاموشیهای برنامهریزی شده: ۲۱۳۱ ساعت
* خاموشیهای اجباری: ۲۳ ساعت
* خاموشیهای خارجی: ۱ ساعت
او همچنین افزود: بیشتر ساعات خاموشیها به دلیل برنامههای دورهای تعمیر و نگهداری بوده که جهت حفظ ایمنی و کارایی نیروگاه ضروری است. دیگر علل شامل مشکلات فنی و محدودیتهای شبکه برق را نیز در بر میگیرد.
ایران در زمره ۱۰ کشور برتر در ساخت راکتورهای تحقیقاتی در سال ۲۰۲۳
محمدی در ادامه گفت: در گزارش بازبینی فناوری هستهای ۲۰۲۴، چندین بخش به وضعیت برنامههای هستهای و پروژههای تحقیقاتی ایران اختصاص یافته که شامل «راکتورهای تحقیقاتی»، «برنامههای توسعه انرژی هستهای» و «نیروگاههای هستهای» میباشد.
وی با اشاره به قسمت «راکتورهای تحقیقاتی» خاطرنشان کرد: تا پایان سال ۲۰۲۳، ایران یکی از ۱۰ کشوری بود که در حال ساخت راکتورهای تحقیقاتی جدید است. این راکتورها در عرصههای مختلف شامل آزمایش مواد و سوختهای هستهای و همچنین تولید رادیوایزوتوپهای پزشکی به کار میروند. این راکتورهای تحقیقاتی نماد مهمی از تواناییهای فنی و علمی ایران در عرصه فناوری هستهای هستند و شرایط را برای انجام آزمایشهای پیشرفته مهیا میسازند.
محمدی درباره «برنامههای توسعه انرژی هستهای» تصریح کرد: ایران جزء کشورهای در حال توسعه انرژی هستهای بهشمار میآید و به گسترش ظرفیت تولید انرژی هستهای خود ادامه میدهد. آژانس بینالمللی انرژی اتمی به طور فعال از ایران در این راستا حمایت کرده و در ایجاد زیرساختهای هستهای لازم یاری میرساند. این حمایتها شامل همکاریهای فنی و مشاورههای تخصصی در زمینههای ایمنی، امنیت و مدیریت چرخه سوخت هستهای است.
عضو ویکی آمار سازمان ملل پیرامون «نیروگاههای هستهای» گفت: ایران به عنوان یکی از کشورهایی است که برنامههای وسیعتری برای ساخت نیروگاههای جدید هستهای دارد. این کشور در کنار دیگر کشورها نظیر پاکستان، رومانی و اسلواکی در حال آمادهسازی زیرساختهای لازم برای این پروژههاست. این برنامهها به ایران کمک میکنند تا توان تولید انرژی هستهای خود را افزایش داده و به اهداف بلندمدت خود در حوزه تأمین انرژی پایدار و کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی دست یابد.
وی بر اهمیت این گزارش تاکید کرد و گفت که ایران بهطور جدی در پی توسعه فناوری هستهای خود در زمینههای متعدد از جمله راکتورهای تحقیقاتی و نیروگاههای هستهای است و همکاریهای بینالمللی در راستای این اهداف همچنان ادامه دارد.
عضو ویکی آمار سازمان ملل خاطرنشان کرد: بهکارگیری هوش مصنوعی (AI) در نیروگاههای هستهای مانند بوشهر میتواند اثرات مثبت لاینقطع و قابل توجهی در بهبود کارایی، ایمنی و مدیریت عملیات به همراه داشته باشد.
محمدی سپس به چند مورد از تأثیرات ممکن هوش مصنوعی در این نیروگاه اشاره و تصریح کرد: بهبود عملیات و بهرهوری، پیشبینی و مدیریت نگهداری پیشگیرانه، افزایش ایمنی و کاهش ریسک، بهینهسازی مدیریت انرژی، تحلیل دادههای عملیاتی و تصمیمگیری، آموزش و شبیهسازی پیشرفته، کاهش هزینهها و پایش و مدیریت مواد رادیواکتیو از جمله این تاثیرات هستند.
وی با اشاره به «بهبود عملیات و بهرهوری» اظهار داشت: هوش مصنوعی با تحلیل دادههای عملیاتی نیروگاه میتواند به بهینهسازی فرآیندهای تولید برق کمک نماید. از طریق یادگیری ماشین و تجزیه و تحلیل دادهها، AI قادر است الگوهای عملکرد را شناسایی کرده و نقاط ضعف او نیاز به بهینهسازی را برجسته سازد. این امر میتواند به بهبود فاکتور بهرهبرداری (OF) و کاهش مصرف سوخت منجر گردد.
محمدی در مورد پیشبینی و مدیریت نگهداری پیشگیرانه، اظهار کرد: یکی از چالشهای اصلی در مدیریت نیروگاههای هستهای، نگهداری و تعمیر تجهیزات است. بهکارگیری هوش مصنوعی با استفاده از دادههای حسگرها و سیستمهای پایش وضعیت تجهیزات میتواند خرابیهای احتمالی را پیشبینی کرده و نیاز به تعمیرات را پیش از بروز مشکلات جدی شناسایی نماید. این رویکرد نگهداری پیشگیرانه میتواند به کاهش خاموشیهای غیرمترقبه و افزایش زمان بهرهبرداری ایمن نیروگاه کمک کند.
او در خصوص افزایش ایمنی و کاهش ریسک خاطرنشان کرد: ایمنی در نیروگاههای هستهای از اهمیت بالایی برخوردار است. سیستمهای مبتنی بر هوش مصنوعی میتوانند بهصورت مداوم دادههای ایمنی را رصد کرده و شرایط غیرعادی را شناسایی نمایند. در مواقع بحرانی، AI میتواند با تحلیل سریع دادهها، به تصمیمگیریهای اضطراری کمک کرده و از طریق شبیهسازیهای پیشرفته، اقداماتی را ارائه دهد که مانع از حوادث گردد. در این صورت، ریسکها ناشی از خطاهای انسانی یا حوادث فنی بهشدت کاهش خواهد یافت.
عضو ویکی آمار سازمان ملل با اشاره به بهینهسازی مدیریت انرژی، افزود: سیستمهای هوش مصنوعی با تحلیل نیازهای برق و شرایط عملیاتی نیروگاه قادرند فرآیند تولید انرژی را بهینه کنند. این سیستمها میتوانند با پیشبینی تغییرات در مصرف انرژی و ایجاد هماهنگی با منابع انرژی دیگر، عملکرد نیروگاه را تقویت کنند و از نوسانات غیرمنتظره در شبکه برق جلوگیری نمایند.
سرپرست تیم اختراعات ایران درباره تحلیل دادههای عملیاتی و تصمیمگیری نیز خاطرنشان کرد: نیروگاههای هستهای دادههای عملیاتی فراوانی تولید میکنند که تحلیل آنها بهصورت دستی بسیار دشوار است. هوش مصنوعی قادر است این دادهها را بررسی کرده و اطلاعات ارزشمندی درباره عملکرد نیروگاه فراهم کند. این اطلاعات به مدیران نیروگاه کمک میکند تا در مورد عملیات، نگهداری و ارتقاء سیستمها تصمیمات هوشمندانهتری اتخاذ کنند.
محمدی در بحث آموزش و شبیهسازی پیشرفته به عنوان یکی دیگر از تأثیرات بالقوه هوش مصنوعی در نیروگاه بوشهر، بیان داشت: یکی از کاربردهای موثر هوش مصنوعی، ایجاد محیطهای شبیهسازی برای آموزش کارکنان است. با استفاده از شبیهسازهای مبتنی بر AI، میتوان سناریوهای متنوع عملیاتی و بحرانی را برای تمرین و آموزش کارکنان طراحی کرد. این آموزشها موجب افزایش آمادگی کارکنان در مواجهه با شرایط غیرعادی و بهبود فرآیند تصمیمگیری در زمانهای اضطراری خواهد شد.
او در مورد کاهش هزینهها گفت: با بهینهسازی عملیات و نگهداری از طریق هوش مصنوعی، هزینههای مربوط به تعمیرات، خاموشیهای غیرمترقبه و مدیریت انرژی کاهش مییابد. این کاهش هزینهها میتواند به افزایش سودآوری نیروگاه و کاهش هزینههای تولید برق منجر گردد.
عضو ویکی آمار سازمان ملل در پایان درباره پایش و مدیریت مواد رادیواکتیو بیان کرد: در نیروگاههای هستهای، مدیریت صحیح مواد رادیواکتیو و زبالههای هستهای از اهمیت ویژهای برخوردار است. هوش مصنوعی میتواند در پایش و مدیریت مواد رادیواکتیو، به ویژه در فرآیندهای مربوط به سوختگذاری و دفع پسماند، به کار گرفته شود و در کاهش ریسکهای زیستمحیطی نقش مؤثری داشته باشد.