آگاهی از نشانههای سکته مغزی نخستین اقدام در جهت پیشگیری از وقوع آن به شمار میآید. سکته مغزی که در برخی موارد به نام حمله مغزی نیز اشاره میشود، زمانی اتفاق میافتد که جریان خون در بخشی از مغز متوقف گردد. این قطع جریان، موجب میشود که سلولهای مغزی که برای ادامه حیات نیازمند اکسیژن و گلوکز هستند، از بین بروند. در صورت عدم تشخیص به موقع سکته مغزی، نتایج آن میتواند شامل آسیبهای دائمی به مغز یا حتی مرگ باشد.
نرخ سکته مغزی در ایران به شدت نگران کننده است. به گفته محمدرضا عزیزی، متخصص مغز و اعصاب و مدیر کل آموزش سازمان نظام پزشکی، به طور متوسط هر روز بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ نفر در کشور به سکته مغزی مبتلا میشوند. بنابراین، اطلاعرسانی در زمینه بیماریهای مغز و اعصاب از اهمیت بالایی برخوردار است. همچنین بر اساس گزارش وب ام دی، سکته مغزی پنجمین علت مرگ و میر در ایالات متحده محسوب میشود و یکی از دلایل اصلی ناتوانی جسمی در افراد است. در این مقاله به بررسی انواع سکته مغزی، علل آن و راههای پیشگیری خواهیم پرداخت.
سکته مغزی ایسکمی نیز همانند حمله قلبی است، اما در عروق خونی مغز واقع میشود. لختههای خونی میتوانند در عروق مغز، رگهای خونی منتهی به مغز یا حتی معابر خونی در اندامهای دیگر شکل بگیرند و سپس به مغز منتقل شوند. این لختهها موجب انسداد جریان خون به سلولهای مغزی میشوند. سکته مغزی ایسکمیک زمانی روی میدهد که پلاکهای اضافی (که شامل رسوبات چربی و کلسترول هستند) عروق خونی مغز را مسدود میسازند. فیبریلاسیون دهلیزی، نوعی از اختلال ریتم قلب است که به دلیل نقص در سیستم الکتریکی قلب ایجاد میشود و منجر به شکلگیری لخته در قلب میشود. این لختهها میتوانند به مغز منتقل شوند. به ندرت، سکته مغزی ایسکمیک نتیجه یک اختلال ژنتیکی در روند لخته شدن خون است که ممکن است فرد با آن متولد شود یا به آن مبتلا گردد. تقریباً ۹۰ درصد از سکتههای مغزی از نوع ایسکمیک هستند.
سکتههای هموراژیک زمانی به وقوع میپیوندد که یکی از عروق خونی در مغز دچار پارگی شود. در این حالت، خون به بافت مغز نفوذ کرده و به سلولهای مغزی آسیب وارد میآورد. دو علت اصلی سکته مغزی هموراژیک فشار خون بالا و آنوریسم مغزی محسوب میشود. آنوریسم به ضعف یا نازکی در دیواره عروق خونی اشاره دارد. تومورهای مغزی یا سرطانی که از نقاط دیگر بدن شروع به رشد میکنند و به مغز منتقل میشوند نیز از دیگر علل سکتههای هموراژیک به شمار میآیند.
علائم سکته مغزی
افتادگی صورت: بروز افتادگی یا بیحسی در یک طرف صورت که منجر به لبخند نامتقارن یا کج میگردد.
ضعف در بازو: احساس ضعف یا بیحسی در یک دست، به ویژه زمانی که فرد سعی میکند هر دو دست را بالابرد، که در این حالت یکی از بازوها به سمت پایین میافتد.
دشواری در گفتار: گفتار فرد نامفهوم و سخت برای اطرافیان قابل درک میباشد و ممکن است فرد قادر به صحبت کردن نباشد.
علل اصلی سکته مغزی
شما با درمان برخی بیماریها و شرایطی که خطر سکته را افزایش میدهند، میتوانید از وقوع سکته مغزی جلوگیری کنید. با این حال، برخی از عوامل خطر هرگز نمیتوانند تغییر کنند:
فشار خون بالا: این عامل اصلی سکته مغزی به شمار میرود. اگر فشار خون شما معمولاً ۸۰/۱۳۰ یا بالاتر است، پزشک شما قطعاً در مورد درمان با شما مشاوره خواهد کرد.
استعمال دخانیات: سیگار کشیدن خطر سکته مغزی را به طور قابل توجهی افزایش میدهد. نیکوتین فشار خون را بالا میبرد و دود سیگار موجب تجمع چربیها در شریانهای گردن میگردد. همچنین خون را غلیظ کرده و خطر لخته شدن آن را افزایش میدهد. حتی دود سیگار به صورت غیرمستقیم نیز میتواند تاثیرات منفی بر روی شما بگذارد.
مشکلات قلبی: این وضعیت شامل نقص در دریچههای قلب و همچنین فیبریلاسیون دهلیزی یا ضربانهای نامنظم قلب است که به عنوان عامل ایجاد یک چهارم سکتههای مغزی در افراد مسن تلقی میشود.
دیابت: افراد مبتلا به دیابت عموماً دارای فشار خون بالا هستند و بیشتر در معرض اضافه وزن قرار دارند. هر دو این عوامل به افزایش خطر سکته مغزی منجر میشوند. دیابت به رگهای خونی آسیب میزند و به افزایش احتمال سکته مغزی کمک میکند. اگر سکته مغزی در زمانی که سطح قند خون شما بالا است، اتفاق بیفتد، آسیب دیدگی مغز شدت بیشتری خواهد داشت.
چاقی و ورزش: اگر دارای اضافه وزن هستید، ریسک سکته مغزی شما افزایش مییابد. با ورزش روزانه میتوانید این خطر را کاهش دهید. انجام ۳۰ دقیقه پیادهروی سریع یا تمرینات تقویتکننده عضلات مانند وزنه زدن میتواند مفید باشد.
مصرف دارو: برخی از داروها میتوانند خطر سکته مغزی را افزایش دهند. به عنوان مثال، داروهای رقیقکننده خون که عموماً برای پیشگیری از لخته شدن تجویز میشوند، در مواقعی میتوانند خطر سکته مغزی را به دلیل خونریزی افزایش دهند. مطالعات نشان دادهاند که هورمون درمانی برای کنترل علائم یائسگی مانند گرگرفتگی با خطر بیشتر سکته مغزی مرتبط است و مصرف استروژن با دوز پایین در قرصهای ضد بارداری نیز میتواند احتمال سکته را افزایش دهد.
سن: سکته مغزی میتواند در هر سنی رخ دهد، حتی در نوزادان داخل رحم. اما به طور کلی با افزایش سن، احتمال این وقوع بیشتر میشود. بعد از سن ۵۵ سالگی، خطر هر دهه دو برابر میگردد.
بسیاری از سکتهها با تغییر سبک زندگی و پیگیری عادات سهل و در نظر گرفتن موارد زیر قابل پیشگیری هستند:
انجام فعالیتهای ورزشی متوسط تا شدید مانند پیادهروی و دوچرخهسواری.
رژیم غذایی سرشار از سبزیجات، میوهها، غلات کامل، لبنیات کمچرب و ماهی و کمچربیهای اشباع شده، چربیهای ترانس، قند و نمک.
حفظ وزن در محدودهای سالم.
عدم مصرف سیگار و اجتناب از دود دست دوم.
پرهيز از الكل.
مراجعه به پزشک برای معاینات دورهای و بررسی فشار خون.
کنترل عوامل خطر سکته مغزی مانند کلسترول بالا، دیابت، آفیب و فشار خون بالا با انجام تغییرات سبک زندگی یا دارو.
استراحت شبانه در بازهای بین ۷ تا ۹ ساعت.
کاهش استرس از طریق تکنیکهای تمدد اعصاب مانند تنفس عمیق، مدیتیشن یا یوگا.
روشهای درمان سکته مغزی
درمان سکته مغزی معمولاً با استفاده از داروهایی انجام میشود که لختههای خونی را تجزیه کرده و از شکلگیری لختههای جدید جلوگیری میکنند. یکی از داروهای اضطراری به نام فعالکننده پلاسمینوژن بافتی (tPA) لختههایی که جریان خون به مغز را مختل میکنند، حل مینماید. برای مؤثر بودن این دارو، باید در کمتر از ۳ ساعت بعد از بروز علائم سکته مصرف شود. داروهای ضد انعقاد و ضد پلاکت به جلوگیری از چسبیدن سلولهای خونی و پلاکتها به یکدیگر کمک میکنند و پزشک شما ممکن است این داروها را برای کاهش خطر سکته مغزی تجویز نماید.