در روز شنبه، مذاکرات غیرمستقیم میان نمایندگان ایران و آمریکا با میانجیگری عمان به پایان رسید. این گفت وگوها نخستین تماس دیپلماتیک بین این دو کشور پس از بازگشت دونالد ترامپ به کاخ سفید در ماه ژانویه محسوب می شود. هرچند که دو طرف در مورد ماهیت «غیرمستقیم» مذاکرات دچار اختلاف نظر هستند، ولی آن ها در سالن های مجزا در یک ساختمان حضور داشتند و وزیر امور خارجه عمان به عنوان پیام رسان بین آن ها عمل کرد.
جزئیات مذاکرات
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه و مذاکره کننده ارشد ایران اعلام کرد که چهار دور تبادل نظر در مدت زمان دو ساعت و نیم انجام گرفت. پس از پایان مذاکرات، عراقچی به طور مختصر با استیو ویتکاف، نماینده ویژه آمریکا در خاورمیانه، در حضور وزیر امور خارجه عمان گفتگو کرد. اگرچه این تعامل کوتاه بود، ولی از آن جهت که ترامپ از سال ۲۰۱۸ به دنبال برقرار کردن ارتباط مستقیم با ایران است، اهمیت ویژه ای دارد.
یک سیاسی آگاه از ایران که تمایلی به فاش شدن نامش نداشت، به رسانه انگلیسی امواج گفت که ویتکاف پیش نویسی را ارائه کرده است که در آن به «برچیدن» برنامه هسته ای ایران اشاره نشده و تهدیدی صریح در خصوص حمله نظامی در صورت عدم موفقیت مذاکرات وجود نداشته است. این رویکرد آمریکا، که به دلیل مخالفت شدید تهران با الگوی لیبی مبنی بر انصراف از برنامه هسته ای و درخواست برای توقف تهدیدهای نظامی ترامپ تنظیم شده، احتمالاً به بهبود مذاکرات در مسقط کمک کرده است. عراقچی بعد از ترک عمان بیان کرد که نشست بعدی به بررسی «دستور کار مذاکرات و زمان بندی» اختصاص خواهد یافت و اذعان داشت: «امروز به اصول مذاکرات بسیار نزدیک شدیم.»
نشست بعدی: انتقال به اروپا؟
انتظار می رود دو طرف در تاریخ ۱۹ آوریل (۳۱ فروردین) دوباره گرد هم بیایند. هرچند که وزیر خارجه ایران تأکید کرده که این گفت وگوها «در همان سطح و با میزبانی عمان، اما احتمالاً در مکانی دیگر» برگزار خواهد شد، اما منابع معتبر به امواج مدیا اعلام کرده اند که احتمال تغییر محل مذاکرات بسیار بالا است.
یک سیاسی آگاه در این منطقه بیان کرد: «آن ها این بار در مسقط جمع نخواهند شد، بلکه در مکانی در اروپا دیدار خواهند کرد.» این از ارائه جزئیات بیشتر در مورد مکان دقیق خودداری کرد، اما به ملاحظات لجستیکی از جمله فاصله طولانی میان واشنگتن و مسقط اشاره کرد. شایان ذکر است که قبل از برگزاری مذاکرات در عمان، ایران و آمریکا در مورد برگزاری نشست ابتدایی در امارات متحده عربی، که به نظر می رسید مورد تمایل دولت ترامپ باشد، دچار اختلاف نظر بودند.
ابهام در اهداف ترامپ و واکنش ها
ابهاماتی که در هفته های اخیر در خصوص اهداف سیاستی دولت ترامپ نسبت به ایران ایجاد شده است، موجب گمانه زنی های زیادی شده است. ویتکاف در تاریخ ۲۱ مارس اعلام کرد که آمریکا به دنبال یک «برنامه تأییدی» برای اطمینان از غیرنظامی بودن برنامه انرژی هسته ای ایران است—طرحی که تهران از قبل نسبت به آن آمادگی خود را اعلام کرده بود. با این حال، این موضع در تقابل با اظهارات دیگر مقامات آمریکایی که خواستار برچیدن زیرساخت های هسته ای ایران هستند (که برای جمهوری اسلامی مقبول نیست)، قرار دارد.
در این بین، بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، در یک سخنرانی ویدئویی پیش از مذاکرات عمان ابراز داشت که او و ترامپ «بر سر این مسئله هم نظرند که ایران نباید به سلاح هسته ای دست یابد. این هدف ممکن است با توافقی حاصل شود، اما تنها در صورتی که این توافق مطابق با الگوی لیبی باشد… ورود به تأسیسات، انهدام امکانات، برچیدن تمام تجهیزات، تحت نظارت و اجرایی شدن توسط آمریکا.»
واکنش های مثبت غیرمنتظره
مقامات ایرانی و آمریکایی به طور غیرمنتظره از نشست اولیه ابراز خوش بینی کرده اند. وزارت خارجه ایران در بیانیه ای اعلام کرد که «موضوعات مرتبط با برنامه صلح آمیز هسته ای ایران و لغو تحریم های غیرقانونی علیه ایران در فضایی سازنده و احترام متقابل بحث و بررسی شد.» عراقچی نیز در توییتی این نشست را «سازنده و امیدبخش» و مبتنی بر «احترام متقابل» توصیف کرد. جالب اینکه حتی مخالفان سنتی دیپلماسی هسته ای با آمریکا در ایران نیز به نظر می رسد از این تحولات استقبال کرده اند.
کاخ سفید نیز در گزارشی این مذاکرات را «بسیار مثبت و سازنده» توصیف کرد و افزود که ویتکاف «دستورالعمل هایی از رئیس جمهور ترامپ برای حل اختلافات دو کشور از طریق گفت و گو و دیپلماسی—در صورت امکان—دریافت کرده است.» ترامپ همچنین به خبرنگاران اعلام کرد: «من می خواهم ایران کشوری فوق العاده، بزرگ و شاد باشد—اما آنها نباید سلاح هسته ای داشته باشند.»
زمان بندی بحرانی و چالش های پیش رو
ترامپ در نامه ای که ماه گذشته به آیت الله خامنه ای، رهبر معظم ایران نوشت، مهلتی دو ماهه برای رسیدن به توافق تعیین کرد. با این حال، برخی ناظران بر این باورند که آمریکا الزاماً بر دستیابی سریع به یک توافق جامع پافشاری نمی کند و ممکن است زمینه را برای اقدامات موقت برای خرید زمان به منظور دیپلماسی بیشتر مهیا کند.
همزمان، جدول زمانی دیگری نیز وجود دارد که ایران و آمریکا باید به آن توجه داشته باشند: قدرت های اروپایی تا اکتبر سال جاری فرصت دارند از مکانیسم «بازگشت سریع» تحریم های شورای امنیت علیه ایران (در صورت عدم پایبندی تهران به برجام) استفاده کنند. ایران هشدار داده است که در این صورت از معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT) خروج خواهد کرد—اقدامی که می تواند منجر به یک رویارویی نظامی شود.
با توجه به اینکه فرآیند «بازگشت سریع» ۹۰ روز به طول می انجامد، اگر تصمیم به اجرای آن گرفته شود، باید از ژوئن یا ژوئیه آغاز شود. در این میان، انتظار می رود که تعامل ایران با آژانس بین المللی انرژی اتمی (IAEA) در هفته های آینده افزایش یابد، خصوصاً که آژانس تحت فشار اروپا برای ارائه یک «گزارش جامع» درباره برنامه هسته ای ایران قرار دارد—گامی که به مثابه پیش درآمدی برای «بازگشت سریع» تلقی می شود. در این راستا، سفر احتمالی رئیس آژانس به ایران در هفته های آینده می تواند نقطه عطف دیگری در پرونده هسته ای ایران باشد.
در صورتی که دولت ترامپ واقعاً تمرکز خود را بر جلوگیری از برنامه هسته ای و ایجاد نظارت بیشتری بر غنی سازی اورانیوم ایران قرار دهد، ممکن است فضای کافی برای پیشرفت وجود داشته باشد. اما فراتر از ابعاد سیاسی، محدودیت های زمانی نیز نقش تعیین کننده ای خواهند داشت. موفقیت این فرآیند به توانایی طرفین در یافتن نقاط مشترک میان اختلافات عمیق و عبور از موانع تاریخی وابسته است.
امواج مدیا